عبور از «زمستان سخت» با تكيه بر «تابستان داغ»
در تقويم انرژي كشور، شهريورماه معمولاً ماهِ «نفستازه كردن» شبكه برق است؛ زماني كه پيك تابستان با عبور از اوج خود، جاي خود را به خنكاي ملايم پاييزي ميدهد، اما امسال، شهريور ۱۴۰۵ با سالهاي ديگر متفاوت بود. گرماي هوا تا هفتههاي نخست اين ماه با سماجت تمام باقي ماند و ميانگين دمايي را ثبت كرد كه ۲.۵ درجه از ميانگين 10 سال اخير بالاتر بود.
گلناز پرتوي مهر|
در تقويم انرژي كشور، شهريورماه معمولاً ماهِ «نفستازه كردن» شبكه برق است؛ زماني كه پيك تابستان با عبور از اوج خود، جاي خود را به خنكاي ملايم پاييزي ميدهد، اما امسال، شهريور ۱۴۰۵ با سالهاي ديگر متفاوت بود. گرماي هوا تا هفتههاي نخست اين ماه با سماجت تمام باقي ماند و ميانگين دمايي را ثبت كرد كه ۲.۵ درجه از ميانگين 10 سال اخير بالاتر بود. اين «ماراتنِ حرارتي»، آزموني جدي براي شبكه برق كشور بود كه در سايه فشارهاي بيسابقه و محدوديتهاي لجستيك، توانست بدون فروپاشي، از يكي از سختترين فصلهاي كاري خود عبور كند.
صنعت برق ايران، به عنوان يكي از وسيعترين شبكههاي خدمترسان عمومي، همواره با چالشهاي گستردگي دستوپنج نرم كرده است؛ شبكهاي با بيش از يك ميليون كيلومتر خطوط توزيع و حدود ۹۰۰ هزار دستگاه ترانسفورماتور كه مانند شريانهاي حياتي در سراسر پهنه سرزميني گسترده شدهاند. اما آنچه در دوره اخير اين صنعت را متمايز كرد، نه فقط ارقام فني، كه مفهوم «تابآوري» بود.
صنعت برق كشور در دوره اخير با واقعيتي تلخ و همزمان حماسي روبهرو شد. در پي تنشهاي نظامي اخير، زيرساختهاي حياتي اين صنعت آماج حملات قرار گرفتند و ساختمانهاي مهمي آسيب ديدند. با اين حال، آنچه در تحليلهاي فني كمتر ديده ميشود، «تداوم عملياتي» است. اينكه در بحبوحه ناامني، كاركنان صنعت برق نه تنها پروژههاي توسعهاي را متوقف نكردند، بلكه با تقديم شهداي راه خدمت، چراغ خانهها را روشن نگه داشتند، نشاندهنده تغيير پارادايم در مديريت بحران انرژي كشور است. اين يعني زيرساختهاي ما از سيستمهاي ايستا به شبكههايي «خودترميم» و منعطف تبديل شدهاند.
يكي از مهمترين اركان پايداري شبكه در سال جاري، جهش انرژيهاي تجديدپذير بود. رشد چهار برابري ظرفيت توليد برق تجديدپذير، ديگر تنها يك عدد در گزارشهاي عملكرد نيست، بلكه يك «تغيير مسير استراتژيك» براي كاهش ناترازي برق است. براي دههها، شبكه برق ايران بهشدت به نيروگاههاي حرارتي و سوخت فسيلي وابسته بود؛ وابستگي كه در زمان افت فشار گاز يا محدوديت سوخت مايع، مانند «آشيل» صنعت عمل ميكرد.
با عبور از ظرفيتهاي توليد در تجديدپذيرها، بخشي از بارِ سنگين پيك روزانه كه پيشتر بر دوش نيروگاههاي حرارتي بود، به منابع پاك منتقل شده است. اين گذار انرژي، اگرچه در ابتداي راه است، اما نشان داد كه ميتوان با تركيبي از سياستگذاري جسورانه و توسعه هوشمندانه شبكه، اثرات مخرب ناترازي را تعديل كرد. افزايش ۵۳هزار ميليارد توماني ارزش پروژههاي افتتاحشده در هفته دولت امسال، گواه اين مدعاست كه نقدينگي در صنعت برق به سمت توسعه زيرساختي هدايت شده است.
تحليل دادههاي صنعت برق در تابستان ۱۴۰۵ نشان ميدهد كه «مديريت مصرف» بيش از «افزايش توليد» توانسته است شبكه را نجات دهد. نصب ۹۰۰ هزار كنتور هوشمند و افزايش ۲۵درصدي نفوذ اين فناوري در مناطق پرمصرف، لايه جديدي از «شفافيتِ مصرف» را به ارمغان آورده است. وقتي صحبت از كاهش ۳درصدي مصرف برق در دو سال اخير ميكنيم، شايد در نگاه اول رقمي كوچك به نظر برسد؛ اما در دنياي مديريت انرژي، ۳درصد يعني جلوگيري از خاموشيهاي گسترده و مديريت بارِ ميليونها مشترك. اين يعني جامعه مصرفكننده، از «مصرفكننده صرف» به سمت «شريك پايداري شبكه» حركت كرده است. كاهش ۵۳درصدي محدوديتهاي بخش خانگي و رشد ۱۳درصدي تأمين برق صنايع، پيامد مستقيم همين تغيير رفتار مصرف و هوشمندسازي است. اين آمارها نشان ميدهد كه اگر «انگيزه اقتصادي» و «فناوري پايش» در كنار هم قرار گيرند، ميتوان ناترازي را با كمترين هزينه مديريتي، كنترل كرد.
اگر تابستان با مديريت توانست از سد گرما عبور كند، زمستان ۱۴۰۵ فصلِ «امتحانِ بزرگ» است. واقعيت سخت و انكارناپذير اين است كه شبكه برق كشور در لايههاي زيرين خود، گروگانِ شبكه گاز است. وابستگي شديد نيروگاهها به سوخت گاز در فصل سرد، باتوجه به افت توليد احتمالي، يك معادله چندمجهولي است.
زمستان گذشته، ما شاهد بوديم كه چگونه محدوديت گاز، نيروگاهها را به سمت سوخت مايع سوق داد و درنهايت، ترمز توليد صنايع را كشيد. براي زمستان پيش رو، بسته مديريت مصرف كه از مهرماه ابلاغ ميشود، حكم «كمربند ايمني» را دارد. ما بايد بپذيريم كه در زمستان، پايداري شبكه برق نه فقط در نيروگاهها، بلكه در خانهها و واحدهاي صنعتي تأمين ميشود. اگر همكاري مشتركان در تابستان توانست پايداري را حفظ كند، اين همكاري در زمستان حياتيتر است، چراكه اينبار، نه فقط «تقاضاي سرمايشي»، بلكه «تأمين گرمايشي» در ترازوي انرژي قرار دارد.
صنعت برق ايران درحالي وارد نيمه دوم سال ميشود كه ظرفيت توليد ۱۰۰ هزار مگاواتي را در كنار بار مصرفي ۷۵ هزار مگاواتي تثبيت كرده است. اين شكافِ «ظرفيت-مصرف»، فضايي تنفسي ايجاد كرده كه بايد آن را صرف بازسازي و نوسازي كرد. تبديل ۶ هزار كيلومتر شبكه به كابل خودنگهدار و نوسازي پستهاي انتقال، نشان ميدهد كه اولويت نه فقط «توليد بيشتر»، بلكه «كاهش اتلاف» است. در نهايت، صنعت برق كشور در ۱۴۰۵، نه فقط يك شبكه تأمين نيرو، بلكه يك نماد از «تابآوري اقتصادي» در شرايط محدوديت است. مسير توسعه تجديدپذيرها با هدف عبور از ۳۰ هزار مگاوات، نشان ميدهد كه متوليان اين صنعت چشماندازي فراتر از زمستان امسال دارند؛ مسيري كه در آن «ناترازي» نه با تكيه بر خاموشي صنايع، بلكه با تكيه بر تكنولوژي و توليد پاك، به تاريخ خواهد پيوست. اكنون، آزمون بزرگ براي مردم و صنايع، عبور از زمستان با همان الگوي همدلي است كه تابستان را به كام كشور شيرين كرد. پايداري شبكه برق، تنها يك موضوع فني نيست؛ يك تعهد متقابل ميان حاكميت و مصرفكننده است كه در فصل سرما، محك جديتري خواهد خورد.
