از خانه نيمهتمام تا كريدور نيمهكاره؛ فاصله وعده تا زندگي
وزير راه و شهرسازي، در تشريح عملكرد دولت چهاردهم در حوزه مسكن و حملونقل، تصويري از مجموعهاي از پروژهها و سياستها ارايه كرده كه دو هدف اصلي را دنبال ميكند: نزديككردن اقشار كمبرخوردار به امكان سكونت و حفظ جريان حملونقل و ترانزيت كشور در شرايطي كه زيرساختهاي آن با آسيبهاي جدي مواجه شده است.
وزير راه و شهرسازي، در تشريح عملكرد دولت چهاردهم در حوزه مسكن و حملونقل، تصويري از مجموعهاي از پروژهها و سياستها ارايه كرده كه دو هدف اصلي را دنبال ميكند: نزديككردن اقشار كمبرخوردار به امكان سكونت و حفظ جريان حملونقل و ترانزيت كشور در شرايطي كه زيرساختهاي آن با آسيبهاي جدي مواجه شده است. سخنان فرزانه صادق، در عين حال، حاوي يك اعتراف مهم درباره پيچيدگي بحران مسكن است؛ اينكه ساخت واحد مسكوني بهتنهايي به معناي حل مساله نيست. از يك سو، دولت با پروژههايي مواجه است كه سالها نيمهتمام ماندهاند و از سوي ديگر، بازار مسكن تحت تأثير متغيرهايي فراتر از عرضه و تقاضاي واحد مسكوني قرار دارد. صادق در همين زمينه تأكيد ميكند: بازار مسكن يك بازار چندوجهي است و صرفاً به عرضه و تقاضاي مسكن ارتباط ندارد.
تغيير مسير از «مالك شدن» به «ساكن شدن»
يكي از متفاوتترين بخشهاي برنامه اعلامشده از سوي وزير راه و شهرسازي، توسعه مسكن استيجاري است؛ سياستي كه به گفته صادق، با وجود وجود قوانين و مقررات مربوط به آن، طي بيش از دو دهه كمتر از سوي دولتها دنبال شده است. دولت در گام نخست توانسته منابع ساخت ۶ هزار واحد را تأمين كند و ثبتنام آنها نيز در هفته دولت انجام شده است. قرار است اين واحدها به زوجهاي جواني اختصاص پيدا كند كه كمتر از پنج سال از آغاز زندگي مشتركشان گذشته است و بنا بر اعلام وزير، اميد ميرود ظرف يكي- دو ماه آينده به آنها تحويل داده شود. اما اهميت طرح صرفاً در عدد ۶ هزار واحد خلاصه نميشود. چشمانداز اعلامشده، ساخت ۷۵ هزار واحد مسكن استيجاري است؛ طرحي كه قرار است با مشاركت انبوهسازان، توسعهگران و تسهيلگران، بهويژه در بافتهاي فرسوده، پيش برود. صادق در توضيح فلسفه اين طرح، يك گزاره كليدي را مطرح ميكند: براي خانهدار كردن مردم، بهويژه دهكهاي پايين و زوجهاي جوان، تنها راه، مالكيت نيست. از نگاه او، اجاره چهار تا پنجساله با اجارهبهايي كمتر از نرخ بازار ميتواند براي دهكهاي يك تا پنج، راهي براي خروج از فشار اجاره و انتظار طولاني براي خريد خانه باشد. اين تغيير نگاه، اگر در مقياس گسترده اجرا شود، ميتواند به معناي فاصله گرفتن از سياستي باشد كه موفقيت در حوزه مسكن را عمدتاً با تعداد واحدهاي ساختهشده ميسنجد. در اين رويكرد، «سكونت» مقدم بر «مالكيت» قرار ميگيرد. به گزارش ايسنا، يكي از اصليترين اولويتهاي اعلامشده وزارت راه، تكميل مسكن دهكهاي يك تا پنج است. از مجموع ۸۵۰ هزار واحد مسكن حمايتي، حدود ۳۵۰ هزار واحد متعلق به اين گروههاي درآمدي است. اما مشكل فقط ساختوساز نيست؛ توان پرداخت آورده نيز به مانعي جدي تبديل شده است. وزير راه ميگويد در پروژههاي گذشته بارها اتفاق افتاده كه پروژه براي دهكهاي پايين آغاز شده، اما متقاضي به مرحله سكونت نرسيده و در نهايت واحد به فرد ديگري واگذار شده است. به همين دليل، دولت در حال طراحي مدلهاي ديگري براي تأمين مالي اين گروه است؛ از جمله استفاده از تسهيلات مسكن روستايي با نرخ پايين براي مسكن محرومان، اختصاص تسهيلات تا سقف ۴۰۰ ميليون تومان و پيشبيني منابعي از سوي سازمان برنامه و بودجه براي جبران بخشي از آورده متقاضي. مدل ديگري كه مطرح شده، تهاتر زمين با پيمانكاران است؛ به اين معنا كه پيمانكار زمين دريافت كند، واحدها را بسازد و هزينه آن با همكاري پيمانكار و متقاضي در دورهاي طولانيتر پرداخت شود. صادق با وجود تأكيد بر هدف دولت، درباره محدوديتهاي موجود نيز صريح است: نميتوانم قول اتمام ۸۵۰ هزار واحد را بدهم. دليل اين احتياط نيز روشن است؛ حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار واحد از اين پروژهها يا پيشرفت فيزيكي زير ۲۰ درصد دارند يا با مشكل زيرساختي مواجهاند.
ايران در تلاش براي حفظ نقش ترانزيتي
بخش دوم سخنان صادق از خانه و زمين فاصله ميگيرد و به ريل، جاده و كريدورهاي بينالمللي ميرسد. در اين حوزه، راهآهن چابهار - زاهدان يكي از مهمترين پروژههاست. وزير اعلام كرده پايان ريلگذاري اين مسير در شهريورماه انجام خواهد شد و بهرهبرداري آن تا پايان سال هدفگذاري شده است. به گفته او، حدود ۴۰ همت براي اين پروژه اختصاص يافته و رييسجمهور نيز آن را مرتب پيگيري ميكند. اهميت اين مسير از نگاه وزير تنها به اتصال دو نقطه جغرافيايي محدود نيست؛ بلكه به دسترسي كشورهاي آسياي مركزي به آبهاي آزاد از مسير ايران مربوط ميشود؛ مسيري كه به گفته صادق ميتواند «سهل، ايمن و ارزان» باشد. در مسير شلمچه ـ بصره نيز مينروبي انجام شده و ساخت پل حدود ۵۰ درصد پيشرفت دارد. هدف، اتصال ريلي ايران به عراق و در ادامه ايجاد پيوندي با شبكه ريلي منطقه است.
وقتي سوت قطار جاي بيانيه را ميگيرد
يكي از نكات قابل توجه در اظهارات وزير، تأكيد بر پيوند ميان ديپلماسي سياسي و حملونقل است. صادق ميگويد در همكاريهاي منطقهاي، صرف امضاي تفاهمنامه كافي نيست و بايد نتيجه آن روي ريل و جاده ديده شود. او به راهاندازي مجدد قطار اكو ميان تركيه، ايران و تركمنستان اشاره ميكند؛ قطاري كه پس از بيش از پنج سال وقفه دوباره حركت كرده است. قطار تهران- وان نيز از سر گرفته شده و در دوره جنگ، براي جابهجايي مسافر و بار اهميت ويژهاي پيدا كرده است. در ارتباط با افغانستان نيز رقم مبادلات ريلي و جادهاي رشد چشمگيري داشته است. به گفته صادق، حجم ۱۵ هزار تن صادرات و واردات در سال به حدود ۱۳۰ هزار تن در ماه رسيده است. همچنين قطارهاي ورودي از مسير كشورهاي آسياي مركزي افزايش يافتهاند و تعداد قطارهاي مرتبط با چين نيز رشد كرده است. تعريف تعرفههاي مشترك با كشورهاي منطقه نيز از اقداماتي است كه به گفته وزير، ميتواند هزينه حملونقل را كاهش دهد و استمرار مسيرها را تضمين كند.
جنگ؛ آزموني براي شبكه حملونقل
بخش مهمي از سخنان وزير به آسيبهاي ناشي از جنگ و نحوه حفظ جريان حملونقل اختصاص دارد. بر اساس آمار اعلامشده، در ۲۵ استان، بيش از ۴۰۰ شهر و روستا و حدود ۱۲۰ هزار واحد مسكوني و تجاري آسيب ديدهاند و حدود ۱۳۰۰ واحد بهطور كامل تخريب شدهاند. در شبكه حملونقل نيز حدود ۹۸ موقعيت جادهاي شامل پل، تونل و ابنيه فني هدف قرار گرفته و ۱۱ پل ريلي آسيب ديده است. با اين حال، صادق تأكيد ميكند كه در بسياري از موارد، زيرساختهاي آسيبديده ظرف ۱۲ ساعت تا حداكثر دو روز دوباره وارد مدار خدمت شدهاند. او از اين روند با عنوان «استمرار خدمات» ياد ميكند و آن را يكي از شاخصهاي اصلي عملكرد وزارتخانه در دوره بحران ميداند. در حوزه هوايي اما محدوديتها جديتر است. آسيب به رادارها و تجهيزات ناوبري باعث شده ظرفيت نشست و برخاست هواپيماها كاهش پيدا كند؛ به گفته وزير، اگر پيشتر امكان نشست و برخاست ۳۰ هواپيما در يك ساعت وجود داشت، اين رقم اكنون به حدود ۱۰ هواپيما رسيده است؛ كاهشي كه به دليل رعايت الزامات امنيتي و ايمني اعمال شده است.
ترانزيت زير فشار اما زنجيره حملونقل برقرار
يكي از نقاط ضعف آشكار در تصوير ارايهشده، كاهش ترانزيت از بنادر جنوبي است. ترانزيت ريلي از بندرعباس حدود ۴۵ درصد و ترانزيت جادهاي حدود ۱۳ درصد كاهش يافته است. با اين حال، وزير تأكيد دارد كه اين كاهش به معناي توقف شبكه حملونقل نيست و ميگويد: هيچ خدشهاي در خدمات حوزه حملونقل لجستيك به هيچوجه وجود ندارد. در واقع، سياست اعلامشده اين است كه با استفاده حداكثري از بنادر شمالي و پايانههاي مرزي، ظرفيت از دسترفته در جنوب تا حد امكان جبران شود و جريان كالاهاي اساسي ادامه پيدا كند.
فاصله ميان «پروژه» و «زندگي مردم»
اگر سخنان وزير راه و شهرسازي را كنار هم بگذاريم، يك مضمون مشترك ديده ميشود: پروژه زماني معنا دارد كه از روي كاغذ عبور كند و به خدمت واقعي براي مردم تبديل شود. در مسكن، معيار موفقيت نه درصد پيشرفت فيزيكي، بلكه تحويل كليد و فراهم شدن امكان سكونت است. تأكيد فرزانه صادق بر اينكه «تنها راه، مالكيت نيست» نيز نشان ميدهد سياست مسكن ميتواند از تمركز صرف بر خانهدار شدن به سمت تأمين امكان سكونت حركت كند. تحقق ۷۵ هزار واحد مسكن استيجاري و عبور ۳۵۰ هزار واحد حمايتي از موانع مالي و زيرساختي، در صورت اجرا، ميتواند اين تغيير رويكرد را عملي كند. در حملونقل نيز افتتاح پروژه بهتنهايي كافي نيست. راهآهن چابهار - زاهدان، مسير شلمچه- بصره و كريدورهاي ترانزيتي زماني اهميت پيدا ميكنند كه قطار واقعاً حركت كند، جاده باز بماند و كالا در مسير خود جريان داشته باشد. حتي در شرايط بحران، بازگشت سريع زيرساختهاي آسيبديده به مدار خدمت نشان ميدهد كه ارزش واقعي يك پروژه در استمرار خدمترساني آن است، نه صرفاً ساخت و افتتاح. با اين حال، منابع مالي، مشكلات زيرساختي، توان پايين خانوارها براي تأمين آورده و نياز به هماهنگي ميان دستگاههاي مختلف همچنان موانع اصلي هستند. در نهايت، معيار موفقيت را ميتوان ساده تعريف كرد: خانهاي كه واقعاً قابل سكونت باشد، آبي كه از شير جاري شود، جادهاي كه باز بماند و قطاري كه واقعاً از مرز عبور كند. آنجاست كه پروژه از روي كاغذ وارد زندگي مردم ميشود.
