چشمهاي پنهان در آسمان سيلزده نپال چه ميبينند؟
پس از سيل اخير نپال، ماهوارهها، پهپادها و رادارها همچنان وضعيت منطقه را زيرنظر دارند تا تغييرات زمين و خطرات احتمالي بعدي شناسايي شود. وقتي رانش زمين در مناطق كوهستاني رخ ميدهد، نخستين مشكل امدادگران فقط يافتن افراد گرفتار نيست؛ آنها بايد همزمان بفهمند زمين كجا شكسته، كدام دامنه هنوز ناپايدار است، مسير آب به چه وضعيتي درآمده و كدام مناطق ممكن است دوباره در معرض خطر قرار گيرند.
پس از سيل اخير نپال، ماهوارهها، پهپادها و رادارها همچنان وضعيت منطقه را زيرنظر دارند تا تغييرات زمين و خطرات احتمالي بعدي شناسايي شود. وقتي رانش زمين در مناطق كوهستاني رخ ميدهد، نخستين مشكل امدادگران فقط يافتن افراد گرفتار نيست؛ آنها بايد همزمان بفهمند زمين كجا شكسته، كدام دامنه هنوز ناپايدار است، مسير آب به چه وضعيتي درآمده و كدام مناطق ممكن است دوباره در معرض خطر قرار گيرند. در حادثه اخير نپال، تركيبي از ماهوارهها، پهپادها، رادارها و تجهيزات نقشهبرداري سهبعدي به كمك تيمهاي امدادي آمد تا تصويري از منطقهاي بسازد كه دسترسي مستقيم به بخشهايي از آن دشوار يا خطرناك است. اين فناوريها هركدام بخشي از پازل را ميبينند؛ از تغييرات گسترده سطح زمين در تصاوير ماهوارهاي تا كوچكترين نشانههاي ناپايداري در دامنهها. صبح چهارشنبه ۲۶ آگوست، تودهاي عظيم از يخ و سنگ در ارتفاع بيش از ۵۲۰۰ متري كوه لانگتانگ ليرونگ، در مرز نپال و تبت، فروريخت. طبق گزارش سازمان زمينشناسي امريكا، اين توده با سرعتي مهارناپذير ۱۲۰۰ متر سقوط كرد و انرژي حاصل از برخورد آن، لرزهاي معادل بزرگاي ۵.۲ ريشتر در سراسر جهان ثبت كرد؛ لرزهاي كه در ابتدا با يك زمينلرزه واقعي اشتباه گرفته شد. ديوار آب و گل و تختهسنگ حاصل، در ۲۲ كيلومتر نخست مسير خود با سرعت متوسط ۱۹۳ كيلومتر بر ساعت دره بوتهكوشي را درنورديد و در كمتر از هفت دقيقه به گذرگاه مرزي گيرونگ رسيد.
ماهواره؛ نخستين تصوير از منطقهاي كه دسترسي به آن دشوار است
يكي از نخستين ابزارهاي بهكارگرفتهشده، سنجش از دور ماهوارهاي بود. دادههاي ماهوارهاي براي بررسي وضعيت بندر جيرونگ، توده رانشي، مسير حركت گلولاي و درياچه پشت سد طبيعي ايجادشده بر اثر حادثه به كار رفتند. مزيت اين فناوري در چنين شرايطي، امكان بررسي گسترده منطقه بدون نياز به حضور مستقيم نيروها در نقاط پرخطر است. اهميت تصاوير ماهوارهاي زماني بيشتر ميشود كه بتوان تصاوير قبل و بعد از حادثه را كنار هم گذاشت. شركت علوم و فناوري هوافضاي چين اعلام كرده است كه تا صبح ۲۷ اوت، ۹ نوبت تصويربرداري ماهوارهاي براي منطقه برنامهريزي و ۶ تصوير پس از حادثه به سرعت تهيه شده بود؛ همچنين ۴ تصوير تاريخي براي مقايسه دراختيار تيمهاي امدادي قرار گرفت. در اين عمليات چندين ماهواره ازجمله ماهوارههاي «گائوفن-۴»، «گائوفن-۶»، «محيط و كاهش بلايا-۲ بي»، «گائوفن-۳»، «منابع-۱، ۰۲ئي» و «كاوشگر زميني-۱ آ» به كار گرفته شدند.
رادار؛ چشم ماهوارهاي در ميان ابر و مه
اما تصويربرداري ماهوارهاي هميشه به معناي استفاده از دوربينهاي معمولي نيست. در منطقهاي كوهستاني مانند جيرونگ، ابر، مه و شرايط جوي نامساعد ميتواند تصويربرداري اپتيكي را محدود كند. اينجاست كه ماهوارههاي راداري اهميت پيدا ميكنند. رادارهاي دهانه مصنوعي يا اسايآر با ارسال و دريافت امواج راديويي، تصويري از سطح زمين ايجاد ميكنند و برخلاف تصويربرداري نوري، براي كاركردن الزاماً به آسمان صاف و نور روز وابسته نيستند. در جريان اين حادثه نيز تصاوير راداري براي شناسايي تغييرات منطقه و بررسي آثار رانش زمين به كار گرفته شدند. يكي از نمونههاي مورد توجه، ماهواره «دينجيان-۱» بود كه نخستين تصاوير راداري پس از حادثه را از منطقه تهيه كرد. چنين دادههايي علاوه بر نشاندادن محدوده تغييركرده زمين، ميتوانند براي مقايسه وضعيت سطح زمين پيش و پس از حادثه مورد استفاده قرار گيرند.
پهپادها؛ رفتن به جايي كه
ماهواره جزييات كافي ندارد
ماهواره تصويري وسيع از منطقه ارايه ميدهد، اما براي تصميمگيري در مقياس چند متر يا حتي كوچكتر، امدادگران به دادههاي نزديكتر نياز دارند. اينجا پهپادها وارد عمل ميشوند. در عمليات جيرونگ، پهپادها براي شناسايي مناطق آسيبديده، بررسي مسيرهاي رانش و پايش درياچه ايجادشده پشت سد طبيعي به كار گرفته شدهاند. استفاده از پهپاد اين امكان را ميدهد كه تيمهاي امدادي بدون ورود مستقيم به دامنههاي ناپايدار، اطلاعات تازهاي از وضعيت زمين دريافت كنند. منابع رسمي چين نيز از استفاده همزمان از پهپاد، سنجش از دور ماهوارهاي و پايش ميداني براي رصد خطرات ثانويه خبر دادهاند.
رادارهاي زميني؛ مراقبت از دامنههايي كه
هنوز ميتوانند حركت كنند
يكي از مهمترين خطرها پس از رانش زمين، پايان حادثه اصلي نيست؛ رانشهاي ثانويه ممكن است زماني رخ دهند كه نيروهاي امدادي در منطقه حضور دارند، به همين دليل در محل عمليات، تجهيزات پايش دامنه و بهويژه رادارهاي پايش شيب مستقر شدهاند. اين تجهيزات تغييرات سطح دامنه را بهصورت مستمر دنبال ميكنند. اگر بخشي از زمين دچار جابهجايي شود، دادههاي راداري ميتوانند به تيمهاي امدادي در ارزيابي خطر و تصميمگيري درباره ادامه عمليات كمك كنند. مقامهاي چيني نيز تأكيد كردهاند كه پايش ماهوارهاي، پهپادي و ميداني براي دنبالكردن خطرات ثانويه بهصورت همزمان ادامه دارد.
هواشناسي؛ پيشبيني چيزي كه ممكن است بعد از رانش اتفاق بيفتد
لايه ديگري از اين سامانه، پايش هوا و بارش است. تيمهاي هواشناسي با استفاده از دادههاي ماهوارهاي و ايستگاههاي خودكار قابلحمل، شرايط جوي منطقه را دنبال ميكنند. اين اطلاعات براي عمليات امدادي اهميت مستقيم دارد؛ زيرا بارش جديد ميتواند وضعيت دامنهها، مسير جريان آب و پايداري سد طبيعي ايجادشده را تغيير دهد.
از عكسهاي هوايي تا مدل سهبعدي زمين
دادههاي پهپادي تنها به تصاوير و ويديوهاي معمولي محدود نميشوند. تصاوير هوايي را ميتوان براي ساخت مدل سهبعدي از زمين نيز به كار گرفت؛ مدلي كه در آن شكل دامنهها، تودههاي رانشي، مسير آب و موانع ايجادشده قابل بررسي است. در عمليات امدادي جيرونگ، تجهيزات نقشهبرداري و اسكن سهبعدي نيز در كنار پهپادها به كار گرفته شدهاند. هدف از اين كار، تبديل محيط پيچيده و ناپايدار منطقه به دادهاي است كه بتوان آن را اندازهگيري و با تصاوير قبلي مقايسه كرد. گزارشهاي رسمي چين از استفاده از پهپاد، رادار شيب و تجهيزات پايش براي بررسي وضعيت سد طبيعي و خطرات
پيرامون آن خبر ميدهند.
همه اين فناوريها چگونه كنار هم قرار ميگيرند؟
در جيرونگ، هر فناوري يك قطعه از پازل را دراختيار امدادگران ميگذارد: ماهوارهها نماي گسترده منطقه را فراهم ميكنند، رادارهاي ماهوارهاي تغييرات سطح زمين را حتي در شرايط نامناسب جوي دنبال ميكنند، پهپادها به نقاط نزديكتر ميروند، مدلسازي سهبعدي شكل زمين را بازسازي ميكند و رادارهاي زميني تغييرات دامنههاي حساس را زيرنظر ميگيرند. دادههاي هواشناسي نيز شرايطي را كه ميتواند خطر را تشديد كند، رصد ميكند. به همين دليل، فناوري در اين عمليات صرفاً ابزار «ديدن» منطقه نيست؛ مجموعهاي از سامانههاي مختلف براي ساخت يك تصوير بهروز از محيطي است كه خودِ حضور انسان در آن ميتواند خطرناك باشد. اين رويكرد به امدادگران اجازه ميدهد پيش از ورود به يك محدوده، اطلاعات بيشتري درباره وضعيت زمين، آب و خطرات احتمالي آن داشته باشند.
