اينترنت ايران ميان تحريم، فيلترينگ و زيرساخت فرسوده
حدود ۳۱ درصد از صدها هزار دامنه پربازديد جهان براي كاربران ايراني مسدود است؛ آماري كه به گفته معاون وزير ارتباطات، بخش عمده آن نه حاصل فيلترينگ داخلي، بلكه نتيجه تحريم‌هاي خارجي است.
حدود ۳۱ درصد از صدها هزار دامنه پربازديد جهان براي كاربران ايراني مسدود است؛ آماري كه به گفته معاون وزير ارتباطات، بخش عمده آن نه حاصل فيلترينگ داخلي، بلكه نتيجه تحريم‌هاي خارجي است. بهزاد اكبري در عين حال از بازگشت ۹۰ درصدي ترافيك بين‌الملل پس از محدوديت‌هاي ماه‌هاي گذشته، خروج حدود يك ترابيت بر ثانيه ترافيك به مسيرهاي غيررسمي، وجود صدها هزار رخداد امنيتي روزانه در شبكه و شكاف جدي ميان نياز كاربران و ظرفيت شبكه ثابت و موبايل خبر داده و تأكيد كرده است كه تداوم سياست‌هاي فعلي فيلترينگ، هزينه‌هاي اقتصادي و اجتماعي سنگيني به كشور تحميل كرده است. اينترنت ايران در نقطه‌اي قرار گرفته كه محدوديت دسترسي ديگر تنها به فيلتر شدن چند پلتفرم شناخته‌شده، خلاصه نمي‌شود. كاربران ايراني همزمان با مجموعه‌اي از محدوديت‌هاي داخلي، تحريم‌هاي خارجي، اختلال‌هاي ناشي از زيرساخت‌هاي فرسوده و آسيب‌هاي فيزيكي به مسيرهاي ارتباطي بين‌المللي مواجه‌اند؛ مجموعه عواملي كه در كنار يكديگر كيفيت و دامنه دسترسي به اينترنت را تحت تأثير قرار داده‌اند. در چنين شرايطي، بخشي از مشكلاتي كه كاربران در استفاده از سرويس‌هاي بين‌المللي تجربه مي‌كنند، نه از تصميم‌هاي داخلي، بلكه از محدوديت‌هايي ناشي مي‌شود كه شركت‌ها و پلتفرم‌هاي خارجي عليه كاربران ايراني اعمال كرده‌اند. آمار تازه ارائه‌شده از سوي شركت ارتباطات زيرساخت، ابعاد اين محدوديت را روشن‌تر مي‌كند. بر اساس پايش مستمر صدها هزار دامنه پربازديد جهان، نزديك به ۳۱ درصد اين دامنه‌ها براي كاربران ايراني قابل دسترسي نيستند؛ محدوديت‌هايي كه به گفته معاون وزير ارتباطات، سهم اصلي آن ناشي از تحريم‌هاي مستقيم است. در كنار اين مساله، فرسودگي شبكه ثابت، افزايش تأخير در ساعات اوج مصرف، گسترش استفاده اجباري از VPN، آسيب‌پذيري امنيتي شبكه داخلي و قطعي كابل‌هاي بين‌المللي، تصويري پيچيده از وضعيت فعلي اينترنت كشور ترسيم مي‌كند؛ تصويري كه در نهايت يك پرسش اساسي را پيش روي سياستگذاران قرار مي‌دهد: آيا رويكرد فعلي در حكمراني فضاي مجازي، واقعا به بهبود كيفيت و امنيت اينترنت منجر شده است؟ در اين راستا بهزاد اكبري، معاون وزير ارتباطات، رييس هيات‌مديره و مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت، در نشست خبري خود و در پاسخ به پرسشي درباره تحريم دامنه‌هاي اينترنت، به‌ويژه پلتفرم‌هاي هوش مصنوعي، از سوي كشورهايي كه خود را مدعي آزادي اينترنت مي‌دانند، اظهار كرد: اين موضوع بسيار كليدي و قابل توجه است و متأسفانه در سال‌هاي گذشته كمتر به ابعاد محدوديت‌هاي خارجي پرداخته شده، در حالي كه دامنه اين محدوديت‌ها روزبه‌روز گسترده‌تر و شديدتر شده است. وي افزود: يكي از اولويت‌هاي اصلي ما از آغاز فعاليت در شركت ارتباطات زيرساخت، ارتقاي رويت‌پذيري و شفافيت شبكه بوده است تا بتوانيم جريان داده‌ها و رخدادهاي درون شبكه را به‌صورت دقيق رصد كنيم. يكي از اهداف اين اقدام نيز ارزيابي ميزان مواجهه سايت‌ها و سرويس‌هاي مورد استفاده كاربران ايراني با سد تحريم‌ها بوده است. اكبري تصريح كرد: اكنون سامانه‌اي پايشي در اختيار داريم كه به‌صورت ۲۴ ساعته و مداوم، صدها هزار دامنه از معروف‌ترين، برترين و پربازديدترين دامنه‌هاي جهان را رصد مي‌كند. يافته‌هاي اين پايش نشان مي‌دهد كه دقيقا نزديك به ۳۱ درصد، يعني حدود ۳۰ مميز چند دهم درصد، از اين دامنه‌ها به روي كاربران ايراني بسته است.
تحريم‌ها متهم اصلي پشت درهاي بسته اينترنت
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت در تشريح علل فني اين انسداد گفت: بخش اعظم اين محدوديت‌ها ناشي از تحريم‌هاي مستقيم است و سهم اندكي نيز به آلودگي بدافزاري برخي دستگاه‌هاي كاربران در كشور ارتباط دارد. به گفته اكبري، سامانه‌هاي پايش به‌خوبي قادرند تشخيص دهند كه مسدودسازي يك دامنه از سمت سرور مقصد اعمال شده يا اينكه به دليل آلودگي‌هاي گسترده تجهيزات، درخواست‌ها در لبه كلودها پس زده مي‌شوند. با اين حال، وي تأكيد كرد كه سهم غالب اين محدوديت‌ها بدون ترديد متوجه تحريم‌هاست. وي خاطرنشان كرد: غالب پلتفرم‌هاي بزرگ بين‌المللي از تمام رابط‌هاي برنامه‌نويسي گوگل گرفته تا سرويس‌هاي نام‌آشناي هوش مصنوعي نظير چت‌جي‌پي‌تي و گراك، براي كاربران داخل كشور مسدود هستند. اكبري افزود: محدوديت‌ها البته تنها به شركت‌ها و پلتفرم‌هاي امريكايي محدود نمي‌شود. بسياري از پلتفرم‌هاي غيرامريكايي نيز به دليل واهمه از جرايم و تبعات تحريم‌هاي امريكا، درخواست‌هاي ارسالي از آي‌پي‌هاي ايران را رد مي‌كنند و خدمات خود را به روي كاربران ايراني مي‌بندند.
كاربر ايراني ميان دو ديوار محدوديت
معاون وزير ارتباطات با اشاره به فشارهاي مضاعفي كه بر كاربران ايراني وارد مي‌شود، تأكيد كرد: وقتي اين حجم از تحريم‌هاي خارجي را در كنار محدوديت‌ها و سياست‌هاي داخلي قرار مي‌دهيم، رقم مسدودسازي‌ها براي جامعه ايران به شكل چشمگيري افزايش مي‌يابد. وي ادامه داد: كاربر ايراني حتي اگر به دنبال پلتفرم‌هاي حساس يا محدودشده نباشد و تنها قصد انجام يك فعاليت عادي را داشته باشد، ممكن است با بن‌بست روبه‌رو شود؛ چه يك توسعه‌دهنده نرم‌افزار و برنامه‌نويس باشد، چه يك پژوهشگر و چه يك شهروند عادي كه مي‌خواهد از سرويس‌هاي معمول بين‌المللي استفاده كند، با سد تحريم‌ها مواجه است. اكبري تأكيد كرد كه بيشتر اين خدمات از نوع B2C، يعني عرضه مستقيم به مصرف‌كننده نهايي، هستند؛ خدماتي كه به گفته او مورد نياز مبرم محققان، توليدكنندگان و كسب‌وكارها قرار دارند، اما دسترسي به آنها از كاربران ايراني سلب شده است.
پارادوكس آزادي اينترنت خدمات جهاني پشت درهاي ايران
رييس هيات‌مديره شركت ارتباطات زيرساخت با انتقاد جدي از رفتار دوگانه كشورهاي غربي اظهار كرد: كشورهايي كه از دسترسي آزاد به اطلاعات و خدمات ديجيتال سخن مي‌گويند و شعار حمايت از ملت ايران سر مي‌دهند، در عمل ۳۰ درصد خدمات وب جهان را روي مردم كشورمان بسته‌اند؛ رفتاري كه با هيچ‌كدام از ادعاهاي آنها توجيه‌پذير نيست و از نظر ما كاملا محكوم است. وي اضافه كرد: از سوي ديگر، مواجهه همزمان كاربران با سياست‌هاي محدودكننده داخلي سبب مي‌شود كه آنها چاره‌اي جز استفاده از ابزارهاي دورزدن محدوديت‌ها پيش روي خود نبينند؛ اقدامي كه به‌خودي‌خود چالش‌ها، مخاطرات و گرفتاري‌هاي امنيتي متعددي براي كاربران ايجاد مي‌كند.
جنگ و كابل‌هايي كه از مدار خارج شدند
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به آسيب‌هاي فيزيكي وارده به بستر ارتباطي كشور در پي تحولات منطقه‌اي و جنگ اظهار كرد: بخشي از ظرفيت ارتباطي كشور متأسفانه بر اثر قطعي‌ها از دست رفت؛ از جمله فيبر نوري ارتباطي ميان ايران و قطر كه در جريان تنش‌ها و جنگ قطع شد و حجم بالايي از ظرفيت را به‌صورت موقت از مدار خارج كرد. وي افزود: همچنين يكي از خطوط فيبر ميان ايران و عمان به دنبال اصابت و آسيب‌ديدگي ايستگاه ارتباطي كشور در جاسك از مدار عملياتي خارج شد. علاوه بر اين، آخرين لينك فيبر نوري فعال در حوزه خليج فارس نيز در روز جمعه دچار قطعي شد. اكبري با اين حال تأكيد كرد كه اقدامات فني براي جبران اين خسارت‌ها بلافاصله انجام شده است. به گفته وي، ظرفيت‌هاي از دست‌رفته از طريق مسيرهاي جايگزين احيا شده‌اند و در حال حاضر كشور از منظر ظرفيت پهناي باند بين‌الملل با مشكل مواجه نيست.
۹۰ درصد ترافيك برگشت يك ترابيت همچنان در مسيرهاي غيررسمي
اكبري در تشريح وضعيت مصرف ترافيك شبكه گفت پيش از رخدادهاي دي‌ماه، رشد ترافيك بين‌الملل كشور بالاي ۵۰ درصد بود؛ رشدي كه به گفته او ركوردي بالاتر از ميانگين رشد سالانه جهاني، يعني حدود ۲۵ درصد، محسوب مي‌شد. اما پس از رويدادهاي دي‌ماه، جنگ تحميلي و اعمال محدوديت‌ها، اين روند متوقف شد. معاون وزير ارتباطات تصريح كرد: در حال حاضر روند بازيابي آغاز شده و حدود ۹۰ درصد از حجم ترافيك بين‌الملل گذشته برقرار است. با اين حال، افت ۱۰ درصدي موجود لزوما به معناي كاهش نياز يا مصرف شبكه نيست. وي توضيح داد: بر اساس ارزيابي‌هاي انجام‌شده، در دوران جنگ و همزمان با برقراري محدوديت‌ها، بخشي از ترافيك از درگاه‌هاي رسمي خارج شد و به سمت مسيرهاي غيررسمي رفت كه هنوز به مسيرهاي رسمي بازنگشته است. به گفته اكبري، برآوردها نشان مي‌دهد اين افت معادل حدود يك ترابيت بر ثانيه است؛ به اين معنا كه همين حجم از ترافيك در حال حاضر از بسترهاي غيررسمي در جريان است.
وقتي پينگ در ساعات اوج مصرف سه برابر مي‌شود
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت در تحليل وضعيت كيفيت سرويس‌دهي در شبكه كشور، از وجود شكاف‌هاي فني جدي در دو بخش موبايل و ثابت خبر داد. وي در پاسخ به پرسش‌ها درباره وضعيت تأخير يا Latency در شبكه موبايل اظهار كرد: در شبكه موبايل، ميزان تأخير كاربر از شبكه زيرساخت در ساعات غيرپيك، مانند ساعت 4:30صبح، حدود ۳۵ ميلي‌ثانيه است؛ اما در ساعات پيك مصرف، اين رقم به‌طور ميانگين به ۹۵ ميلي‌ثانيه مي‌رسد. اكبري گفت اين افزايش نشان مي‌دهد شبكه در ساعات پرترافيك با مشكل مواجه است؛ مشكلي كه دلايل مختلفي دارد و از عدم سرمايه‌گذاري كافي اپراتورها تا نياز به تغيير ساختار شبكه بر اساس تغييرات جمعيتي و ظرفيتي را شامل مي‌شود.
چرخه معيوب VPN محدوديت بيشتر، كيفيت پايين‌تر
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت با اشاره به سياست‌هاي موجود، از شكل‌گيري يك «چرخه معيوب» در شبكه خبر داد؛ چرخه‌اي كه به گفته او حاصل تلاقي محدوديت‌ها و ابزارهاي مورد استفاده براي دور زدن آنهاست. وي گفت: به دليل وجود محدوديت‌هاي داخلي و سياست‌هاي اعمال‌شده، كاربران ايراني به‌اجبار به استفاده از ابزارهاي VPN روي آورده‌اند. اين موضوع از يك سو باعث شده كيفيت سرويس به‌شدت آسيب ببيند و از سوي ديگر، فرآيند سوئيچينگ يا جابه‌جايي بين آي‌پي‌هاي مختلف، به‌ويژه در VPNهاي رايگان، بسيار زياد شود. اكبري افزود: مبارزه حداكثري با اين ابزارها عملا غيرممكن است؛ زيرا بسياري از اين ابزارها با سرويس‌هاي قانوني در يك آي‌پي مشترك قرار دارند و هرگونه محدوديت شديد روي يك آي‌پي مي‌تواند به اختلال در هزاران سرويس ديگر منجر شود. به گفته وي، نتيجه اين وضعيت شكل‌گيري چرخه‌اي است كه در آن كيفيت سرويس پايين مي‌ماند و كاربران براي بهبود وضعيت، بار ديگر به ابزارهاي غيررسمي پناه مي‌برند؛ ابزاري كه خود مي‌تواند كيفيت و امنيت اتصال را تحت تأثير قرار بدهد.
شبكه‌اي كه روزانه با صدها هزار
حمله و رخداد امنيتي روبه‌روست
اكبري در تشريح وضعيت امنيت سايبري، با توصيف نقش شركت ارتباطات زيرساخت به عنوان «كرير» و مسووليت آن در تقسيم كار ملي، از حجم بالاي رخدادهاي امنيتي در شبكه كشور خبر داد. وي گفت: «ما روزانه با حجم عظيمي از رخدادهاي امنيتي روبه‌رو هستيم. به‌طور ميانگين روزانه ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار رخداد امنيتي از خارج به داخل و بين ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار رخداد از داخل به داخل ثبت مي‌شود.» وي با اشاره به وضعيت سلامت شبكه داخلي تصريح كرد: حجم بسيار بالاي رخدادهاي «داخل به داخل» نشان مي‌دهد كه متأسفانه شبكه ما يك «شبكه آلوده» است. به گفته اكبري، اين حجم از رخدادهاي داخلي غيرطبيعي است و مي‌تواند در عرصه بين‌المللي نيز مورد سوءاستفاده قراربگيرد.
چرا بازگشت كامل اينترنت سه ماه طول كشيد؟
اكبري درباره علت طولاني شدن بازگشت ترافيك به سطح عادي و تأخير سه‌ماهه براي رسيدن به ۹۰ درصد ترافيك گذشته و همچنين تأثير عواملي مانند سامانه احراز هويت «شاهكار» و فضاي استيضاح، اظهار كرد: بازگشت به وضعيت عادي، يك فرآيند مرحله‌اي بوده است. وي افزود: اگرچه ممكن است برخي آمارها با يكديگر متفاوت باشند، اما دليل اصلي تأخير در بازگشايي كامل، اجراي سياست‌هاي مصوب ستاد ويژه ساماندهي و راهبري فضاي مجازي دولت بوده است. به گفته اكبري، تصميم‌گيري‌ها در اين سطح توسط اين ستاد انجام مي‌شود و اجراي دستورات آنها نيز زمان‌بر بوده است. وي همچنين درباره موضوع احراز هويت گفت: احراز هويت به‌خودي‌خود يك رويه استاندارد و درست در بسياري از كشورهاي جهان است، اما قطعا اين فرآيند و اعمال محدوديت‌هاي مرتبط با آن، سرعت بازگشت به شرايط عادي را كاهش داده است.
كابل قطر؛ گرهي كه فقط فني نيست
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت در پاسخ به پرسشي پيرامون ريشه‌هاي تأخير يا پينگ بالا براي كاربران و به‌ويژه گيمرها و تأثير لايه‌هاي كنترلي شبكه، به جزييات موانع ژئوپليتيكي در آب‌هاي منطقه اشاره كرد. وي توضيح داد: بخش اصلي ترافيك اينترنت كشور از مبدأ قاره اروپا تأمين مي‌شود و فاصله جغرافيايي ميان ايران و مراكز داده اروپا به‌صورت طبيعي دست‌كم ۸۰ ميلي‌ثانيه زمان رفت‌وبرگشت يا RTT را به همراه دارد. اكبري گفت براي حل معضل گيمرها و كاهش پينگ، اتصال مستقيمي با سرورها و پلتفرم‌هاي ابري مستقر در منطقه و از طريق كابل دريايي قطر برقرار شده بود، اما اين لينك ارتباطي متأسفانه دچار قطعي فيزيكي شد. وي در تشريح موانع موجود بر سر راه ترميم اين شريان ارتباطي اظهار كرد: مالكيت اين كابل در اختيار يك شركت قطري است و به دليل رخ دادن پارگي در حريم آب‌هاي كويت، تعمير آن نيازمند دريافت مجوزهاي حقوقي پيچيده‌اي است. به گفته اكبري، از يك سو طرف مقابل اجازه اعزام شناورها و تيم‌هاي فني ايراني براي عمليات ترميم را نمي‌دهد و از سوي ديگر، شركت‌هاي بين‌المللي و خارجي نيز به دليل شرايط امنيتي و تنش‌هاي منطقه‌اي جرئت نزديك شدن به آب‌هاي پيراموني ايران براي تعمير كابل را ندارند. وي افزود: همزمان تلاش شده بود خط ترانزيتي جديدي از طريق عمان براي توزيع ترافيك و جبران خسارت فعال شود، اما متأسفانه آن لينك نيز با قطعي روبه‌رو شد و در حال حاضر رايزني‌هاي فني و ديپلماتيك فشرده‌اي براي رفع اين موانع در جريان است.
فيلترينگ در بن‌بست وقت تغيير نگاه به حكمراني فضاي مجازي
معاون وزير ارتباطات درباره سرنوشت وعده‌ها پيرامون رفع فيلترينگ و موانع پيش‌روي آن، با صراحت از ناكارآمدي رويكردهاي انسدادي انتقاد كرد. اكبري گفت: اقدامات و پيگيري‌ها در اين خصوص همواره در دستور كار وزارت ارتباطات بوده و خواهد بود، اما بايد به‌صورت شفاف ديد كه تصميم‌گيري در اين حوزه صرفا در اختيار يك وزارتخانه نيست و نهادهاي صاحب‌نظر و اثرگذار متعددي در اين عرصه حضور دارند. وي افزود: حتي در شرايط فعلي نيز برخي گروه‌ها و تفكرات به‌طور جدي معتقدند كه نبايد هيچ‌گونه گشايشي در شبكه رخ دهد. اكبري با اشاره به پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي سياست‌هاي فعلي فيلترينگ خاطرنشان كرد: موضع رسمي ما اين است كه سياست‌هاي اعمال‌شده فعلي كارآمد نبوده و اين عدم كارآمدي با قاطعيت قابل اثبات است. وي تأكيد كرد: هيچ‌كس منكر اعمال حاكميت كشورها براي پاسداري از امنيت رواني و گروه‌هاي آسيب‌پذير در فضاي مجازي نيست و چنين رويه‌اي در تمام جهان مرسوم است؛ اما اين حجم از محدودسازي گسترده نه‌تنها هدف سياستگذاران را محقق نكرده، بلكه تبديل به ضد خود شده است. به گفته معاون وزير ارتباطات، نتيجه اين وضعيت چيزي جز تحميل هزينه‌هاي سنگين اقتصادي به سبد خانوارها، فرسايش رواني كاربران و تعميق نارضايتي اجتماعي نبوده است؛ گواه اين امر نيز به گفته او، حضور همگاني آحاد مردم و مسوولان در همين پلتفرم‌هاي محدود شده است.
حكمراني فضاي مجازي نيازمند يك چرخش اساسي است
مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت در پايان با تأكيد بر لزوم چرخش راهبردي در سطح كلان كشور گفت: جهان با سرعت سرسام‌آوري در مسير فناوري‌هاي نوين در حال جهش است. اكبري هشدار داد: اگر تمام وقت، انرژي و دغدغه ما به اين گره بخورد كه كدام پلتفرم بسته بماند و كدام باز شود، از رسالت اصلي خود يعني توسعه زيرساخت‌هاي پايه‌اي و فناورانه كشور باز خواهيم ماند. وي در نهايت تأكيد كرد: زمان آن فرارسيده است كه نوع نگاه و گفتمان كشور در حوزه حكمراني فضاي مجازي به طور اساسي متحول شود.
