۲۱۴ هزار متر تخريب؛ ساخت‌وساز ادامه دارد
يك سوي حريم تهران، در مسگرآباد، ساخت‌وسازهاي غيرمجاز چنان گسترش يافته كه معاون اجرايي شركت شهربان و حريم‌بان از «تخلفات عمده» در اين محدوده سخن مي‌گويد و سوي ديگر، در مرز منطقه ۱۸ با چهاردانگه، نيروهاي شهرداري براي اجراي ماموريت خود اعزام مي‌شوند، اما بنا بر روايت مسوولان شهري، گاهي با ممانعت و حتي بازداشت مواجه مي‌شوند؛ اين دو تصوير متفاوت، در واقع يك مساله مشترك را نشان مي‌دهند: حريم تهران ميان چند دستگاه و چند برداشت از حدود اختيار گرفتار شده است.
يك سوي حريم تهران، در مسگرآباد، ساخت‌وسازهاي غيرمجاز چنان گسترش يافته كه معاون اجرايي شركت شهربان و حريم‌بان از «تخلفات عمده» در اين محدوده سخن مي‌گويد و سوي ديگر، در مرز منطقه ۱۸ با چهاردانگه، نيروهاي شهرداري براي اجراي ماموريت خود اعزام مي‌شوند، اما بنا بر روايت مسوولان شهري، گاهي با ممانعت و حتي بازداشت مواجه مي‌شوند؛ اين دو تصوير متفاوت، در واقع يك مساله مشترك را نشان مي‌دهند: حريم تهران ميان چند دستگاه و چند برداشت از حدود اختيار گرفتار شده است. حريم پايتخت سال‌هاست فقط با ديواركشي، تغيير كاربري زمين و ساخت‌وسازهاي غيرمجاز تهديد نمي‌شود؛ اين‌بار بخشي از مساله به خودِ ساختار مديريتي بازمي‌گردد .
جايي كه شهرداري تهران خود را مسوول صيانت از حريم مي‌داند، دهياري‌ها و فرمانداري‌ها براي خود محدوده و ماموريت‌هايي تعريف كرده‌اند و در مواردي نيز اختلاف برداشت درباره حدود اختيارات، اجراي ماموريت نيروهاي حريم‌بان را دشوار كرده است. نتيجه چنين وضعيتي را مي‌توان در فاصله ميان دو نقطه از حريم تهران ديد؛ از مسگرآباد در منطقه ۱۵ تا محدوده مرزي منطقه ۱۸ و چهاردانگه. در اين ميان، آمار رسمي از رفع اثر بيش از ۲۱۴ هزار مترمربع ساخت‌وساز غيرمجاز در سال ۱۴۰۴ خبر مي‌دهد، اما همزمان مسوولان شهرداري مي‌گويند تخلف همچنان ادامه دارد و مديريت حريم بدون تعيين تكليف ساختار مسووليت‌ها، با دشواري‌هاي جدي روبروست.
۲۱۴ هزار مترمربع رفع اثر شد
بر اساس اعلام معاون اجرايي شركت شهربان و حريم‌بان شهرداري تهران، در سال ۱۴۰۴ در مجموع ۲۱۴ هزار و ۱۹۴ مترمربع از ساخت‌وسازهاي غيرمجاز پس از شناسايي و طي مراحل قانوني، رفع اثر شده است. به گزارش ايسنا، اين عدد در نگاه نخست مي‌تواند نشانه‌اي از گستردگي عمليات مقابله با تخلفات در حريم تهران باشد؛ اما پرسش اصلي اينجاست كه چرا با وجود چنين حجم عملياتي، همچنان در برخي نقاط حريم شاهد ساخت‌وسازهاي جديد و تخلفات عمده هستيم؟ پاسخ مسوولان شهري بيش از آنكه به كمبود نيرو يا توقف عمليات مربوط باشد، به يك مشكل ساختاري بازمي‌گردد: تداخل در مديريت حريم. محمدمهدي عزيزي، مديرعامل شركت شهربان و حريم‌بان شهرداري تهران، با اشاره به مشكلات موجود در حريم پايتخت، بخشي از اين چالش‌ها را ناشي از تداخلات مرزي و تقسيم وظايفي مي‌داند كه از سوي استانداري تهران ايجاد شده است؛ تقسيم وظايفي كه به گفته او در برخي موارد، مديريت حريم را با مشكل مواجه كرده است. شهرداري تهران از منظر سازماني، منفعت مستقيمي در حفظ حريم پايتخت دارد؛ چراكه حريم، بخشي از كمربند حفاظتي شهر در برابر توسعه بي‌ضابطه، تغيير كاربري و گسترش ساخت‌وسازهاي خارج از ضابطه محسوب مي‌شود. با اين حال، مساله زماني پيچيده مي‌شود كه نيروهاي شهرداري براي انجام ماموريت به محدوده‌اي اعزام مي‌شوند كه دستگاه ديگري نيز خود را در آن صاحب اختيار مي‌داند.
عزيزي مي‌گويد در برخي موارد نيروهاي حريم‌بان براي انجام ماموريت خود با موانعي از سوي عوامل دهياري‌ها، شهرستان‌هاي اطراف تهران و فرمانداري‌ها مواجه مي‌شوند؛ چراكه هر يك بر اساس ماموريت تعريف‌شده براي خود، محدوده فعاليت متفاوتي را در نظر مي‌گيرند. اين يعني مساله صرفاً اختلاف بر سر يك قطعه زمين يا يك ساختمان نيست؛ اختلاف اصلي بر سر اين است كه چه نهادي حق ورود، توقف عمليات و برخورد با تخلف را دارد؟
نمونه‌اي از حريمي كه زير فشار ساخت‌وساز است
احمد معظمي، معاون اجرايي شركت شهربان و حريم‌بان شهرداري تهران، معتقد است تجربه گذشته نشان داده است كه هر زمان مديريت حريم يكپارچه‌تر بوده، عملكرد در مقابله با ساخت‌وسازهاي غيرمجاز نيز موفق‌تر بوده است.
او با اشاره به مسگرآباد در منطقه ۱۵ مي‌گويد با مراجعه به اين محدوده مي‌توان حجم قابل توجهي از ساخت‌وسازهاي غيرمجاز را مشاهده كرد و تخلفات عمده‌اي در حريم در حال وقوع است. مسگرآباد در اين روايت، فقط نام يك محدوده جغرافيايي نيست؛ بلكه به نمادي از شكاف ميان «صيانت از حريم» و «واقعيت روي زمين» تبديل شده است. از يك سو، شهرداري از لزوم حفاظت از فضاي سبز و جلوگيري از توسعه بي‌ضابطه سخن مي‌گويد و از سوي ديگر، ساخت‌وساز غيرمجاز همچنان در برخي نقاط فرصت عرض‌اندام پيدا مي‌كند. اينجا همان جايي است كه سوال مهمي شكل مي‌گيرد: اگر متوليان حريم از وقوع تخلف خبر دارند، چرا سازوكار جلوگيري از شكل‌گيري و تثبيت تخلف آنقدر پيچيده است؟
مرزهايي كه فقط روي نقشه نيستند
چالش مديريت حريم در منطقه ۱۸ نيز شكل ديگري پيدا كرده است؛ جايي در مرز حريم تهران و چهاردانگه. به گفته معظمي، نيروهاي شهرداري براي اجراي ماموريت صيانت از حريم و قلع‌وقمع ساخت‌وسازهاي غيرمجاز در اين محدوده حضور پيدا مي‌كنند، اما در برخي موارد با برخورد قضايي و حتي بازداشت مواجه مي‌شوند، اين ادعا، ابعاد مساله را از يك اختلاف اداري فراتر مي‌برد.
اگر مامور اجرايي براي برخورد با ساخت‌وساز غيرمجاز اعزام شده باشد اما در زمان اجراي ماموريت با ممانعت مواجه شود، سوال اساسي اين است كه سازوكار هماهنگي ميان دستگاه‌هاي مسوول كجاست؟ چه كسي بايد پيش از ورود نيروها، حدود صلاحيت و مسووليت آنان را مشخص كند؟ و اگر اختلافي درباره محدوده وجود دارد، چرا اين اختلاف بايد در محل عمليات و در مقابل نيروهاي اجرايي تعيين تكليف شود؟ حريم تهران نمي‌تواند عرصه آزمون و خطاي تقسيم وظايف دستگاه‌ها باشد.
حلقه‌اي كه شهرداري آن را مفقود مي‌داند
مسوولان شركت شهربان و حريم‌بان علاوه بر تداخلات مديريتي، از نبود حمايت مورد انتظار براي برخورد با ساخت‌وسازهاي غيرمجاز نيز انتقاد دارند. معظمي مي‌گويد نيروهاي شهرداري براي قلع‌وقمع ساخت‌وسازهاي غيرمجاز به محل اعزام مي‌شوند، اما در برخي موارد همكاري لازم از سوي دستگاه قضايي انجام نمي‌شود و استانداري نيز حمايت مورد انتظار را انجام نمي‌دهد. اين انتقاد البته يك پرسش مهم‌تر را به دنبال دارد: آيا مي‌توان انتظار داشت ماموريت صيانت از حريم با چند دستگاه مسوول اما بدون فرماندهي واحد و سازوكار روشن هماهنگي، به نتيجه برسد؟
مديريت يكپارچه؛ مطالبه‌اي قديمي براي يك مساله تكراري
عزيزي مي‌گويد موضوع تداخلات حريم در سطوح بالاتر نيز پيگيري شده و شهردار تهران و رييس شوراي اسلامي شهر تهران جلساتي را در دولت، وزارت كشور و استانداري تهران در اين زمينه برگزار كرده‌اند. اينكه موضوع به سطح دولت و وزارت كشور رسيده، خود نشان مي‌دهد مساله حريم تهران ديگر صرفاً يك موضوع داخلي شهرداري نيست. با اين حال، آنچه اكنون اهميت دارد، خروج اين مساله از مرحله جلسه و ورود آن به مرحله تصميم است. تهران براي صيانت از حريم خود بيش از هر چيز به نقشه مسووليت‌ها نياز دارد؛ نقشه‌اي كه در آن دقيقاً مشخص باشد هر دستگاه در كجا و با چه اختياري وارد عمل مي‌شود و در زمان اجراي ماموريت، چه نهادي موظف به پشتيباني از نيروهاي اجرايي است.
حريم تهران قرباني موازي‌كاري نشود
حريم پايتخت فقط يك خط روي نقشه نيست. اين محدوده نقش مهمي در جلوگيري از گسترش بي‌ضابطه شهر، حفاظت از اراضي و فضاي سبز و كنترل توسعه شهري دارد. هر متر ساخت‌وساز غيرمجاز كه تثبيت مي‌شود، در واقع بخشي از اين كاركرد را تضعيف مي‌كند .
آمار ۲۱۴ هزار مترمربع رفع اثر در سال ۱۴۰۴ نشان مي‌دهد كه عمليات مقابله با تخلفات در جريان است؛ اما همزمان ادامه تخلف در نقاطي مانند مسگرآباد و چالش‌هاي پيش‌آمده در مرز منطقه ۱۸ و چهاردانگه نشان مي‌دهد كه برخوردهاي موردي، به تنهايي مساله را حل نمي‌كند.
مساله اصلي شايد اين نباشد كه چه كسي بايد با ساخت‌وساز غيرمجاز برخورد كند؛ مساله اين است كه چرا هنوز در برخي نقاط حريم تهران، پاسخ اين سوال براي همه دستگاه‌ها يكسان نيست. از مسگرآباد تا چهاردانگه، آنچه بيش از همه به چشم مي‌آيد نه فقط ساختمان‌هاي غيرمجاز، بلكه مرزهاي مبهم مسووليت‌ها است. تا زماني كه اين مرزها روشن نشوند و مديريت حريم از چندپارگي خارج نشود، هر عمليات قلع‌وقمع مي‌تواند تنها يك مسكن موقت باشد و هر ساخت‌وساز غيرمجاز، آغاز يك پرونده تازه. حريم تهران بيش از جلسه و وعده، به يك تصميم روشن نياز دارد: يك متولي مشخص، يك نقشه دقيق از اختيارات و يك سازوكار الزام‌آور براي حمايت از اجراي قانون. در غير اين صورت، فاصله ميان «صيانت از حريم» روي كاغذ و آنچه در زمين اتفاق مي‌افتد، روزبه‌روز بيشتر خواهد شد.
