پايتخت روي خط آتش؛ از مخازن نفت شهران تا بازار ناايمن
مخالفت صريح سازمان آتشنشاني تهران با احداث مجدد مخازن نفتي در شهران، حالا اين پرسش جدي را پيش روي مديريت شهري قرار داده است كه چرا بايد محلي كه از نگاه متولي ايمني شهر، به دليل شرايط جغرافيايي و وجود نقاط ارتفاعي اساساً براي استقرار مخازن نفت مناسب نيست، دوباره در فهرست گزينههاي بازسازي قرار گيرد؟
مخالفت صريح سازمان آتشنشاني تهران با احداث مجدد مخازن نفتي در شهران، حالا اين پرسش جدي را پيش روي مديريت شهري قرار داده است كه چرا بايد محلي كه از نگاه متولي ايمني شهر، به دليل شرايط جغرافيايي و وجود نقاط ارتفاعي اساساً براي استقرار مخازن نفت مناسب نيست، دوباره در فهرست گزينههاي بازسازي قرار گيرد؟
قدرتالله محمدي، مديرعامل سازمان آتشنشاني و خدمات ايمني شهرداري تهران، با تأكيد بر اينكه اين سازمان «صددرصد مخالف» احداث مجدد مخازن در شهران است، گفت که حتي استانداردسازي مخازن نيز مشكل اصلي اين محدوده را حل نميكند و اين تأسيسات بايد به محل ديگري منتقل شوند. اين هشدار در شرايطي مطرح ميشود كه مخازن و انبار نفت شهران پيشتر در جريان دو جنگ مورد اصابت قرار گرفتهاند؛ رخدادي كه بار ديگر آسيبپذيري تأسيسات نفتي واقع در محدوده شهري را برجسته كرده است. به نظر ميرسد مساله فقط ايمنسازي يك مخزن يا ارتقاي تجهيزات آن نيست، بلكه محل استقرار چنين تأسيسات پرخطري نيز بخشي از معادله ايمني است؛ موضوعي كه در سالهاي گذشته گاهي زير سايه بحث «استانداردسازي» قرار گرفته است.
مخالفتي فراتر از استانداردسازي
محمدي درباره وضعيت انبار نفت و مخازن موجود در منطقه شهران گفت: قطعاً در اين منطقه، سازمان آتشنشاني صددرصد مخالف احداث مجدد مخازن است.
اهميت اين جمله در آن است كه آتشنشاني، به عنوان يكي از اصليترين نهادهاي مسوول واكنش به حوادث شهري، صرفاً از ضعف تجهيزات يا فرسودگي مخازن سخن نميگويد؛ بلكه اصل انتخاب اين محدوده را زير سوال ميبرد. به گزارش ايسنا، مديرعامل سازمان آتشنشاني تهران با اشاره به شرايط جغرافيايي منطقه اظهار كرد: هرچقدر هم اين مخازن استانداردسازي شوند، به دليل نقاط ارتفاعي كه در آنجا وجود دارد، اين محدوده جاي مناسبي براي نصب مخازن نيست و بايد حتماً به بخش ديگري منتقل شوند. اين نكته، بخش مهم ماجراست. استانداردسازي زماني معنا دارد كه مكان استقرار تأسيسات نيز با ماهيت خطر آن تناسب داشته باشد. اگر موقعيت جغرافيايي، ارتفاع، دسترسي نيروهاي امدادي، مسيرهاي احتمالي گسترش حادثه و تراكم جمعيتي، ريسك را افزايش دهد، صرفاً ارتقاي تجهيزات فني نميتواند همه خطرات را حذف كند. محمدي همچنين تأكيد ميكند: ما قطعاً مكاتبات خود را نيز در اين زمينه انجام دادهايم و در شهران ديگر نبايد چنين اتفاقي بيفتد و مخازن بايد به مكان ديگري منتقل شوند.
بازار تهران؛ ۳۰ درصد ايمني در چند سال
اما هشدارهاي آتشنشاني به شهران محدود نميشود. بازار تهران، يكي ديگر از نقاط حساس پايتخت، همچنان با عقبماندگي جدي در حوزه ايمني دستوپنجه نرم ميكند. محمدي درباره طرح احداث پنج مخزن آتشنشاني در بازار بزرگ تهران ميگويد: كي دو مورد از اين مخازن انجام شده و بقيه نيز در حال انجام است، اما با توجه به بافت تاريخي بازار و مسائل مربوط به ميراث فرهنگي، موضوعات؛ درگير دستگاههاي اداري شده و كار به خوبي پيش نميرود.
اين توضيح، يكي از مشكلات قديمي مديريت ايمني در تهران را آشكار ميكند: تعدد متوليان و طولاني شدن فرآيند تصميمگيري. بازار تهران همزمان يك بافت تاريخي، مركز اقتصادي، محل تردد گسترده شهروندان و مجموعهاي از واحدهاي تجاري و توليدي است. بنابراين هر اقدام ايمني در آن نيازمند هماهنگي ميان چندين دستگاه است؛ اما نتيجه اين هماهنگي، به گفته مسوول آتشنشاني، هنوز رضايتبخش نيست. رييس سازمان آتشنشاني تهران تأكيد ميكند: ما كار را متوقف نميكنيم و از راههاي مختلف، از جمله افزايش شيرهاي هيدرانت، استفاده از تانكر و خريد تجهيزات، اقدامات خود را انجام ميدهيم. اگر اين مخازن نصب شوند، براي مواقع بحران بسيار خوب و موثر خواهند بود. با اين حال، وقتي صحبت از ميزان پيشرفت ايمنسازي بازار ميشود، تصوير چندان اميدواركننده نيست. محمدي در اين باره افزود: پيشرفت ايمنسازي بازار در حال حاضر ۳۰ درصد است و اين ميزان پيشرفت در طول سه تا چهار سال اصلاً خوب نيست.
مشكل فقط آتشنشاني نيست
محمدي در توضيح موانع ايمنسازي بازار، مسووليت را تنها متوجه يك دستگاه نميداند و بر ضرورت همكاري مجموعهاي از نهادها تأكيد ميكند. او اظهار كرد: ايمنسازي بازار نيازمند همكاري اصناف و دستگاههاي متولي است، همكاري اصناف، دستگاههاي متولي آب، برق و گاز، ميراث فرهنگي، اوقاف و مجموعه شهرداري ضروري است و همه اين دستگاهها بايد دست به دست هم دهند تا بتوانند ايمنسازي بازار را پيش ببرند. حركت ايمنسازي بازار بسيار كند است. اين بخش از اظهارات رييس آتشنشاني نشان ميدهد مساله ايمني تهران بيش از آنكه صرفاً كمبود خودرو، نيرو يا تجهيزات باشد، به مساله هماهنگي نهادي نيز گره خورده است. ممكن است آتشنشاني تجهيزات لازم براي مقابله با حريق را در اختيار داشته باشد، اما اگر مسيرهاي دسترسي مسدود باشند، زيرساختهاي آبرساني كافي نباشند يا واحدهاي پرخطر در محل نامناسب فعاليت كنند، ظرفيت عملياتي آتشنشاني نيز محدود خواهد شد.
كارگاههاي توليدي بمبهاي ساعتي در قلب بازار
يكي ديگر از انتقادهاي جدي محمدي، به حضور واحدهاي توليدي و كارگاهها در بازار تهران بازميگردد؛ واحدهايي كه به گفته او اساساً نبايد در اين محدوده فعاليت كنند. رييس سازمان آتشنشاني تهران صراحتاً گفت: آن چيزي كه كارخانه و محل توليد همراه با مواد است، قطعاً جاي آن در بازار نيست. ما چند بار تذكر دادهايم كه اين واحدها بايد به حاشيه تهران منتقل شوند و اصلاً دليلي ندارد كه در وسط شهر تهران اين كارگاهها فعاليت كنند.
او ادامه داد: در گذشته شايد اين محدوده از نظر جغرافيايي خلوت بوده و چنين اتفاقي افتاده است، اما اكنون واقعاً جاي كارگاه توليد مواد شيميايي، مواد پارچهاي، كفش و موارد مشابه در بازار نيست و همه اين واحدها بايد به شهركهاي صنعتي منتقل شوند؛ چراكه جاي آنها همانجاست.»
اين اظهارات در واقع نقدي به توسعه نامتوازن شهر تهران است؛ جايي كه كاربريهاي صنعتي، تجاري و مسكوني در طول دههها در كنار يكديگر شكل گرفتهاند، اما زيرساختهاي ايمني متناسب با اين تغييرات توسعه پيدا نكردهاند.
تجهيزات جديد؛ راهحل يا مُسكن؟
در كنار اين هشدارها، سازمان آتشنشاني از افزايش تجهيزات و راهاندازي ايستگاههاي جديد خبر ميدهد؛ اقدامي كه ميتواند در كوتاهمدت توان عملياتي اين سازمان را افزايش دهد. محمدي ادامه داد: تا يك ماه آينده تجهيزات جديدي كه به آتشنشاني اضافه ميشود، باعث خواهد شد ضريب ايمني شهر تهران افزايش پيدا كند. هر وسيلهاي كه وارد اين حوزه ميكنيم، باعث ارتقاي ايمني ميشود. او همچنين از راهاندازي ايستگاههاي جديد خبر داد و گفت: ايستگاههاي جديدي نيز تا يك ماه آينده به بهرهبرداري ميرسند و راهاندازي اين ايستگاهها باعث ميشود فاصله رسيدن نيروهاي آتشنشاني به محل حادثه كمتر شود.
كاهش زمان رسيدن نيروهاي آتشنشاني بدون ترديد يكي از مهمترين عوامل كاهش خسارت در حوادث است. با اين حال، تجهيز آتشنشاني را نميتوان جايگزين سياست پيشگيري دانست. اگر تأسيسات پرخطر در مكان نامناسب ساخته شوند، كارگاههاي توليدي در بافت متراكم شهري باقي بمانند و پروژههاي ايمنسازي سالها درگير بروكراسي باشند، افزايش تعداد خودرو و ايستگاه بيشتر به معناي تقويت توان مقابله با بحران است، نه حذف ريشههاي بحران.
ايمني تهران مسالهاي فراتر از خريد تجهيزات
مجموع اظهارات رييس سازمان آتشنشاني تهران تصويري دوگانه از وضعيت ايمني پايتخت ارايه ميدهد: از يك سو، تجهيزات جديد، ايستگاههاي تازه و توسعه ظرفيت عملياتي در راه است و از سوي ديگر، پروژههاي مهمي مانند ايمنسازي بازار با سرعتي بسيار پايين پيش ميروند و درباره استقرار برخي تأسيسات پرخطر نيز هشدارهاي جدي مطرح شده است. در چنين شرايطي، شايد مهمترين پيام ماجراي شهران اين باشد كه ايمني را نميتوان صرفاً با استاندارد كردن يك سازه يا خريد تجهيزات بيشتر تأمين كرد. گاهي مهمترين تصميم ايمني، انتخاب نكردن يك مكان نامناسب است.
وقتي سازمان آتشنشاني بهصراحت اعلام ميكند كه حتي با استانداردسازي، شهران مكان مناسبي براي احداث دوباره مخازن نفت نيست، ناديده گرفتن اين هشدار ميتواند هزينهاي بسيار سنگينتر از هزينه انتقال مخازن به مكاني مناسب داشته باشد. تهران به تجهيزات جديد نياز دارد، اما بيش از آن به تصميمهاي جديد نياز دارد؛ تصميمهايي كه پيشگيري را بر واكنش، مكانيابي درست را بر اصلاحات بعدي و هماهنگي دستگاهها را بر بروكراسي ترجيح دهند. در غير اين صورت، افزايش تجهيزات آتشنشاني ممكن است فقط به اين معنا باشد كه شهر براي مقابله با بحران آمادهتر شده، نه اينكه خطر وقوع بحران را كمتر كرده است.
