اينترنت ثابت در مسير عقب‌نشيني
بازار ارتباطات ايران ديگر صرفاً در حال رشد نيست؛ بلكه در حال تغيير شكل است. آمارهاي بهار ۱۴۰۵ نشان مي‌دهد مركز ثقل ارتباطات كشور بيش از گذشته به سمت شبكه‌هاي سيار حركت كرده، در حالي كه بخش ثابت با كاهش تعداد مشتركان و افت ضريب نفوذ مواجه است.
۱۷۴ ميليون اشتراك موبايل در برابر ۱۰،۴ ميليون پهن‌باند ثابت
تعادل|
بازار ارتباطات ايران ديگر صرفاً در حال رشد نيست؛ بلكه در حال تغيير شكل است. آمارهاي بهار ۱۴۰۵ نشان مي‌دهد مركز ثقل ارتباطات كشور بيش از گذشته به سمت شبكه‌هاي سيار حركت كرده، در حالي كه بخش ثابت با كاهش تعداد مشتركان و افت ضريب نفوذ مواجه است. در يك سوي اين بازار، تلفن همراه با بيش از ۱۷۴ ميليون اشتراك و ضريب نفوذ بالاي ۲۰۰ درصد، عملاً به نقطه‌اي رسيده كه ديگر افزايش تعداد كاربران جديد نمي‌تواند موتور اصلي رشد آن باشد. در سوي ديگر، تلفن ثابت و به‌ويژه پهن‌باند ثابت، بخشي از مشتركان خود را از دست داده‌اند؛ روندي كه نشان مي‌دهد تلفن همراه و اينترنت سيار به انتخاب اصلي بسياري از كاربران براي برقراري ارتباط و دسترسي به اينترنت تبديل شده‌اند.
اين تغيير در شرايطي رخ مي‌دهد كه كشور همزمان شاهد يكي از مهم‌ترين پروژه‌هاي توسعه زيرساخت ارتباطي خود، يعني گسترش فيبر نوري است. تعداد خانوارهاي قرارگرفته در محدوده پوشش فيبر در بهار امسال از ۱۱ ميليون خانوار عبور كرده؛ رقمي كه در مقايسه با سال‌هاي گذشته از شتاب قابل توجه توسعه اين زيرساخت حكايت دارد. با اين حال، فاصله ميان «پوشش» و «اتصال» همچنان يكي از چالش‌هاي اصلي بازار است. بخش قابل توجهي از خانوارهايي كه امكان دسترسي به فيبر دارند، هنوز مشترك FTTH نشده‌اند و در بازار پهن‌باند ثابت نيز فناوري‌هاي قديمي‌تر همچنان سهم غالب را در اختيار دارند. اين وضعيت يك تناقض مهم را پيش روي سياست‌گذاران قرار مي‌دهد: چرا در شرايطي كه ظرفيت و پوشش زيرساخت فيبر در حال افزايش است، تعداد مشتركان پهن‌باند ثابت كاهش مي‌يابد؟ پاسخ را بايد در مجموعه‌اي از عوامل از جمله هزينه اتصال، كيفيت و سرعت خدمات، قيمت تجهيزات، جذابيت اينترنت همراه، الگوي مصرف كاربران و البته ميزان واقعي توسعه شبكه فيبر جست‌وجو كرد. از سوي ديگر، وابستگي روزافزون كاربران به اينترنت سيار، پرسش‌هايي درباره آينده شبكه ارتباطي كشور ايجاد مي‌كند. آيا موبايل مي‌تواند به‌تنهايي پاسخگوي رشد مصرف داده و نيازهاي اقتصاد ديجيتال باشد يا توسعه اينترنت ثابت پرسرعت ضرورتي اجتناب‌ناپذير است؟ آمارهاي فصلنامه آماري شماره ۵۷ سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي، تصويري روشن از اين گذار ارايه مي‌دهد؛ تصويري كه در آن موبايل همچنان مي‌تازد، شبكه سنتي ثابت عقب مي‌نشيند و فيبر نوري تلاش مي‌كند جاي خالي زيرساخت‌هاي قديمي را پر كند.
كاهش ضريب نفوذ تلفن و اينترنت ثابت
تصوير آماري بازار ارتباطات ايران در بهار ۱۴۰۵ بيش از آنكه از رشد يكنواخت يك صنعت حكايت كند، جابه‌جايي تدريجي مركز ثقل آن را نشان مي‌دهد. داده‌هاي شماره ۵۷ فصلنامه آماري سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي بيانگر آن است كه تعداد مشتركان تلفن همراه از ۱۶۴ ميليون عبور كرده و ضريب نفوذ آن به مرز ۲۰۰ درصد رسيده است. همزمان، تعداد مشتركان تلفن ثابت و پهن‌باند ثابت كاهش يافته و در سوي ديگر، پوشش شبكه فيبر نوري با عبور از ۱۱.۱ ميليون خانوار به بالاترين سطح ثبت‌شده در دوره مورد بررسي رسيده است. اين ارقام سه روند متفاوت را كنار يكديگر قرار مي‌دهند. بر همين اساس، بازار موبايل همچنان در حال گسترش است، زيرساخت سنتي ثابت بخشي از پايگاه مشتركان خود را از دست مي‌دهد و توسعه فيبر در لايه پوشش پيش مي‌رود.
موبايل از مرز ۱۶۴ ميليون مشترك گذشت
بر اساس داده‌هاي گزارش مذكور، در پايان بهار ۱۴۰۴، تعداد مشتركان تلفن همراه كشور به ۱۶۴ ميليون و ۱۹۲ هزار و ۲۴ مشترك رسيده است و اين رقم در بهار ۱۴۰۵ حدود ۱۷۴ ميليون و ۳۵۵ هزار و ۱۵۶ اعلام شده و فصلنامه نرخ رشد را ۶.۱۹ درصد گزارش كرده است. همزمان، ضريب نفوذ تلفن همراه از ۱۸۹.۶۸ درصد در بهار ۱۴۰۴ به ۲۰۰.۱۰ درصد در بهار ۱۴۰۵ رسيده و رشد ۵.۴۹ درصدي را ثبت كرده است. كنار هم قرار دادن اين دو شاخص، سطح بلوغ بازار تلفن همراه ايران را آشكار مي‌كند. ضريب نفوذ ۲۰۰.۱۰ درصدي به معناي وجود تقريباً دو اشتراك فعال به ازاي هر نفر در محاسبات آماري رگولاتوري است. چنين سطحي بيانگر بازاري است كه بخش عمده ظرفيت رشد آن از افزايش دسترسي اوليه عبور كرده و رشد بايد از مسيرهايي مانند سيم‌كارت‌هاي متعدد براي كاربران، اينترنت اشيا، خدمات داده و ارتقاي نسل شبكه دنبال شود. بازار پهن‌باند سيار نيز همين جهت را نشان مي‌دهد. بر اساس داده‌هاي گزارش، تعداد مشتركان اين بخش از ۱۲۱ ميليون و ۲۴۸ هزار و ۴۷۰ در بهار ۱۴۰۴ به ۱۲۷ ميليون و ۶۶۳ هزار و ۵۵ در بهار ۱۴۰۵ رسيده است. رشد ۵.۲۹ درصدي مشتركان پهن‌باند سيار در بازاري با چنين مقياسي، به معناي افزوده شدن بيش از شش ميليون اشتراك طي يك سال است. ضريب نفوذ پهن‌باند سيار نيز از ۱۴۰.۰۷ به ۱۴۶.۵۱ درصد افزايش يافته كه فصلنامه براي آن رشد ۴.۶۰ درصدي را گزارش مي‌كند.
كاهش چشمگير ضريب نفوذ تلفن ثابت و پهن‌باند ثابت
با مرور داده‌هاي فصلنامه، مي‌توان چنين برآورد كرد كه جهت حركت بازار ارتباطات در بخش ثابت متفاوت است. بر همين اساس، تعداد مشتركان تلفن ثابت از ۲۷ ميليون و ۹۷۳ هزار و ۸۶۵ در بهار ۱۴۰۴ به ۲۷ ميليون و ۴۸۱ هزار و ۹۵۷ در بهار ۱۴۰۵ كاهش يافته است. نرخ افت سالانه ۱.۷۶ درصد گزارش شده و ضريب نفوذ تلفن ثابت نيز از ۳۲.۳۲ به ۳۱.۵۴ درصد رسيده است. اين كاهش در مقايسه با ابعاد بازار شديد به نظر نمي‌رسد، اما استمرار آن مي‌تواند نشانه فرسايش تدريجي جايگاه تلفن ثابت در سبد ارتباطي خانوار باشد. در ادامه، مرور وضعيت پهن‌باند ثابت از اين منظر مهم‌تر است. داده‌هاي گزارش نشان مي‌دهند كه تعداد مشتركان پهن‌باند ثابت طي يك سال از ۱۱ ميليون و ۲۶۹ هزار و ۵۷ به ۱۰ ميليون و ۴۷۰ هزار و ۹۱۲ كاهش يافته و افت ۷.۰۸ درصدي را ثبت كرده است. همچنين، ضريب نفوذ پهن‌باند ثابت نيز از ۱۳.۰۲ به ۱۲.۰۲ درصد رسيده كه معادل كاهش ۷.۷۰ درصدي است. فاصله ميان ضريب نفوذ ۱۴۶.۵۱ درصدي پهن‌باند سيار و ۱۲.۰۲ درصدي پهن‌باند ثابت يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي ساختاري بازار ارتباطات ايران در اين گزارش است. اين شكاف نشان مي‌دهد دسترسي اينترنتي كشور با وزن بسيار بالايي بر شبكه‌هاي سيار استوار شده است. چنين الگويي اهميت توسعه فيبر را دوچندان مي‌كند، زيرا افزايش مصرف داده، خدمات ابري، ويدئوي باكيفيت، اقتصاد ديجيتال و كاربردهاي سازماني به زيرساخت ثابت پرظرفيت نياز فزاينده‌اي ايجاد مي‌كنند.
۱۱،۱ ميليون خانوار در محدوده پوشش فيبر
مهم‌ترين نشانه تغيير در بخش ثابت را بايد در آمار فيبر نوري جست‌وجو كرد. بر همين مبنا، تعداد خانوارهاي تحت پوشش شبكه فيبر نوري كه امكان اتصال اماكن اداري، تجاري و مسكوني به بستر فيبر را دارند، در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۵ به ۱۱ ميليون و ۱۲۶ هزار و ۲۸۱ خانوار رسيده است. مسير چندساله اين شاخص شتاب توسعه را بهتر نشان مي‌دهد. تعداد خانوارهاي تحت پوشش در سه‌ماهه چهارم ۱۴۰۲ حدود ۷.۰۷۹ ميليون بود. اين رقم در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۳ به حدود ۸.۰۶۹ ميليون و در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۸.۲۲۸ ميليون رسيد. طي سال ۱۴۰۴ روند صعودي سرعت بيشتري گرفت و پوشش از حدود ۸.۷۹ ميليون در سه‌ماهه دوم به ۹.۲۰۵ ميليون در سه‌ماهه سوم و ۱۰.۷۳۴ ميليون در سه‌ماهه چهارم رسيد. بنابراين، مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه ثبت رقم ۱۱.۱۲۶ ميليون در بهار ۱۴۰۵ ادامه جهشي است كه از نيمه دوم ۱۴۰۴ آشكارتر شده بود.
تداوم سلطه X-DSL در بازار پهن‌باند ثابت
تركيب فناوري‌هاي پهن‌باند ثابت مورد اشاره در شماره ۵۷ فصلنامه آماري سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي نشان مي‌دهد زيرساخت قديمي همچنان سهم مسلط بازار را در اختيار دارد. در بهار ۱۴۰۵، فناوري «X-DSL» حدود ۶۳ درصد مشتركان پهن‌باند ثابت را به خود اختصاص داده است. همچنين، «TD-LTE» با ۲۴ درصد در جايگاه دوم قرار دارد، «FTTH» حدود ۱۰ درصد بازار را در اختيار گرفته و سهم «WiFi» نزديك به ۳ درصد است. اين تركيب يك نكته تعيين‌كننده را درباره پروژه فيبر آشكار مي‌كند. گسترش محدوده پوشش به بيش از ۱۱ ميليون خانوار هنوز به فراگيري فيبر در بازار اشتراك پهن‌باند ثابت منجر نشده است. سهم ۱۰ درصدي «FTTH» در كنار سهم ۶۳ درصدي «X-DSL» بيانگر فاصله ميان «امكان اتصال» و «اتصال بالفعل» محسوب مي‌شود. از همين روي، به نظر مي‌رسد كه مرحله بعدي توسعه فيبر بيش از حفاري، كابل‌كشي و ايجاد پوشش به نرخ تبديل خانوارهاي تحت پوشش به مشترك متصل وابسته خواهد بود.
بازار پهن‌باند ثابت در ميانه يك گذار فناورانه
بررسي روند اشتراك‌هاي پهن‌باند ثابت از سال ۱۳۹۹ تا بهار ۱۴۰۵ يك دوگانگي معنادار را ثبت مي‌كند. تعداد اشتراك‌ها پس از دوره‌اي از افزايش و تثبيت در محدوده نزديك به ۱۰ ميليون، در مقطع اخير كاهش يافته و ضريب نفوذ نيز به حوالي ۱۲ درصد بازگشته است. در همين دوره، تركيب فناوري به آرامي تغيير كرده و سهم فناوري‌هاي جديدتر، به‌ويژه فيبر، در حال افزايش است. توزيع اشتراك‌ها برحسب سرعت نيز تصويري از تقاضاي واقعي بازار ارايه مي‌دهد. بر همين اساس، بخش بزرگي از مشتركان خانگي در طبقات مياني سرعت متمركز شده‌اند و تعداد اشتراك‌هاي بسيار پرسرعت هنوز با ظرفيت بالقوه شبكه فيبر فاصله دارد. بنابراين موفقيت سياست توسعه فيبر را بايد با مجموعه‌اي از شاخص‌ها شامل تعداد اتصال فعال، سهم «FTTH» از كل بازار، سرعت واقعي دريافتي، مصرف داده و نرخ مهاجرت كاربران از شبكه مسي سنجيد.
