قصه تجديدپذيرها در ايران از كجا شروع شد؟

پشت هر مگاوات نيروگاه تجديدپذير، سال‌ها تلاش براي شناخت فناوري و بومي‌سازي تجهيزات قرار دارد. حميد چيت‌چيان، وزير پيشين نيرو با اشاره به روزهاي آغاز اين مسير از شكل‌گيري نخستين ساختارهاي تخصصي و روزي مي‌گويد كه يك توربين بادي ۶۰۰ كيلوواتي ساخت ايران به حركت درآمد. به گزارش ايسنا، اگرچه استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير در ايران ريشه چندهزار ساله دارد و نخستين كاربرد انرژي‌هاي تجديدپذير در ايران به فعاليت قديمي‌ترين آسياب‌هاي بادي جهان آسبادها در شرق ايران برمي‌گردد؛ اما ورود انرژي‌هاي تجديدپذير به صورت نوين به زندگي ما ايرانيان در عصر معاصر و توجه جدي به آن در وزارت نيرو به سال‌هاي ۱۳۷۲ به بعد و در دولت رياست‌جمهوري مرحوم آيت‌الله اكبر هاشمي‌رفسنجاني بر مي‌گردد.  در عصر دولت سازندگي، طلايي‌ترين دوران وزارت نيرو شكل گرفت، چراكه احداث گسترده انواع نيروگاه‌ها و ازجمله نيروگاه‌هاي بزرگ برق‌آبي در اين دوره توسعه يافت و مجوز ايجاد سازمان انرژي‌هاي نو (سانا) در همين دوره به ثبت رسيد. از نامداراني كه در همين دوره تلاش بسياري براي توسعه انرژي‌هاي پاك در كشور كردند، مهندس حميد چيت‌چيان است.  او را از معماران انرژي‌هاي تجديدپذير در ايران مي‌نامند؛ ايجاد دفتر انرژي‌هاي نو در معاونت انرژي، اجراي نخستين پروژه‌هاي تحقيقاتي پايلوت در حوزه انرژي‌هاي نوين به‌منظور بومي‌سازي دانش فني اين فناوري‌ها در كشور از جمله ساخت نخستين توربين بادي ايراني، احداث اولين نيروگاه حرارتي خورشيدي، شروع احداث اولين نيروگاه زمين گرمايي و نخستين سايت آبياري مزرعه كشاورزي با استفاده از برق فتوولتاييك، تشكيل شركت انرژي‌هاي نو ايران (سانا) و شركت بهره‌وري انرژي ايران (سابا) و تبديل سانا و سابا به شركت‌هاي دولتي و در نهايت پايه‌گذاري سازمان انرژي‌هاي تجديدپذير و بهره‌وري انرژي برق (ساتبا) و ايجاد نظام خريد تضميني برق از نيروگاه‌هاي تجديدپذير از اقدامات ارزشمند و تاريخي است كه با تلاش‌هاي چيت‌چيان در مسووليت‌هايي همچون معاونت انرژي و در ادامه به عنوان وزير نيرو به ثبت رسيده است. در همين راستا با حميد چيت‌چيان از بنيان‌گذاران توسعه انرژي‌هاي تجديدپذير در ايران به گفت‌وگو نشستيم تا بگويد صنعت تجديدپذيرها چگونه در ايران شكل گرفت و چه‌ها گذشت كه امروز از توسعه كيلوواتي نيروگاه‌هاي خورشيدي به عبور از ۵ گيگاوات و سهم ۵درصدي نيروگاه‌هاي خورشيدي و بادي در سبد نيروگاهي كشور خيز بلندي برداشته است (با احتساب نيروگاه‌هاي برقابي، سهم نيروگاه‌هاي تجديدپذير حدود ۱۷.درصد از ظرفيت نيروگاه‌هاي كشور و بيش از ۱۰درصد توليدبرق كشور است) . او از فرازوفرودهايي كه در مسير اين گذار انرژي طي شد و سير تاريخي تلاش‌هاي سياستگذاران وزارت نيرو و دولتمردان در دهه اول انقلاب اسلامي براي ايجاد زيرساخت‌هاي توليد انرژي پاك در راستاي تنوع‌سازي در سبد توليد انرژي و ايجاد امنيت انرژي گفت.   حميد چيت‌چيان، وزير پيشين نيرو در بخش اول اين گفت‌وگو از سرگذشت چندهزارساله كاربرد انرژي‌هاي تجديدپذير در ايران، ياد واظهار كرد: براساس آنچه در منابع تاريخي آمده است، ايرانيان از نخستين ملت‌هايي بودند كه از اين نوع انرژي‌ها براي توليد كار و حركت بهره گرفتند و شواهد تاريخي نشان مي‌دهد كه نخستين كاربرد گسترده انرژي‌هاي تجديدپذير به آسياب‌هاي بادي شرق ايران بازمي‌گردد؛ آسياب‌هايي كه نمونه‌هايي از آنها هنوز نيز وجود دارد و پس از آن نيز از جريان آب براي به حركت درآوردن آسياب‌ها و انجام امور مختلف در سازه‌هاي تاريخي آبي شوشتر يادكرد. وي به اولين اقدامات ارزشمند در دانشگاه‌هاي ايران براي توسعه فناوري انرژي‌هاي پاك در كشور اشاره و ادامه داد: پيش از انقلاب اسلامي، دو نفر از استادان و پايه‌گذاران دانشگاه صنعتي شريف فعلي (آريامهر آن زمان) به نام‌هاي دكتر فيروز پرتوي و دكتر محمدحسين پرتوي (دو برادر و اهل تبريز) هنگام طراحي و راه‌اندازي دانشگاه، ايجاد آزمايشگاهي براي فناوري سلول‌هاي خورشيدي را نيز پيش‌بيني كرده بودند و براي اين آزمايشگاه تجهيزات لازم براي رشد كريستال، توليد ويفر و بخشي از تجهيزات ساخت سلول خورشيدي -ظاهراً در مقياس نيمه صنعتي- خريداري شده بود و گرچه همه زنجيره توليد به‌طور كامل فراهم نشده بود، اما بخش مهمي از زيرساخت‌ها تهيه شده بود. وي اضافه كرد: پس از انقلاب، اين تجهيزات به پژوهشگاه مواد و انرژي در مشكين‌دشت كرج منتقل شد. اقدام اين دو برادر نخستين اقدامي بود كه درباره شكل‌گيري فعاليت‌هاي مرتبط با فناوري نوين خورشيدي در ايران از آن اطلاع دارم؛ دومين اتفاق مهم، فعاليت‌هاي استاد دكتر مهدي بهادري‌نژاد، استاد دانشكده مكانيك دانشگاه صنعتي شريف در اين زمينه بود؛ وي علاوه بر تدريس مباحث مرتبط با انرژي‌هاي نو، طراحي و احداث ساختماني را دنبال كردند كه امروز از آن با عنوان ساختمان انرژي صفر (Zero Energy Building) ياد مي‌شود؛ ساختماني كه تمام انرژي موردنياز خود را از خورشيد و باد تأمين مي‌كرد و وابستگي به برق شبكه يا سوخت‌هاي فسيلي نداشت و اين پروژه نيز از نخستين تجربه‌هاي ايران در حوزه انرژي‌هاي تجديدپذير نوين به شمار مي‌رفت.