حبس تجارت پشت مرز
۲۲ مردادماه، در جريان بازديد از مرز بازرگان، آنچه بيش از هر چيز جلبتوجه ميكرد، صف طولاني كاميونهايي بود كه براي خروج از كشور منتظر ايستاده بودند؛ كاميونهايي كه هركدام نه فقط يك راننده، بلكه محمولهاي، سرمايهاي و روزي از دسترفته را با خود حمل ميكردند.
تعادل - فرشته فريادرس |
۲۲ مردادماه، در جريان بازديد از مرز بازرگان، آنچه بيش از هر چيز جلبتوجه ميكرد، صف طولاني كاميونهايي بود كه براي خروج از كشور منتظر ايستاده بودند؛ كاميونهايي كه هركدام نه فقط يك راننده، بلكه محمولهاي، سرمايهاي و روزي از دسترفته را با خود حمل ميكردند.
در ماههاي اخير، آمار صف كاميونها از حدود ۳ هزار دستگاه تا ۵ هزار دستگاه اعلام شده و رانندگان نيز از انتظارهايي نزديك به ۲۰ روز سخن گفتهاند. بازرگان براي رانندهاي كه پشت فرمان كاميونش نشسته، فقط يك مرز نيست؛ جايي است كه گاهي نيمي از ماه، سرمايه و زندگي او در انتظار يك خروج ساده متوقف ميشود.
در گفتوگو با رانندگان، يك عدد بيش از همه تكرار ميشد: ۲۰ روز انتظار. رانندگان ميگفتند گاهي نزديك سه هفته طول ميكشد تا كاميون امكان عبور از مرز را پيدا كند؛ در حالي كه در سوي ديگر مرز، زمان انتظار كاميونها براي ورود به ايران حدود يك هفته عنوان ميشود. اما پشت اين عدد، روايتهاي متفاوتي وجود دارد؛ روايتهايي كه نشان ميدهد معطلي در بازرگان فقط يك صف ساده نيست و هر روز توقف، هزينهاي تازه به زنجيره تجارت تحميل ميكند. در ادامه روايت رانندگاني كه روزها در مرز براي خروج معطل ماندهاند را ميخوانيد:
روايت اول
يكي از رانندگاني كه كاميونش را در صف خروج از مرز متوقف كرده بود، وقتي از زمان انتظارش پرسيديم، بدون مكث گفت: «معمولا حدود ۲۰ روز در صف ميمانيم.» براي رانندهاي كه كارش با حركت معنا پيدا ميكند، ۲۰ روز توقف يعني ۲۰ روزي كه كاميون بهجاي آنكه در مسير باشد، در صف مرزي ايستاده است. به گفته اين راننده، بخشي از كاميونهايي كه در صف خروج قرار دارند، كاميونهاي ايراني هستند كه با بار كامل از تركيه وارد ايران شدهاند و حالا بايد براي بازگشت به مسير اصلي خود از مرز عبور كنند. او در ادامه به وضعيت طرف مقابل هم اشاره كرد و گفت زمان معطلي كاميونها در سمت تركيه براي ورود به ايران حدود يك هفته است.
روايت دوم
راننده ديگري كه در صف انتظار ايستاده بود، موضوع را از زاويهاي متفاوت روايت كرد. براي او، معطلي فقط چند روز از دسترفته نيست؛ هر روز توقف، هزينهاي است كه مستقيما به صاحب كالا تحميل ميشود. او گفت: «هر روز تأخير در خروج كاميون ميتواند بيش از ۱۰۰ دلار هزينه اضافي ايجاد كند.» رقمي كه البته يكي ديگر از رانندگان آن را حتي تا حدود ۳۰۰ دلار در روز عنوان كردند.
اگر اين ارقام را در كنار صف هزاران كاميوني قرار دهيم، ابعاد اقتصادي مساله روشنتر ميشود. كاميوني كه چندين روز در مرز متوقف ميماند، فقط هزينه سوخت و توقف ندارد؛ هزينه پاركينگ، استهلاك، خواب سرمايه و دستمزد نيز به آن اضافه ميشود. از سوي ديگر، كالا نيز منتظر كاميون نميماند؛ برخي محمولهها بايد در زمان مشخصي به مقصد برسند و تأخير ميتواند برنامه فروش، قراردادهاي تجاري و حتي اعتبار صادركننده يا واردكننده را تحت تأثير قرار دهد.
روايت سوم
يكي ديگر از رانندگان، وقتي از علت طولاني شدن صف پرسيديم، تنها به تعداد كاميونها اشاره نكرد و معتقد بود بايد فرآيندهاي كنترل و بازرسي در دو سوي مرز نيز بررسي شود. او ميگفت هر مرحلهاي كه زمان بيشتري براي بررسي كاميون و محموله نياز داشته باشد، در شرايطي كه ظرفيت خروج كمتر از ظرفيت ورود است، ميتواند صف را بزرگتر كند.
اين موضوع بهويژه در شرايطي اهميت پيدا ميكند كه ظرفيت دو طرف مرز با يكديگر متوازن نباشد. وقتي روزانه حدود ۶۰۰ كاميون از يك سمت وارد ميشوند، اما ظرفيت پذيرش در جهت مقابل حدود ۳۰۰ دستگاه است، هرگونه كاهش سرعت در فرآيندهاي بازرسي، كنترل يا پردازش ميتواند خود را به شكل صفهاي طولاني نشان دهد.
از همين رو، عملكرد ايكسريها و ساير تجهيزات كمك بازرسي گمركي نيز ميتواند يكي از موضوعاتي باشد كه در بررسي گره مرزي بايد مورد توجه قرار گيرد؛ اينكه آيا اين تجهيزات با ظرفيت مورد نياز كار ميكنند و آيا اختلال يا كندي در اين فرآيندها ميتواند بخشي از زمان توقف كاميونها را توضيح دهد يا خير.
البته در سوي تركيه نيز فرآيندهاي كنترلي و گمركي وجود دارد و افزايش حجم تردد ميتواند زمان پردازش محمولهها را افزايش دهد. بنابراين، پاسخ به اين پرسش كه «گره اصلي دقيقاً در كدام سوي مرز شكل ميگيرد؟» نيازمند بررسي همزمان عملكرد دو طرف مرز است.
روايت چهارم
راننده ديگري اما از مرحلهاي پيش از رسيدن كاميون به صف مرزي سخن گفت؛ مرحلهاي كه به نوبتدهي و دريافت كد رهگيري سازمان راهداري مربوط ميشود. او معتقد بود هرگونه تأخير در صدور يا ثبت اطلاعات ميتواند روي زمان حضور كاميون در مرز اثر بگذارد و به اين ترتيب، بخشي از زمان انتظار پيش از ورود به صف اصلي شكل ميگيرد.از نگاه اين راننده، وقتي نوبتدهي، كد رهگيري، كنترل اسناد، بازرسي و در نهايت پذيرش كاميون در سوي مقابل در كنار يكديگر قرار ميگيرند، حتي تأخيرهاي كوچك در هر مرحله ميتواند در مجموع به روزها انتظار تبديل شود.براي رانندهاي كه روزها در انتظار عبور است، اين تأخيرها روي هم جمع ميشوند؛ يك مرحله براي دريافت يا ثبت اطلاعات، مرحلهاي ديگر براي نوبت، سپس انتظار در صف و در نهايت عبور از مرز. در چنين شرايطي، مساله فقط تعداد كاميونهاي موجود در صف نيست؛ بلكه بايد كل زنجيرهاي را ديد كه از ثبت اطلاعات و نوبتدهي آغاز ميشود و تا كنترل، بازرسي و خروج كاميون ادامه پيدا ميكند.
روايت پنجم
در ميان صحبتهاي رانندگان، راهاندازي دروازه سوم بازرگان نيز بارها مطرح شد. يكي از رانندگان اميدوار بود با هماهنگي مسوولان دو كشور، اين گذرگاه هرچه سريعتر راهاندازي شود. او ميگفت افزايش ظرفيت عبور ميتواند بخشي از فشار موجود را كاهش دهد و زمان انتظار رانندگان را كوتاهتر كند. براي رانندهاي كه نزديك ۲۰ روز در صف مانده، حتي چند ساعت كاهش در زمان عبور هم اهميت دارد؛ چه برسد به اينكه ظرفيت روزانه پذيرش كاميونها افزايش پيدا كند.
پشت اين روايتها چه ميگذرد؟
روايت رانندگان يك نقطه مشترك دارد: زمان. در ميان صحبتهاي رانندگان، يك واقعيت بيش از همه خود را نشان ميدهد: صف كاميونها در بازرگان فقط يك عدد نيست.هر كاميون متوقفشده، يك راننده دارد كه روزهاي كارياش را در انتظار عبور ميگذراند؛ يك شركت حملونقل دارد كه كاميونش براي چندين روز از چرخه فعاليت خارج شده؛ يك صاحب كالا دارد كه بابت هر روز تأخير هزينه بيشتري ميپردازد و در نهايت، زنجيرهاي از تجارت و توليد كه زمان در آن اهميت اقتصادي دارد.از سوي ديگر، آمار اعلامشده درباره ظرفيت دو سوي مرز، پرسش مهمي را پيش روي مسوولان دو كشور قرار ميدهد: وقتي روزانه حدود ۶۰۰ كاميون از گوربولاغ وارد ايران ميشوند اما ظرفيت پذيرش كاميونهاي خروجي حدود ۳۰۰ دستگاه است، اين ناترازي چگونه قرار است مديريت شود؟
محسن باقرپور، مديركل گمرك بازرگان، درباره وضعيت تردد كاميونها، به تفاوت ظرفيت ورود و خروج اشاره كرده و گفته است: لاين ورود كاميونهاي حامل بار وارداتي از مرز بازرگان بهصورت شبانهروزي فعال است و روزانه حدود ۶۰۰ دستگاه كاميون از گمرك گوربولاغ تركيه وارد ايران ميشوند. باقرپور گفت صف انتظار كاميونهاي ايراني براي ورود به كشور در حال حاضر كمتر از دو روز است.
اما در جهت مقابل، ظرفيت پذيرش كاميونهاي ايراني از سوي گمرك گوربولاغ حدود ۳۰۰ دستگاه در روز اعلام شده است. يعني در سادهترين شكل ممكن، روزانه حدود ۶۰۰ كاميون وارد ايران ميشوند، اما در مسير خروج به سمت تركيه، ظرفيت پذيرش حدود نصف اين ميزان است.همين شكاف ظرفيت، يكي از مهمترين دلايل شكلگيري صف در سمت خروجي مرز است؛ صفي كه در مقاطعي به ۳ تا ۵ هزار كاميون رسيده و اكنون برخي مسوولان و فعالان حملونقل از اعدادي بالاتر از آن سخن ميگويند.
دروازه سوم؛ راهي براي شكستن صف؟
مديركل گمرك بازرگان در پاسخ به پرسشي درباره لاين سوم تجارت مرزي ايران و تركيه نيز عنوان كرده، در حال حاضر فعاليت تجاري دو كشور از طريق دو باجه انجام ميشود و با افتتاح و بهرهبرداري از لاين سوم، ظرفيت پذيرش كاميونها افزايش خواهد يافت.به گفته باقرپور، گمرك گوربولاغ در حال حاضر روزانه حدود ۳۰۰ دستگاه خودروي باري سنگين از مرز بازرگان پذيرش ميكند و با راهاندازي دروازه سوم، اين ظرفيت ميتواند ۲۰ تا ۳۰ درصد افزايش يابد و به حدود ۴۰۰ كاميون در روز برسد.اين افزايش، اگرچه ميتواند بخشي از فشار موجود را كاهش دهد، اما با توجه به صف چند هزار دستگاهي و اختلاف فعلي ظرفيت، همچنان اين پرسش مطرح است كه آيا افزايش ۱۰۰ دستگاه در روز ميتواند بهتنهايي گره ايجادشده را باز كند؟ اهميت اين مرز زماني بيشتر روشن ميشود كه حجم تجارت عبوري از آن را در نظر بگيريم. باقرپور درباره عملكرد گمرك بازرگان اعلام كرد از ابتداي سال جاري حدود ۱۵۰ هزار تن كالاي اساسي، دارو و ساير كالاهاي وارداتي از اين مرز وارد و ترخيص شده كه نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد ۲۵۰ درصدي داشته است. در بخش صادرات نيز حدود ۱۹۰ هزار تن كالا از مسير بازرگان به مقصد تركيه، كشورهاي جنوب خليج فارس و هند صادر شده كه رشد ۴۰ درصدي را نشان ميدهد. همچنين حدود ۶۰۰ هزار تن كالا به ارزش ۳.۵ ميليارد دلار به صورت ترانزيتي از گمرك بازرگان عبور كرده كه نسبت به سال گذشته رشد ۸۰ درصدي داشته است. بنابراين مساله صف كاميونها فقط مشكل رانندگاني نيست كه پشت مرز متوقف ماندهاند؛ بازرگان يكي از مسيرهاي مهم ورود، خروج و ترانزيت كالا در كشور است و هر اختلال در آن ميتواند در زنجيره تأمين كالا اثر بگذارد.
روايت ديگري از آن سوي مرز
در سوي ديگر، حسين گروسي، مديرعامل منطقه آزاد ماكو، نيز از افزايش تعداد كاميونهاي معطل در مرز بازرگان براي ورود به تركيه به حدود ۵ هزار دستگاه خبر داده است. پيش از اين نيز رييس هياتمديره انجمن صنفي شركتهاي حملونقل بينالمللي ايران از وجود حدود ۳ هزار كاميون در صف و هزينه قابل توجه توقف اين ناوگان خبر داده بود.
فرود عسگري، رييسكل گمرك ايران، در گفتوگو با خبرنگار «تعادل» تعداد كاميونهاي متوقف در مرز بازرگان را حدود ۲۵۰۰ تا ۳ هزار دستگاه اعلام كرد و گفت: انواع كالا از جمله گاز، كالاهاي صادراتي، ميلگرد و مقاطع فولادي در ميان محمولههاي اين كاميونها وجود دارد.او از برنامه گمرك براي افزايش ظرفيت خروج كاميونها خبر داد و گفت: نصب باسكول در دستور كار قرار گرفته و اميدواريم با اجراي اين طرح، تعداد لاينهاي خروجي به سه يا چهار لاين افزايش يابد.
به گفته او، افزايش ظرفيت در سمت ايران بايد متناسب با ظرفيت پذيرش در سمت تركيه انجام شود و طرف مقابل نيز بايد تعداد لاينهاي پذيرش خود را افزايش دهد تا امكان عبور روان كاميونها فراهم شود.
عسگري با اشاره به پيگيريهاي انجامشده براي رفع ترافيك مرز بازرگان اظهار كرد: در سفر اخير، موضوع افزايش ظرفيت و ايجاد مسيرهاي جديد مورد پيگيري قرار گرفت و آقاي اتابك، وزير صنعت، معدن و تجارت نيز در اين زمينه وعدههايي داده است. اميدواريم لاين جديدي كه قرار است در سمت تركيه ايجاد شود، تا اين هفته به بهرهبرداري برسد.او ادامه داد: گمرك ايران در حال حاضر از تمام ظرفيتهاي موجود براي خروج كاميونها استفاده ميكند و از نظر تأمين نيروي انساني و ارايه خدمات مشكلي نداريم. حتي آمادگي داريم فعاليت گمرك را تا ساعت ۲۴ افزايش دهيم يا در صورت نياز، بهصورت شبانهروزي فعاليت كنيم.
عسگري تأكيد كرد: در صورتي كه لاين جديد در سمت تركيه فعال شود، ميتوان ظرفيت عبور كاميونها را افزايش داد و از حجم صف موجود در مرز بازرگان كاست.
مشكل ايران است يا تركيه؟
در اين ميان، روايت مسوولان و فعالان حملونقل درباره منشأ اصلي مشكل يكسان نيست. فاطمه قنبرپور، عضو هيات نمايندگان اتاق ايران و فعال صنعت حملونقل، تعداد كاميونهاي متوقفشده در مرز بازرگان را حدود ۵ هزار و ۶۰۰ دستگاه اعلام كرده و گفته است بر اساس تفاهمنامه موجود، تركيه بايد روزانه حداقل ۵۰۰ تا هزار كاميون را پذيرش كند؛ اما اين ظرفيت محقق نميشود.
قنبرپور معتقد است بخشي از مشكل به فرآيندهاي كنترلي بازميگردد. او با اشاره به موضوع قاچاق مدعي شده است كه به دليل نبود تجهيزات ايكسري مجهز و كنترل ناكافي محمولهها در سمت ايران، تركيه در هنگام ورود كاميونها كنترلهاي بيشتري انجام ميدهد.
به گفته او، طرف تركيهاي علاوه بر ايكسري و تجهيزات كنترلي از سگهاي موادياب نيز استفاده ميكند و همين مساله زمان بازرسي را افزايش داده و در عمل ظرفيت پذيرش كاميونها را كاهش ميدهد.
اين اظهارات البته يك ادعاي مطرحشده از سوي اين فعال حوزه حملونقل است و براي تعيين سهم دقيق هر طرف در ايجاد گلوگاه، نيازمند بررسي دادههاي رسمي عملكرد مرزي و فرآيندهاي كنترلي دو كشور است.
احسان ملكزاده، رييس هياتمديره انجمن صنفي شركتهاي حملونقل بينالمللي ايران، پيشتر در مصاحبهاي هزينه توقف هر كاميون را حدود ۱۰۰ دلار در روز برآورد كرده است. با اين محاسبه، اگر هزاران كاميون براي روزهاي طولاني پشت مرز متوقف بمانند، رقم خسارت تنها مربوط به يك راننده يا يك شركت نيست؛ هزينهاي است كه در نهايت در كل زنجيره تجارت پخش ميشود.
يك مساله، چند گره
آنچه از كنار هم گذاشتن روايت رانندگان و اظهارات مسوولان به دست ميآيد، نشان ميدهد بحران بازرگان را نميتوان تنها با يك عامل توضيح داد. از يك سو، ظرفيت پذيرش كاميون در سمت تركيه حدود ۳۰۰ دستگاه در روز اعلام شده؛ از سوي ديگر، روزانه حدود ۶۰۰ كاميون از تركيه وارد ايران ميشوند. در كنار اين ناترازي، فرآيندهاي بازرسي و كنترل، تجهيزات گمركي، نحوه نوبتدهي و كد رهگيري و هماهنگي ميان دستگاههاي مختلف نيز ميتوانند بر زمان عبور اثر بگذارند.
در همين شرايط است كه راننده از ۲۰ روز انتظار ميگويد، فعال حملونقل از هزاران كاميون متوقف خبر ميدهد، گمرك از ضرورت افزايش ظرفيت سخن ميگويد و منطقه آزاد ماكو بر ايجاد مسيرهاي مكمل تأكيد ميكند.مساله اما در نهايت به يك سوال ساده برميگردد، وقتي ظرفيت تجارت و تردد كالا در بازرگان رو به افزايش است، چرا ظرفيت عبور كاميونها همپاي اين رشد افزايش پيدا نكرده است؟
پاسخ به اين سوال، فقط براي رانندگاني كه روزها پشت مرز منتظر ماندهاند اهميت ندارد. هر كاميون متوقف، بخشي از سرمايهاي است كه از چرخه اقتصاد خارج شده؛ هر روز تأخير، هزينهاي است كه در نهايت به صاحب كالا و زنجيره تأمين منتقل ميشود و هر محمولهاي كه ديرتر به مقصد برسد، ميتواند بخشي از مزيت تجاري ايران را از بين ببرد. بازرگان امروز بيش از آنكه فقط يك نقطه عبور مرزي باشد، تصويري از يك مساله بزرگتر است: رشد تجارت بدون رشد همزمان ظرفيت لجستيك و هماهنگي مرزي.
