سه پيام همزمان ايران به امريكا
در حاليكه تنها چند هفته از فروكش كردن درگيريهاي مستقيم ميان ايران و امريكا ميگذرد، معادلات منطقهاي بار ديگر وارد مرحلهاي تازه شده است.
در حاليكه تنها چند هفته از فروكش كردن درگيريهاي مستقيم ميان ايران و امريكا ميگذرد، معادلات منطقهاي بار ديگر وارد مرحلهاي تازه شده است. تهران در يك شبانهروز گذشته همزمان سه پيام متفاوت اما مكمل را به واشنگتن و جامعه بينالمللي مخابره كرده است؛ نخست، تشديد بازدارندگي در خليجفارس از طريق اعلام ايجاد يك محدوده جديد ممنوعه در اطراف تنگه هرمز؛ دوم چالش سياسي با آژانس بينالمللي انرژي اتمي در آغاز نشست شوراي حكام و سوم، ادامه مسير ديپلماسي با عمان براي نهايي كردن توافق مربوط به مسير ايمن كشتيراني در تنگه هرمز. اين همزماني نشان ميدهد راهبرد ايران ديگر صرفاً بر تقابل يا مذاكره استوار نيست، بلكه تلاش ميكند ميان «فشار ميداني» و «گشايش ديپلماتيك» توازن برقرار كند. در شرايطي كه امريكا همچنان محاصره دريايي ايران را حفظ كرده و فشارهاي اقتصادي را ادامه ميدهد، تهران نيز اعلام كرده ابزارهاي بازدارنده جديدي را در خليجفارس به كار خواهد گرفت، اما در عين حال مسير گفتوگو با عمان را متوقف نكرده است.
محدوده جديد ممنوعه
پاسخ تهران به محاصره دريايي
مهمترين تحول روز گذشته، اظهارات محسن رضايي درباره ايجاد يك «محدوده ممنوعه تحريمي» در اطراف تنگه هرمز بود. به گفته دبير شوراي عالي امنيت ملي، اين محدوده از خط محاصره دريايي امريكا آغاز شده و تا بخشهايي از خليجفارس امتداد خواهد يافت و هر شناوري كه بدون هماهنگي وارد آن شود، در فهرست تحريمهاي جمهوري اسلامي قرار ميگيرد. سرلشكر محسن رضايي دبير شوراي عالي امنيت ملي يكشنبه شب در گفتوگو ويژه خبري اظهار كرد: تنگه هرمز كاملا بسته است؛ هنوز تصميم نگرفتيم نفتكشهايي كه از جنوب تنگه هرمز عبور ميكنند را غرق كنيم. وي تصريح كرد: اين روزها نهايتا روزي ۸ كشتي كالاي غذايي و مواد اساسي عبور ميكند كه آنها هم براي خودمان است؛ اين درحالي است كه قبل از جنگ بيش از ۱۰۰ فروند كشتي از تنگه عبور ميكردند و ميلياردها دلار كالا عبور ميكرد. رضايي ادامه داد: كشتيهاي متخلفي كه از جنوب تنگه هرمز عبور ميكنند شبانه با خاموش كردن دستگاههاي راداريشان عبور ميكنند كه اكثرا هم آسيب ميبينند؛ البته در زدن آنها هنوز تصميم نگرفتيم چون اينها حامل مواد نفتي هستند و اگر آلودگي ايجاد شود براي ما هم ضرر دارد در عين حال هنوز تصميمي براي غرق كردن آنها نداشتيم.
دبير شوراي عالي امنيت ملي اعلام كرد: طي روزها و هفتههاي آينده يك منطقه ممنوعه را خارج از تنگه هرمز اعلام ميكنيم كه از خط محاصره نيروي دريايي امريكا شروع ميشود تا در تنگه هرمز و داخل خليجفارس. يعني هر كشتي كه به قصد عبور از تنگه وارد اين محدوده شود در ليست تحريمي قرار ميدهيم. وي در بيان و توضيح ليست تحريمي گفت اگر كشتيهايي كه در سمت غربي و شرقي تنگه هرمز در حال حركت هستند ولي وارد تنگه هم نشده و قرار است بيايد يك جايي توقف كند تا بعد عبور كند، به آن اعلام ميكنيم كه همانجا متوقف شود و اگر تخلف كند آن كشتي در ليست تحريمي قرار ميگيرد و اگر اينجا عبور كند و بخواهد برگردد ديگر ورودش دست ماست. رضايي افزود: در محدوده تعيين شده فوق كه مكمل تنگه هرمز است ما به كشتيها حمله نميكنيم و موشك نميزنيم، اما اگر تخلف كنند آنها را تحريم و توبيخ ميكنيم. بنابراين ما در تنگه هرمز در حال تغييراتي هستيم و منطقه ممنوعه تحريمي در بيرون از محدوده تنگه ايجاد ميكنيم. بسياري از كساني كه در حمل و نقل دريايي كار ميكنند ميگويند اثر اين كار اثر موشكهاي ايران بيشتر است. اين يك اهرم جديد است. وي تاكيد كرد: اين منطقه ممنوعه تا زماني است كه محاصره دريايي امريكا يا فشارها و نقض عهدهايي كه آنها انجام دهند برقرار باشد، وجود دارد.
رضايي با تاكيد بر اينكه گفته ميشود محاصره اقتصادي موجب قحطي شده است يك دروغ بزرگ است، گفت: دولت ما از مدتها قبل به فكر بوده و ذخاير غذايي و كالاهاي اساسي را تاكيد كرده است. همچنين در رابطه با فروش نفت هم در فرصتي كه آتشبس شد ۷۰ تا ۸۰ ميليون بشكه نفت فروخته شد. الان هم روزي يك ميليون تا يك ميليون و نيم بشكه نفت ميفروشيم، مگر قبلا در روز بيشتر ميفروختيم؟ الان هم همين مقدار ميفروشيم و پولش هم به ما ميرسد، بنابراين هم نفت ميفروشيم، هم درآمدش را دريافت ميكنيم. دبير شوراي عالي امنيت ملي خبر داد كه طي ۴۸ ساعت گذشته اولين موشك ناوشكن خود را بالاي يك ناو تست كرديم. وي ادامه داد: اين رويداد جهنمي را براي آنها ايجاد كرد. رضايي بدون اشاره به نوع اين موشك كه بالستيك است يا خير، گفت: يك نوعي از موشكهاي خاص است. وي با بيان اينكه ناوها در پي اين واقعه فرار كردند، گفت: سنتكام هم نتوانست اين را نفي كند و وحشيانه به سه كشتي ما كه يكي خالي بوده و دوتاي آن نفت داشته حمله كردند. اما اين قدرت ماست و بهتر است آدم شوند و حقوق ملت ما را بدهند. رضايي با تهديد زدن ناوهاي امريكايي اظهار كرد: زدن ناو ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر آنها را غرق ميكند و ما اين شليك را كرديم تا آنها تهديد ما را باور كنند. اين اولين تست ماست كه نشان ميدهد جنگ ما در حال تحول است و اينكه محاصره را ديگر نميتوانيم تحمل كنيم.
وي در ادامه در رابطه با مذاكرات با امريكا به واسطه ميانجيگران گفت: ما به واسطه گران اعتماد كرده بوديم اما در عمل مشخص شد اينها در عمل نميتوانند تضمين دهند. ترامپ مكرر تعهدش را نقض ميكرد اما كسي جلويش را نميگرفت و بعد هم از تفاهمنامه خارج شد. حتي كميته حل اختلاف بود اگر شكايتي داشت بايد به پاكستان و قطر ميگفت، اما نگفت. بنابراين در آن ديپلماسي تضميني وجود نداشت اما الان با تضمين، ديپلماسي را دنبال ميكنيم، يعني امريكاييها بايد اعتمادشان را به ما اثبات كنند و تا اين شرايط اوليه عملي نشود ما وارد مرحله دوم نميشويم؛ پس يكي از تضمينها اعتمادسازي است.
دبير شوراي عالي امنيت ملي در ادامه با بيان اينكه حتي اگر پهلوي هم ميآمد، ميديديد كه چه بلايي سر او ميآوردند با اينكه عامل خود آنها بود، گفت: آنها سياستي درقبال ايران و ملت آن دارند كه ميخواهند ملت و دولت در مشت شان باشند. بعد از انقلاب هر كاري خواستند عليه ما كردند. بنابراين ما حق داريم به امريكا بياعتماد باشيم. حالا آنها ميگويند به ايرانيها نميشود اعتماد كرد اما دروغ ميگويند؛ چون ما به تمام تعهدات بينالمللي مان عمل كرديم، مرز سياسي كشور ديگري را زير سوال نبرديم و از برجام خارج نشديم و از تفاهم اسلامآباد خارج نشديم.
رضايي گفت: منظور آنها از اعتماد، تسليم شدن ماست و اعتماد را برابر با نوكري ميدانند، چراكه در اين صورت براي آنها قابل اعتماد ميشويم. وي با اشاره به مذاكرات دو ماهه ايران و عمان در رابطه با تنگه هرمز گفت: تنگه هرمز الان بهطور جديتري در مديريت ماست. براي تضمين اين مديريت با عمان مذاكرات كرديم و در روي آبهاي خودمان و آبهاي مشترك يك كريدور براي ورود و خروج تعيين كرديم و الان مديريت مان بر اين كريدور برقرار است البته عمانيها هم هستند و در روزهاي آينده توافق بر سر اين كريدور را با عمان امضا ميكنيم. وي در رابطه با حملات و واكنش ايران به حملات امريكا به ويژه در اردن و اربيل عراق گفت: آنها نميدانستند كه اهدافي را شناسايي كرديم و دو سه تا پايگاههاي آنها در اردن كه افسرانشان در آن بودند را براي اولينبار شليك كرديم و دقيق هم شليك كرديم كه اتفاقا پدافند هم نداشت و بعد پايگاههاي امريكا در اربيل عراق را هم محكم زديم، ضمن اينكه موشك ناوشكن خود را درست بالا سر يك ناو تست كرديم. بنابراين ما تغييراتي در ديپلماسي و جنگ داديم و دليلش هم اين است كه امريكاييها برخلاف تعهدي كه داده بودند مبني بر اينكه جنگ پايان پيدا ميكند و حاكميت ايران را به رسميت ميشناسد و با ضد انقلاب همكاري نخواهد كرد، نقض عهد كردند و چون براي چندمينبار اين اتفاق ميافتد بنابراين ما روشهايمان را تغيير داديم. اين موضع، بيش از آنكه صرفاً يك تصميم حقوقي باشد، پاسخي به مدل جديد جنگ اقتصادي امريكا تلقي ميشود. تهران معتقد است واشنگتن پس از ناكامي در دستيابي به اهداف نظامي، تلاش كرده از طريق كنترل مسيرهاي دريايي و محدود كردن تجارت ايران، فشار اقتصادي را افزايش دهد؛ از همين رو، ايران نيز از ابزارهاي ژئوپليتيكي خود در خليجفارس براي ايجاد بازدارندگي استفاده ميكند.
شوراي حكام؛ آغاز دور تازه تنش با آژانس
همزمان با تحولات خليجفارس، نشست جديد شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي در وين آغاز شده است. فضاي اين نشست از همان ابتدا تحت تأثير مواضع رافائل گروسي قرار گرفت؛ مديركل آژانس كه بار ديگر با طرح ادعاهايي درباره برنامه هستهاي ايران، خواستار همكاري گستردهتر تهران با بازرسان شده است.
رافائل گروسي، مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي روز دوشنبه در سخنراني آغازين خود در نشست فصلي شوراي حكام در رابطه با ايران مدعي شد كه در اين دوره گزارشدهي، «آژانس نه اطلاعاتي از ايران درباره وضعيت مواد يا تاسيسات هستهاي اعلامشده آن دريافت كرده و نه به هيچيك از آن تاسيسات براي انجام دادن فعاليتهاي راستيآزمايي ميداني دسترسي داشته است. بنابراين، آژانس نتوانسته است مسووليتهاي پادماني خود را تحت موافقتنامه پادماني منع گسترش سلاحهاي هستهاي (انپيتي) در تاسيسات هستهاي اعلامشده ايران به انجام برساند.» مديركل آژانس بدون هيچگونه اشاره به تحولات يك سال گذشته و دو تجاوز نظامي آشكار به تماميت ارضي و تاسيسات هستهاي تحت نظارت آژانس ازسوي امريكا و رژيم اسراييل، بيان كرد: ما نتوانستيم وضعيت آنها را براي اهداف پادماني و مواد هستهاي مرتبط را راستيآزمايي كنيم و به تبع آن، من نميتوانم درباره اجراي مفاد مرتبط قطعنامههاي شوراي امنيت سازمان ملل يا قطعنامههاي شوراي حكام در ماه نوامبر سال گذشته و ژوئن سال جاري ازسوي ايران گزارشي ارايه دهم.» او در ادامه با اشاره به تاسيسات بمبارانشده ايران در تجاوز امريكا و رژيم اسراييل، مدعي شد: «بيش از يك سال ميگذرد كه آژانس تداوم دانش خود را در رابطه با موجوديهاي پيشين اعلامشده اورانيوم با غناي كم و اورانيوم با غناي بالا تا خلوص ۶۰ درصد ايزوتوپ اورانيوم ۲۳۵ در تاسيسات هستهاي اعلامشدهاي كه تحت تاثير حملات نظامي ژوئن ۲۰۲۵ قرار گرفتهاند، از دست داده است.» مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي، بدون درنظر گرفتن اينكه شرايط پيرامون نظارت و راستيآزمايي برنامه هستهاي ايران در خلأ ايجاد نشده است و نتيجه حملات تجاوزكارانه امريكا و رژيم صهيونيستي به تاسيسات تحت پادمان ايران بوده، مدعي شد كه بياطلاعي آژانس درباره اين تاسيسات و مواد هستهاي و ناتواني از انجام راستيآزمايي در اين تاسيسات، نگراني جدي در زمينه اشاعه ايجاد ميكند. بنابراين، اين وضعيت نيازمند اصلاح فوري است. گروسي كه ازسوي ايران با انتقادات جدي در عمل نكردن به تكاليف خود درقبال محكوميت حملات نظامي به تاسيسات هستهاي صلح آميزش است، از ايران خواست كه «به صورت سازنده با آژانس همكاري كند تا امكان اجراي كامل و موثر پادمانهاي آژانس در ايران فراهم شود.» او كه گزارشهاي جانبدارانهاش درباره ايران، بهانه تجاوز به تاسيسات هستهاي و كشورمان در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ شده است، بر «بازگشت به ديپلماسي و مذاكرات با هدف يافتن راهحلي براي مسائل مرتبط با برنامه هستهاي ايران تاكيد و ديپلماسي را امري اجتنابناپذير دانست» و آمادگي خود را براي حمايت از چنين تلاشهايي اعلام كرد.
گروسي كه اقداماتش به ويژه در بحث ايران، ماهيت انپيتي را زير سوال برده است، گفت: وضعيت پيرامون برنامه هستهاي ايران بر رژيم منع اشاعه جهاني تاثيرگذار است.
شايان ذكر است نشست فصلي شوراي حكام در شرايطي برگزار ميشود كه هيچ پيشرفت ملموسي در تعامل ايران با آژانس در ارتباط با نظارت و دسترسيها در ايران به ويژه بعد از حملات به تاسيسات هستهاي ايران، حاصل نشده است. ايران همكاري خود با آژانس را پس از حملات متجاوزانه امريكا و رژيم صهيونيستي در ژوئن ۲۰۲۵ كه منجر به بمباران تاسيسات اتمي ايران در اصفهان، نطنز و فردو شد، به تعليق درآورد. مقامهاي ايراني اين مواضع را سياسي و جانبدارانه ارزيابي كرده و معتقدند آژانس به جاي ايفاي نقش فني، تحتتأثير فشار برخي كشورهاي غربي قرار گرفته است. از نگاه تهران، طرح دوباره اين ادعاها در شرايطي كه منطقه همچنان درگير پيامدهاي جنگ اخير است، ميتواند روند ديپلماسي را پيچيدهتر كند و به افزايش بياعتمادي ميان دوطرف بينجامد. اهميت نشست شوراي حكام از آن جهت است كه هرگونه قطعنامه يا تصميم جديد ميتواند بر فضاي مذاكرات آينده و حتي بر تحولات اقتصادي ايران اثرگذار باشد؛ به ويژه آنكه بازارهاي مالي و ارزي نيز همواره به اخبار مربوط به پرونده هستهاي واكنش نشان دادهاند.
ديپلماسي عمان
روزنهاي براي بازگشت كشتيراني
در مقابل اين فضاي پرتنش، تهران همچنان كانال گفتوگو با عمان را فعال نگه داشته است. سخنگوي وزارت امور خارجه اعلام كرده بيانيه مشترك ايران و عمان درباره تنگه هرمز در مرحله نهايي تدوين قرار دارد؛ توافقي كه حاصل چندين هفته مذاكره فني، حقوقي و امنيتي ميان دو كشور ساحلي است. براساس توضيحات وزارت خارجه، اين توافق قرار است مسيرهاي جديد و ايمن تردد كشتيهاي تجاري را مشخص كند؛ هرچند ايران تأكيد كرده نهايي شدن اين تفاهم به تنهايي به معناي بازگشايي كامل تنگه هرمز نيست و اجراي آن به رفع محاصره دريايي و تحقق ساير تعهدات امريكا نيز وابسته خواهد بود. سخنگوي وزارت امور خارجه در پاسخ به پرسشي درباره گزارشهاي رسانهاي درباره قصد امريكا براي توافق جديد با ايران كه به موضوعات تنگه هرمز و برنامه هستهاي به صورت شفافتري پرداخته شده باشد، گفت: موضع ما درباره مباحث مرتبط با امنيت منطقه و تنگه هرمز روشن است. ناامنياي كه امريكا بر منطقه تحميل كرده را خودش بايد رفع كند. اين اقدام بايد از طريق توقف همه اقدامات تجاوزكارانه و مداخلهجويانه، تحريمهاي اقتصادي و محاصره دريايي انجام شود. موضع ما از ابتداي ورود به روند ديپلماتيك روشن بوده است. زماني كه در ۲۸ خرداد ماه به تفاهم رسيديم، خيلي سريع و شفاف آنچه را مدنظر داشتيم، در يادداشت تفاهم درج كرديم. مشكل از طرف امريكايي است كه تنها ۲۲ يا ۲۳ روز پس از امضاي تفاهم، همه تعهدات خود را نقض كرد. بنابراين، اگر بخواهيم از همان اصطلاح مرسوم ديپلماتيك استفاده كنيم، مدتهاست كه توپ در زمين امريكاست به دليل اينكه خودشان شروعكننده تجاوز نظامي بودند و خودشان شروعكننده نقض تفاهمي بودند كه خودشان امضا كرده بودند. وي همچنين در پاسخ به اين پرسش كه «گزارشها حاكي از اين است كه پنتاگون به پرسنل نظامي خود دستور داده است از عنوان عمليات «خشم حماسي» استفاده نكنند. دليل اين امر از ديدگاه وزارت خارجه چه بوده است؟» گفت: اين عملياتي بود كه از ابتدا در مطبوعات خود امريكا نام آن را «عمليات تئوري اپستين» گذاشتند و بعد از مدتي نيز به «عمليات شكست حماسي» تبديل شد. يك دليل آن حتماً اين است. آنچه مشهود است، اين است كه اين اقدام تجاوزكارانه در رسيدن به اهداف خود ناكام ماند و باعث بياعتباري بيش از پيش امريكا شد، از جهت نقض فاحش حقوق بشردوستانه و نقض فاحش حقوق بينالملل و قطعاً هر امريكايي سليمالعقلي ديگر از استفاده از اين عبارات براي يك جنگ غيرقانوني و تجاوز نظامي حتما شرم ميكند.
بقايي در پاسخ به پرسشي درباره پستهاي جنجالي ترامپ درباره مالكيت امريكا بر ماه و تغيير نام نيومكزيكو به نيوامريكا گفت: اين يك مساله بينالمللي است و همه دنيا با چنين وضعيت نامتعارفي روبهرو است؛ اينكه هيات حاكمه يك كشور به هيچيك از اصول و مباني بينالمللي، بهويژه اصل حاكميت دولتها و احترام به مرزهاي جغرافيايي پايبند نباشد، طبعا پديدهاي جديد در سطح بينالمللي است. اين نشان ميدهد برخي رفتارهايي كه از جانب طرفهاي امريكايي مشاهده ميكنيم و متأسفانه در سطح رسانهها و افكار عمومي ما متاسفانه ضريب ميگيرد، اين در واقع بخشي از عادت و طبيعت هيات حاكمه فعلي امريكا است كه از اين طريق خودشان را در سطح رسانهها نگه دارند و در جنگ و نزاع شناختي كه براي كل دنيا ايجاد كردهاند، كار خود را پيش ببرند.
مذاكرات ايران و عمان
به مرحله نهايي رسيده است
وي درخصوص آخرين وضعيت مذاكرات با عمان و اينكه عمان تشكيل يك كنسرسيوم متشكل از كشورهاي منطقه براي كنترل تنگه هرمز را ترجيح ميدهد، گفت: ايران و عمان به عنوان دو دولت ساحلي، مذاكراتي را با جديت براي تعيين مسيرهاي امن در تنگه هرمز شروع كردهاند. مذاكرات پيشرفت بسيار خوبي داشته است. اگر در برهههايي شاهد برخي فراز و فرودها بودهايد، بخش عمده آن را به حساب اعمال نفوذ برخي طرفهاي ثالث بگذاريد كه اين اعمال نفوذها نوعاً مخل روند مذاكراتي بود. اما الان ميتوانيم ادعا كنيم كه مذاكرات ايران و عمان به مرحله نهايي رسيده است. احتمالاً ظرف روزهاي آينده، تفاهم ايران و عمان براي تعيين مسير موقت امن در تنگه هرمز نزد سازمان بينالمللي دريانوردي ثبت خواهد شد. البته اميدوارم كه دوباره برخي طرفهاي بدسگال در اين روند مداخله نكنند و اجازه دهند اين روند به شيوهاي معقول و منطقي پيش برود. اين موضع نشان ميدهد تهران تلاش دارد ميان حفظ اهرم راهبردي هرمز و جلوگيري از آسيب بيشتر به تجارت منطقهاي تعادل ايجاد كند؛ موضوعي كه نهتنها براي اقتصاد ايران، بلكه براي كشورهاي حوزه خليجفارس و بازار جهاني انرژي نيز اهميت دارد. در مجموع، تحولات يك روز گذشته نشان ميدهد ايران همزمان دو مسير «بازدارندگي» و «ديپلماسي» را دنبال ميكند؛ از يكسو با اعلام ايجاد محدوده جديد ممنوعه در خليجفارس، به محاصره دريايي و فشارهاي امريكا پاسخ داده و ازسوي ديگر، با نهايي شدن توافق ايران و عمان درباره تنگه هرمز، تلاش دارد مسير كاهش تنش و تأمين امنيت كشتيراني را حفظ كند. همزماني اين رويكرد با آغاز نشست شوراي حكام نيز بيانگر آن است كه رقابت تهران و واشنگتن بيش از هر زمان ديگري به سه حوزه امنيتي، هستهاي و اقتصادي گره خورده و آينده روابط دو كشور به نحوه مديريت همين سه پرونده وابسته خواهد بود.
