۳۴۰ نيرو در تعقيب ساخت‌وسازهاي غيرمجاز
حريم تهران آرام به نظر مي‌رسد، اما زير اين آرامش، ساخت‌وسازهاي غيرمجاز همچنان در حال پيشروي‌اند؛ در محدوده‌اي كه قرار بود «تنفس‌گاه» پايتخت باقي بماند و از توسعه بي‌ضابطه شهري در امان باشد.
حريم تهران آرام به نظر مي‌رسد، اما زير اين آرامش، ساخت‌وسازهاي غيرمجاز همچنان در حال پيشروي‌اند؛ در محدوده‌اي كه قرار بود «تنفس‌گاه» پايتخت باقي بماند و از توسعه بي‌ضابطه شهري در امان باشد. فقط در پنج ماه نخست امسال، حدود ۳۵۰۰ ماموريت براي پايش و مقابله با تخلفات در حريم تهران انجام شده و در ۲۶۷ مورد رفع خلاف صورت گرفته است؛ يعني به‌طور ميانگين روزانه بيش از ۲۳ ماموريت براي كنترل محدوده‌اي كه ساخت‌وساز در آن مي‌تواند تبعاتي فراتر از يك تخلف ساختماني داشته باشد. در اين ميان، حدود ۳۴۰ نيرو در ۱۱ منطقه و ۲۷ ناحيه داراي حريم، در قالب گشت‌هاي ۱۲ و ۲۴ ساعته فعاليت مي‌كنند و در حريم منطقه ۵ نيز ۲۵ نيروي انساني و كارشناس با پنج خودرو مسوول پايش هستند. با اين حال، ساخت‌وساز غيرمجاز همچنان ادامه دارد و حتي مسوولان شهري از مناطق ۱۸ و ۱۹ به عنوان كانون‌هاي بيشتر تخلف نام مي‌برند. اين اعداد يك سوال جدي را پيش روي مديريت شهري مي‌گذارد: وقتي اين حجم از نيرو، گشت و ماموريت هنوز نتوانسته بساط ساخت‌وساز غيرمجاز را از حريم تهران جمع كند، مشكل فقط كمبود نظارت است يا سود ساخت‌وساز در حريم همچنان آنقدر بالاست كه هزينه تخلف را براي سودجويان قابل‌تحمل كرده است؟
خط قرمزي كه هر روز عقب‌تر مي‌رود؟
حريم تهران قرار نيست امتداد شهر باشد؛ محدوده‌اي براي جلوگيري از توسعه بي‌ضابطه، حفظ طبيعت و صيانت از محيط‌زيست است. با اين حال، ساخت‌وسازهاي غيرمجاز نشان مي‌دهد فاصله ميان ضابطه و واقعيت همچنان زياد است. داوود معظمي، مدير اداره حريم شركت شهربان و حريم، درباره مسووليت دستگاه‌هاي شهري در اين محدوده مي‌گويد: اداره كل حريم، متولي سياست‌گذاري در اين حوزه و شركت شهربان و حريم نيز بازوي اجرايي آن است. او با تأكيد بر ضرورت جلوگيري از توسعه ساخت‌وسازهاي غيرمجاز مي‌افزايد: حريم شهر تهران به نوعي تنفس‌گاه شهر محسوب مي‌شود و به دليل ملاحظات زيست‌محيطي، نبايد اجازه توسعه ساخت‌وسازهاي غيرمجاز در اين محدوده داده شود. اما پرسش اينجاست كه اگر حريم واقعاً «تنفس‌گاه» تهران است، چرا ساخت‌وساز غيرمجاز همچنان در آن تكرار مي‌شود؟ پاسخ مسوولان تا حد زيادي به انگيزه‌هاي اقتصادي بازمي‌گردد؛ موضوعي كه نشان مي‌دهد صرفاً نمي‌توان با گشت و تخريب، ريشه اين پديده را خشك كرد.
۳۵۰۰ ماموريت اما تخلف همچنان پابرجاست
آمار پنج ماه نخست امسال از حجم بالاي فعاليت نظارتي در حريم تهران حكايت دارد. معظمي مي‌گويد: از ابتداي سال تاكنون حدود ۳۵۰۰ ماموريت در حريم تهران انجام شده كه در ۲۶۷ مورد، رفع خلاف صورت گرفته است. به اين ترتيب، به‌طور متوسط بيش از ۲۳ ماموريت در هر روز انجام شده است. البته هر ماموريت الزاماً به معناي يك تخلف ساختماني نيست و ممكن است بخشي از ماموريت‌ها مربوط به بررسي، پايش يا پيگيري پرونده‌هاي قبلي باشد. با اين حال، همين حجم از عمليات نشان مي‌دهد كه نظارت بر حريم به يك فعاليت دايمي تبديل شده است. به گزارش ايسنا، معظمي درباره نتيجه اين ماموريت‌ها توضيح مي‌دهد: در مواردي كه ساخت‌وساز انجام شده بود، نسبت به تخريب اقدام كرديم و در مواردي كه ساخت‌وساز در مراحل اوليه يا در آستانه شروع بود، عمليات متوقف و محل مسدود شد تا از ادامه تخلف جلوگيري شود.
وقتي تخلف قديمي
به مانعي تازه تبديل مي‌شود
يكي از چالش‌هاي مهم در برخورد با ساخت‌وسازهاي غيرمجاز، قدمت بناهاست. معظمي درباره چارچوب قانوني برخورد با اين بناها مي‌گويد: طبق قانون، در صورتي كه مستندات نشان دهد ساخت‌وساز غيرمجاز در پنج سال اخير انجام شده است، امكان تخريب آن وجود دارد. اما همه بناهاي غيرمجاز مشمول اين وضعيت نيستند. مدير اداره حريم شركت شهربان و حريم ادامه مي‌دهد: بخشي از ساخت‌وسازهايي كه در حريم مشاهده مي‌شود، قدمت زيادي دارد و مربوط به سال‌هاي گذشته است؛ بنابراين در مواردي كه بيش از پنج سال از احداث بنا گذشته باشد، امكان تخريب آن مطابق قانون وجود ندارد. اين موضوع، يكي از نقاط آسيب‌پذير در حفاظت از حريم است. ساختماني كه سال‌ها پيش بدون مجوز ساخته شده، ممكن است به دليل محدوديت قانوني همچنان باقي بماند و در كنار خود زمينه شكل‌گيري ساخت‌وسازهاي جديد را فراهم كند. در چنين شرايطي، پيشگيري اهميت بيشتري از برخورد پس از ساخت پيدا مي‌كند. اگر بنا پيش از تثبيت‌شدن شناسايي و متوقف شود، هم هزينه برخورد كمتر است و هم احتمال بازگرداندن زمين به وضعيت اوليه بيشتر خواهد بود.
مناطق ۱۸ و ۱۹ جايي كه سود، حريم را عقب مي‌راند
اگر حريم تهران قرار است تحت كنترل باشد، چرا ساخت‌وساز غيرمجاز در برخي مناطق بيشتر است؟ مدير اداره حريم شركت شهربان و حريم، در پاسخ به اين مساله به انگيزه اقتصادي اشاره مي‌كند و مي‌گويد: بيشترين ساخت‌وسازهاي غيرمجاز در حريم، متأسفانه در مناطق ۱۸ و ۱۹ مشاهده مي‌شود. او يكي از عوامل تداوم اين وضعيت را «درآمدزايي و سودجويي» مي‌داند و مي‌گويد: بحث درآمدزايي و سودجويي از جمله عواملي است كه موجب مي‌شود ساخت‌وسازهاي غيرمجاز در حريم همچنان ادامه داشته باشد و مديريت شهري نيز بايد به صورت مستمر با اين تخلفات برخورد كند. اين اظهارنظر، مساله را از يك تخلف صرفاً ساختماني به يك مساله اقتصادي تبديل مي‌كند. وقتي زمين در حريم ارزش اقتصادي پيدا مي‌كند و ساخت‌وساز مي‌تواند ارزش آن را چند برابر كند، طبيعي است كه برخورد با تخلف بايد به اندازه سود حاصل از آن بازدارنده باشد. در غير اين صورت، ممكن است تخريب چند بنا، مانع از شكل‌گيري تخلف بعدي نشود؛ چراكه تا زماني كه معادله اقتصادي ساخت‌وساز به نفع متخلف باشد، انگيزه ورود دوباره به حريم وجود خواهد داشت.
۳۴۰ نيرو در ۲۷ ناحيه
شركت شهربان و حريم اعلام كرده است حدود ۳۴۰ نيرو در ۱۱ منطقه و ۲۷ ناحيه داراي حريم فعاليت مي‌كنند. گشت‌ها نيز به‌صورت ۱۲ و ۲۴ ساعته انجام مي‌شود. معظمي درباره اين ظرفيت مي‌گويد: حدود ۳۴۰ نيرو در ۱۱ منطقه و ۲۷ ناحيه داراي حريم فعاليت مي‌كنند و اين نيروها در قالب ماموريت‌هاي ۱۲ و ۲۴ ساعته، به صورت مستمر در حال گشت‌زني و پايش حريم هستند تا از شكل‌گيري ساخت‌وسازهاي غيرمجاز جلوگيري شود. با يك محاسبه ساده، اين تعداد نيرو به‌طور ميانگين حدود ۱۲.۶ نيرو به ازاي هر ناحيه مي‌شود؛ البته اين عدد به معناي استقرار همزمان نيروها در همه نواحي نيست و شيفت‌ها و ماموريت‌هاي مختلف را نيز شامل مي‌شود. با اين حال، پرسش اصلي همچنان پابرجاست: آيا افزايش تعداد نيرو و ماموريت، به‌تنهايي مي‌تواند ساخت‌وساز غيرمجاز را متوقف كند؟ مدير اداره حريم شركت شهربان و حريم مي‌گويد: هدف اصلي، جلوگيري از آغاز ساخت‌وساز غيرمجاز است؛ چراكه هرچه زودتر با تخلف برخورد شود، امكان پيشگيري از گسترش آن و تحميل هزينه‌هاي بيشتر به شهر و شهروندان فراهم خواهد شد.
حريم كن؛ نمونه‌اي از يك نبرد دايمي
در منطقه ۵، حريم كن يكي از محدوده‌هايي است كه به‌صورت مستمر تحت نظارت قرار دارد. در اين محدوده پنج خودرو و حدود ۲۵ نيروي انساني و كارشناس فعاليت مي‌كنند. معظمي مي‌گويد: در منطقه ۵، پنج دستگاه خودرو براي گشت‌زني و پايش حريم اختصاص داده شده است. همچنين حدود ۲۵ نيروي انساني و كارشناس در اين محدوده فعاليت مي‌كنند و به صورت مستمر وضعيت حريم را رصد مي‌كنند. او درباره روند برخورد با تخلفات نيز توضيح مي‌دهد: در صورت مشاهده هرگونه تخلف يا آغاز ساخت‌وساز غيرمجاز، موضوع ثبت و از طريق اداره كل حريم كه متولي اصلي اين حوزه است، پيگيري مي‌شود و شركت شهربان و حريم نيز به عنوان بازوي اجرايي، اقدامات لازم را انجام مي‌دهد. به گفته مدير اداره حريم شركت شهربان و حريم، در صورت محرزشدن تخلف، با اخذ دستور قضايي نسبت به تخريب اقدام و محل به وضعيت اوليه بازگردانده مي‌شود.
مساله فقط تعداد گشت‌ها نيست
تلاش مديريت شهري براي پايش حريم قابل انكار نيست؛ اما آمارها نشان مي‌دهد كه مساله همچنان حل نشده است. ۳۵۰۰ ماموريت، ۳۴۰ نيرو و گشت‌هاي شبانه‌روزي، در كنار ۲۶۷ مورد رفع خلاف، تصويري از يك نبرد مستمر ارايه مي‌دهد؛ نبردي كه در آن يك طرف مديريت شهري با نيروي اجرايي و قانوني ايستاده و طرف ديگر سود اقتصادي ساخت‌وساز در زمين‌هاي حريم قرار دارد. معظمي در پايان مي‌گويد: تلاش مجموعه مديريت شهري اين است كه با پايش مستمر، پيش از آنكه ساخت‌وساز غيرمجاز شكل بگيرد، از وقوع تخلف جلوگيري شود و حريم شهر تهران براي استفاده نسل‌هاي آينده حفظ شود. اما حفظ حريم تهران فقط به تعداد گشت‌ها وابسته نيست. تا زماني كه سود ساخت‌وساز غيرمجاز براي متخلفان قابل توجه باشد، برخوردهاي موردي نمي‌تواند به‌تنهايي اين روند را متوقف كند. حريم تهران زماني واقعاً حفظ خواهد شد كه تخلف پيش از شكل‌گيري متوقف شود، هزينه اقتصادي آن براي سودجو بالا برود و بناهاي غيرمجاز جديد فرصت تبديل‌شدن به «واقعيت موجود» را پيدا نكنند. در غير اين صورت، حريم تهران ممكن است نه يك‌باره، بلكه قطعه‌قطعه و بنا‌به‌بنا از دست برود؛ درست در حالي كه مديريت شهري همچنان در حال شمردن تعداد گشت‌ها و ماموريت‌هاي انجام‌شده باشد.
