خانهداري؛ شغلي بدون حقوق بيمه و تضمين آينده
خانهداري در نگاه بسياري هنوز كاري بيمزد و حتي «غيرمولد» تلقي ميشود؛ كاري كه ساعت شروع و پايان مشخصي ندارد، فيش حقوقي ندارد و در بسياري از موارد بيمه و پشتوانه اقتصادي هم براي آن تعريف نشده است.
خانهداري در نگاه بسياري هنوز كاري بيمزد و حتي «غيرمولد» تلقي ميشود؛ كاري كه ساعت شروع و پايان مشخصي ندارد، فيش حقوقي ندارد و در بسياري از موارد بيمه و پشتوانه اقتصادي هم براي آن تعريف نشده است. با اين حال، اگر مراقبت از كودك، سالمند و بيمار، تربيت فرزندان، پيگيري امور سلامت و آموزش اعضاي خانواده و مديريت امور روزمره خانه متوقف شود، هزينهاي سنگين بر دوش خانواده و در نهايت جامعه خواهد افتاد. يك پژوهشگر حوزه زنان و خانواده معتقد است خانهداري بخشي از «اقتصاد مراقبت» و فعاليتي مولد است كه با وجود نقش مهمش در بازتوليد اجتماعي و شكلگيري سرمايه انساني، همچنان از حمايتهاي اقتصادي و اجتماعي متناسب برخوردار نيست. يك پژوهشگر حوزه زنان و خانواده، معتقد است خانهداري فعاليتي مولد است كه هنوز به اندازه كافي به رسميت شناخته نشده است. راضيه مكوندي، درباره تاثير خانهداري در مسائل اقتصادي و آينده خانواده، اظهار كرد: در نظر بگيريم يك روز كاري در حال آغاز است و همه افرادي كه در خانه هستند ميخواهند از خانه خارج شوند يا فعاليت روزمره خود را آغاز كنند. حالا تصور كنيم فعاليتهاي خدماتي كه يك خانم به عنوان بخشي از فعاليتهاي روزمره در خانه ارايه ميدهد، متوقف شود. مراقبت از كودكان انجام نشود، اگر سالمندي در خانواده حضور دارد مراقبتي از او صورت نگيرد، اگر فرد بيماري وجود دارد كه نيازمند حمايت و نگهداري مستمر است، اين نگهداري انجام نشود و در مجموع فعاليتهاي روزمره خانهداري متوقف شود. وي افزود: چه اتفاقي ميافتد؟ ميبينيم كه فقط براي يك خانواده يا چند خانواده مشكل ايجاد نميشود، بلكه ممكن است اين چالشها و توقف خدمات، در صورت استمرار، چالشهاي بسيار بزرگي در كل جامعه ايجاد كند. فعال حوزه زنان ادامه داد: در ادبيات علمي جهان، مفهوم گستردهتري به نام «كار مراقبتي» تعريف شده است. منظور از اين مفهوم، فعاليتهايي است كه به رشد افراد، بازتوليد اجتماعي و انجام امور روزمره انسانها كمك ميكند. خانهداري نيز زيرمجموعه اين كار مراقبتي به حساب ميآيد. اگر ما به مفهوم پيچيده، مهم و عميق كار مراقبتي توجه كنيم، آنوقت خانهداري كه زيرمجموعه كار مراقبتي است نيز بيشتر مورد توجه قرار ميگيرد و نيازي نيست خيلي درباره اينكه چرا بايد درباره خانهداري صحبت كنيم، توجيه كنيم. نكته ديگر اين است كه خانهداري و كار مراقبتي در ابعاد تربيتي، اجتماعي، فرهنگي و حتي اقتصادي اثرگذار است و به همين دليل بايد مورد توجه قرار گيرد و درباره آن صحبت شود.
خانهداري فعاليتي مولد است يا صرفاً مصرفي؟
مكوندي اظهار كرد: در مورد مولد بودن خانهداري، پژوهشها نشان ميدهد كه قطعاً يك فعاليت مولد به حساب ميآيد. قبلاً در حوزههاي اقتصادي، كاري را توليد در نظر ميگرفتند كه منجر به ساخت يك كالا يا ايجاد يك درآمد شود، در بازار خريد و فروش شود و قيمت داشته باشد. اما در دهههاي اخير، برخي اقتصاددانان مفهومي به نام «اقتصاد مراقبت» را تعريف كردهاند. در اين اقتصاد، نشان داده شده است كه فعاليتهاي خانهداري و كار مراقبتي، نوعي زيرساخت اقتصادي نيز محسوب ميشود. وي افزود: چرا كه در كار مراقبتي، مجموعهاي از خدمات در خانه ارايه ميشود؛ مانند مراقبت از كودكان، سالمندان و بيماراني كه ممكن است بيماري دايمي داشته باشند و در خانه زندگي كنند. همچنين پيگيري امور آموزشي، سلامت جسمي و رواني اعضاي خانواده و در مجموع رشد و تربيت انسانها در خانه انجام ميشود. فعال حوزه زنان در ادامه گفت: اقتصاددانان در دهههاي اخير ميگويند اگر اين خدمات قرار باشد خارج از خانه ارايه شود، قطعاً هزينهبر خواهد بود و هزينهاي را به خانوادهها تحميل ميكند و در مجموع اين هزينه به اقتصاد جامعه نيز وارد ميشود. مكوندي در رابطه با زيرساختي بودن خانهداري گفت: بنابراين از نظر اقتصادي، خانهداري يك فعاليت مولد و يك زيرساخت محسوب ميشود. اگر بخواهيم از بعد سرمايه انساني نيز به اين موضوع نگاه كنيم، خانهداري يك فعاليت مولد است. سرمايه انساني كه موضوع مهمي در توسعه هر كشور است، فقط در مدرسه، دانشگاه، مراكز آموزشي يا محيط كار ساخته نميشود، بلكه زيرساخت و بستر اصلي آن، خانواده و خانه است. بنابراين يك خانواده ميتواند نيروي انساني مفيدي براي جامعه توليد كند و از اين منظر نيز خانهداري را ميتوان فعاليتي مولد دانست. وي تأكيد كرد: صرفاً به دليل قيمتگذاري نميتوانيم بگوييم چيزي ارزش دارد يا ندارد. ممكن است يك فعاليت قيمت نداشته باشد، اما همچنان ارزشمند باشد؛ چراكه ارزشهاي اجتماعي و ديني در خانواده بازتوليد ميشوند. سلامت افراد، سلامت روان و حمايتهاي عاطفي نيز بستر خود را در خانواده دارند. اگر هركدام از اين كاركردها تضعيف شوند، هزينههايي به جامعه و دولت تحميل ميشود و بازار كار نيز مجبور است به شكلهاي مختلف اين خلأها را جبران كند. فعال حوزه زنان تأكيد كرد: بنابراين آنچه در خانه و خانواده توليد ميشود، داراي ارزش اجتماعي و يك دستاورد بزرگ است. درست است كه قيمتگذاري نميشود و قابل خريد و فروش نيست، اما واقعاً فعاليتي مولد و توليدي به حساب ميآيد.
چرا خانهداري از نگاه عمومي به رسميت شناخته نشده است؟
مكوندي اظهار كرد: براي اينكه افراد پيشزمينه ذهني دارند و معمولاً چيزي را كار و ارزشمند ميدانند كه بتوان براي آن قيمت تعيين كرد. اما كار خانگي و خانهداري ويژگيهايي دارد كه باعث ميشود ارزش آن به اندازهاي كه بايد ديده نشود. دو موضوع مهم در اين زمينه وجود دارد؛ يكي قيمتگذاري و ديگري بازدهي و زودبازده بودن. خانهداري اين دو ويژگي را ندارد و به همين دليل ارزش آن آنطور كه بايد در نظر گرفته نميشود. وي ادامه داد: وقتي يك كارخانه كالايي را توليد ميكند، اين توليد ديده ميشود. يا وقتي ساختماني ساخته ميشود، مشخص است كه كاري انجام شده و ميتوان براي آن قيمت تعيين كرد. اما كار خانگي شامل دستاوردهايي است كه قابل قيمتگذاري نيست. براي مثال، تربيت فرزندان چيزي نيست كه بتوان براي آن ارزش مادي تعيين كرد يا انتظار داشت در مدت كوتاهي نتيجه آن مشخص شود. در نهايت ميبينيم خانواده موفقي شكل گرفته است كه يك خانم خانهدار در آن، به عنوان مادر و همسر، نقش داشته است؛ فرزنداني بهخوبي تربيت شدهاند، همسر از حمايت عاطفي برخوردار است، فرزندان امنيت روحي و رواني دارند، از نظر تحصيلي و آموزشي موفق هستند و از نظر روحي و رواني نيز سلامت دارند. فعال حوزه زنان تصريح كرد: ما اين دستاوردها به قيمت عمر آن خانم خانهدار به دست آمده است و به همين دليل، در نگاه عمومي شايد با معيارهايي كه در بازار وجود دارد قابل سنجش نباشد. شايد به همين دليل است كه ارزش آن به اندازهاي كه بايد ديده نميشود. مكوندي همچنين خاطرنشان كرد: در مورد سياستهاي داخلي كشورمان در حوزه خانهداري، اگر بخواهيم منصفانه نگاه كنيم، وقتي قوانين و سياستگذاريهاي كلي را بررسي ميكنيم، بهروشني ديده ميشود كه قانونگذار و سياستگذار نقش زنان خانهدار را در انسجام اجتماعي و تحكيم خانواده ديده و براي آن ارزش قائل شده است. وي ادامه داد: اما مشكلي كه در اين زمينه وجود دارد اين است كه يك سياستگذاري منسجم كه ابعاد مختلف رفاهي، حمايتي و آموزشي را دربرگيرد و بهصورت مستمر پيش برود، وجود ندارد تا در نهايت زنان خانهدار حمايت مناسبي دريافت كنند. بهطور كلي، وقتي قانون اساسي، سياستهاي جمعيتي و سياستهاي كلي خانواده را بررسي ميكنيم، زنان خانهدار در اين سياستها ديده و براي نقش آنها ارزشگذاري شده است. فعال حوزه زنان اظهار كرد: امروز به يك سياست منسجم نياز داريم كه بتواند ميان چالشهاي مختلف زنان خانهدار جمعبندي دقيقي ايجاد كند و طيف وسيعي از زنان خانهدار بتوانند، براي مثال، تحت پوشش بيمه قرار بگيرند و درباره آينده اقتصادي خود امنيت خاطر داشته باشند .
