ايران و امريكا در نقطه تصميم
تحولات اخير در روابط ايران و امريكا نشان ميدهد كه تهران تلاش كرده موضع خود را با صراحت بيشتري در برابر سناريوهاي مختلف روشن كند.
تحولات اخير در روابط ايران و امريكا نشان ميدهد كه تهران تلاش كرده موضع خود را با صراحت بيشتري در برابر سناريوهاي مختلف روشن كند. در حالي كه برخي گزارشها از احتمال آغاز دور تازهاي از گفتوگوها ميان دو كشور حكايت دارد، موضع اعلامشده ايران اين است كه در حال حاضر مذاكره مستقيمي با امريكا برنامهريزي نشده و مسير فعال ديپلماتيك، گفتوگو با عمان درباره ترتيبات عبور و مرور در تنگه هرمز است. رويترز نيز گزارش داده كه تهران و واشنگتن در حال حاضر مذاكره مستقيم ندارند، اما پيامهايي از طريق واسطهها ميان دو طرف مبادله ميشود.
از نگاه تهران، مساله تنگه هرمز از پرونده روابط ايران و امريكا جدا نيست، اما قرار نيست اين موضوع صرفاً به يك مذاكره مستقيم با واشنگتن تبديل شود. ايران در حال مذاكره با عمان براي رسيدن به يك سازوكار مشخص درباره مسيرهاي كشتيراني است و همزمان تأكيد كرده بازگشايي كامل تنگه به مجموعهاي از اقدامات امريكا وابسته است؛ از جمله رفع محاصره و فشار اقتصادي، پايان تهديدها و اجراي تعهداتي كه پيشتر مورد توافق قرار گرفته است. بر اساس گزارش رويترز، لغو تحريمها، پايان محاصره و تهديدهاي امريكا و آزادسازي داراييهاي ايران از جمله مطالبات تهران عنوان شده است. در همين چارچوب، پاكستان بار ديگر در جايگاه يك كانال مهم ديپلماتيك قرار گرفته است. تهران اعلام كرده كه از محمدباقر قاليباف، رييس مجلس، و عباس عراقچي، وزير امور خارجه، براي سفر به پاكستان دعوت شده است. اين موضوع را بايد در امتداد نقشي ديد كه اسلامآباد در ماههاي گذشته در انتقال پيامها و ميانجيگري ميان تهران و واشنگتن ايفا كرده است. پيشتر نيز پيامهاي مكتوب ايران از طريق پاكستان به طرف امريكايي منتقل شده بود. بنابراين، اگرچه تهران ميگويد مذاكره مستقيمي با امريكا در برنامه نيست، كانال ارتباطي ميان دو طرف عملاً بسته نشده است. پيامها از طريق واسطهها ردوبدل ميشود و طرفين مواضع خود را به يكديگر منتقل ميكنند. اين تفاوت مهمي است: ايران در شرايط فعلي حاضر نيست به مذاكره مستقيم بازگردد، اما همزمان كانالهاي ديپلماتيك را نيز مسدود نكرده است.
فشار فزاينده بر واشنگتن
در سوي مقابل، دولت دونالد ترامپ با مسالهاي مواجه است كه حل آن صرفاً با فشار نظامي يا اقتصادي آسان نيست. تنگه هرمز همچنان يك گره مهم در معادله است و بنبست بر سر شرايط بازگشايي آن، مستقيماً بر بازار انرژي و اقتصاد جهاني اثر گذاشته است. گزارشهاي اخير از افزايش قيمت نفت و نگراني بازارها درباره تداوم وضعيت هرمز حكايت دارد. در واقع، واشنگتن براي رسيدن به يك وضعيت پايدار در هرمز با يك انتخاب روبروست: يا فشار اقتصادي و محاصره را ادامه دهد و هزينههاي ناشي از بسته ماندن مسير حياتي انرژي را تحمل كند، يا براي رسيدن به توافق، بخشي از فشارهاي اقتصادي و تحريمي را كاهش دهد. گزارش رويترز نيز نشان ميدهد كه همين مساله اكنون به يكي از محورهاي اصلي چانهزني تبديل شده است. از اين زاويه، موضع ايران را ميتوان نوعي انتقال مسووليت تصميمگيري به طرف امريكايي دانست. تهران ميگويد مسيرهاي ارتباطي وجود دارد، پيامها منتقل ميشوند و درباره هرمز نيز مذاكره با عمان در جريان است؛ اما براي تغيير وضعيت موجود، اين واشنگتن است كه بايد درباره سطح فشار، محاصره اقتصادي و تعهدات خود تصميم بگيرد. در چنين شرايطي، وضعيت همچنان قطعي نيست. نه ميتوان از آغاز قطعي مذاكرات ايران و امريكا سخن گفت و نه از بستهشدن كامل مسير ديپلماسي. آنچه اكنون شكل گرفته، نوعي مذاكره غيرمستقيم و چندلايه است كه در آن عمان، پاكستان و ساير واسطهها نقش انتقال پيام و كاهش فاصله ميان دو طرف را ايفا ميكنند.در اين معادله، تهران تلاش كرده بدون بازگشت شتابزده به مذاكره مستقيم، مواضع خود را تثبيت كند و همزمان مسير ديپلماسي را باز نگه دارد. اكنون بخش مهمي از معادله به تصميم واشنگتن وابسته است: اينكه آيا امريكا حاضر است براي رسيدن به يك توافق پايدار، از بخشي از فشارهاي اقتصادي و سياسي خود عقبنشيني كند يا همچنان راه فشار حداكثري را ادامه دهد. آينده رابطه ايران و امريكا بيش از هر زمان ديگري به پاسخ همين سوال وابسته است.بقايي در پاسخ به سوالي در ارتباط با تغييرات صورت گرفته در شوراي عالي امنيت ملي كشور و اينكه آيا مسوول مذاكرات آقاي عراقچي خواهد بود يا آقاي محسن رضايي دبير جديد شوراي عالي امنيت ملي؟ اظهار كرد: فكر ميكنم همه جهان به خصوص در يك سال و نيم اخير به صورت عيان ديد كه ايران كشور نهادها است، نه اشخاص و اگر ايران در طول يك سال و نيم اخير توانسته از چالشهاي موجود عبور كند به خاطر اين بوده است كه تصميمگيريها و تصميمسازيها در نهادها انجام ميشود و روند تصميمگيريها و تصميمسازيها كاملاً مشخص است.
وي ضمن تبريك به محسن رضايي براي انتصاب به عنوان دبير شوراي عالي امنيت ملي اظهار كرد: قطعاً وزارت خارجه همچون گذشته تمام تلاش خود را به كار خواهد گرفت كه در هماهنگي كامل با شوراي عالي امنيت ملي براي پيشبرد منافع و مصالح كشور حركت و تلاش كند.
بيانيه مشترك ايران و عمان
درباره درياي عمان در حال بررسي است
اين مقام وزارت امور خارجه در ادامه در مورد پرسشي درباره اينكه آيا عوارض دريايي ميان ايران و عمان تقسيم خواهد شد يا صرفاً به ايران تعلق ميگيرد، گفت: در اين مرحله درباره چنين جزيياتي بحث نميكنيم. همانطور كه قبلاً هم گفتم، همچنان بحثها ادامه دارد. در مورد نقشه تردد، تفاهم حاصل شده و در مورد بيانيه مشترك نيز برخي نكات فني وجود دارد كه همچنان در حال بررسي است، اما مذاكرات به شكل بسيار روان و سازنده در جريان است. در خصوص اين جزييات، فعلاً بحثي نداريم. آنچه مشخص است، اينكه سازوكارهايي ايجاد خواهد شد كه ضمن نظارت بر تردد ايمن كشتيراني از تنگه هرمز، در مورد موضوعات مرتبط با محيطزيست، همكاري در زمينه ارايه خدمات دريايي و مقابله با جرايم نيز تمهيداتي انديشيده ميشود. قاعدتاً وقتي شما خدمات دريايي ارايه ميدهيد، بايد در ازاي آن عوارض دريافت كنيد. طبيعتاً در زمان مناسب و در چارچوب توافقات، درباره اين جزييات نيز تصميمگيري خواهد شد.سخنگوي وزارت خارجه همچنين در پاسخ به سوالي در ارتباط با اخبار منتشر شده در ارتباط با دعوت پاكستان از آقايان عراقچي و قاليباف براي سفر به اين كشور و اهداف پاكستان از انجام اين دعوت گفت: رفت و آمد بين دو كشور همسايه كه روابط خيلي نزديك و رو به توسعه دارند بهطور معمول انجام ميشود، چنانكه در مدت اخير چندين مقام پاكستاني از ايران ديدار كردند و مقامات ايراني نيز متقابلاً سفرهايي به پاكستان داشتند كه در اين زمينه ميتوان به سفر وزير صمت، وزير اقتصاد و وزير كشور ايران به پاكستان اشاره كرد.اين ديپلمات ارشد جمهوري اسلامي ايران خاطرنشان كرد: دعوتنامه براي سفر آقايان عراقچي و قاليباف به پاكستان دريافت شده و هر موقع كه زمينه براي انجام اين سفر مناسب باشد، سفر انجام خواهد شد.وي گفت: در اين سفرها عمدتاً موضوع روابط دوجانبه مطرح است، چرا كه روابط دو كشور مهم است و در هفت الي هشت ماه اخير نيز مهمتر شده است و همانطور كه اشاره كردم اينگونه رفت و آمدها بين دو كشور ايران و پاكستان كاملا طبيعي و بخشي از روابط دو كشور است.
بقايي در پاسخ به پرسشي درخصوص زبان پاسخگويي به دشمن نيز گفت: ما در مصاف با دشمن از همه داشتههايمان، از جمله گنجينه غني ادبي، فرهنگي و تمدني خود استفاده ميكنيم. فكر نميكنم كه از رويكرد هميشگي خود عدول كرده باشيم. اما نكته مهم اين است كه گاهي اقتضائات ميدان، ايجاب ميكند براي روشنتر كردن موضع، از ابزارهاي بياني متفاوت بهره ببريم. براي نمونه، از يكي از انديشمندان انگليسي به گمانم «جورج برنارد شاو» نقل ميكنم كه ميگويد: «وقتي با خوكها كشتي ميگيري، نبايد انتظار داشته باشي گلآلود نشوي»، اين نشان ميدهد كه گاهي گلآلود شدن، بخشي از ذات كشتيگيري است كه بر ما تحميل شده است. اين تغيير لحن، نه به معناي عدول از اصول، بلكه به معناي استفاده هوشمندانه از همه ظرفيتهاي بياني و فرهنگي در مواجهه با شرايط جديد است. در اصل، ما همچنان بر اصول خود پابرجاييم، اما ابزارهاي بيان را متناسب با مخاطب و موقعيت تنظيم ميكنيم تا پيام خود را به روشني منتقلسازيم.
وي در ادامه يك بار ديگر درخصوص مذاكرات ايران و عمان بر سر تنگه هرمز خاطرنشان كرد: تنگه هرمز به دليل اختلافنظر بين ايران و عمان بسته نشده است، بلكه دليل بستهشدن آن، تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي عليه ايران و سوءاستفاده از تنگه هرمز و استفاده از پايگاههاي مستقر در كرانه جنوبي خليج فارس براي حمله به ايران بود. بنابراين، طبيعي است كه مذاكرات بين ايران و عمان براي تعيين مسير تردد كشتيها، اموري دوجانبه ميان اين دو كشور باشد. البته آثار و پيامدهاي آن متوجه كشتيراني بينالمللي و ساير كشورها خواهد شد، اما فينفسه اين مذاكره، دوجانبه بين دو دولت ساحلي با هدفي بسيار مشخص است كه همان توافق بر سر مسير تردد ايمن كشتيراني از تنگه هرمز است.
بقاي افزود: بازشدن تنگه هرمز منوط به تحقق شرايطي است كه بر جمهوري اسلامي ايران تحميل شده است. اين اقدام بر كل منطقه، به دليل تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي، تأثير گذاشته است. بايد در نظر داشته باشيد كه ما كماكان در وضعيت جنگي به سر ميبريم. تا زماني كه محاصره دريايي امريكا ادامه داشته باشد، كه طبق قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومي سازمان ملل متحد، محاصره دريايي از اين دست به مثابه عمل تجاوزكارانه محسوب ميشود و همچنين ساير نقضهاي امريكا تداوم يابد، شرايط لازم براي اينكه بگوييم تنگه هرمز به آبراهي امن تبديل شده، وجود نخواهد داشت. بنابراين، اين بر عهده طرف امريكايي است كه اقدامات غيرقانوني و مخرب خود را كه تنها 21 روز پس از امضاي يادداشت تفاهم پايان جنگ آغاز شد و همچنان ادامه دارد، متوقف كرده و جبران كند تا بتوانيم درباره گامهاي بعدي صحبت كنيم.
سخنگوي دستگاه ديپلماسي در پاسخ به سوالي در خصوص اينكه شوراي عالي امنيت ملي بايد مذاكرات ايران و عمان در مورد تنگه هرمز را تاييد كند؟ گفت: روند تصميمگيري مشخص است. هر مذاكرهاي كه توسط وزارت امور خارجه انجام ميشود، تحت نظر شوراي عالي امنيت ملي است و روند هم گزارشدهي ميشود و بر اساس دستورالعملهايي كه مراجع بالادستي صادر ميكنند، اين روند پيگيري ميشود و در اين مورد هم قاعدتاً به همان شكل عمل خواهد شد.
وي در ادامه گفت: درباره اينكه آيا الان با امريكا مذاكرهاي داريم يا خير، قبلاً هم عرض كردم و جناب آقاي دكتر عراقچي هم ديروز فكر ميكنم دقيقاً به همين موضوع اشاره كردند؛ ما مذاكرهاي با امريكا نداريم. تبادل پيام از طريق ميانجيها در مورد موضوعات روز امر طبيعي است كه صورت بگيرد، ولي اينكه گام بعدي چه خواهد بود، بستگي به شرايط دارد. فعلا ما متمركز بر مذاكرات با كشور عمان براي تعيين تكليف مسير تردد كشتيراني هستيم.
بقايي پاسخ داد: اين يك مورد خيلي روشن از توليد دروغ توسط رژيم صهيونيستي است كه فكر كنم رسانهها نيز به آن پرداختند. دروغي كه از يك حساب توييتري در هند توليد شد و چند ساعت بعد در رسانههاي رژيم صهيونيستي منتشر شد و در ادامه نخست وزير رژيم صهيونيستي در مورد آن اعلام نظر كرد؛ در واقع يك دروغ را به واقعيت تبديل كردند و اين مشتي است نمونه خروار كه تمام ادعاهاي رژيم صهيونيستي عليه ايران از جمله ادعاي اين رژيم در مورد تلاش ايران جهت دستيابي به بمب هستهاي بر همين اساس بوده است.
بقايي در پاسخ به اين سوال كه طرحي در مجلس در حال بررسي است كه بر اساس آن، تردد كشتيهاي امريكايي و اسراييلي از تنگه هرمز ممنوع ميشود. به نظر شما، اين اقدام چه شرايطي را براي مذاكرات احتمالي كه ممكن است در آينده شكل بگيرد، ايجاد ميكند؟ آيا در اين مذاكرات، موضوع تردد در تنگه هرمز نيز مطرح خواهد بود و اين طرح چه تأثيري بر مذاكرات احتمالي با عمان خواهد گذاشت؟ همچنين، اين اقدام ميتواند نشاندهنده اين باشد كه مجلس به نوعي به روند ديپلماتيك و مذاكره با امريكا اعتماد چنداني ندارد؟ گفت: خير، چنين چيزي نيست. نهادهاي حاكميتي جمهوري اسلامي ايران، از جمله وزارت امور خارجه، كاملاً با مجلس شوراي اسلامي هماهنگ هستند. فكر ميكنم شما به طرحي اشاره ميكنيد كه در كميسيونهاي مجلس در حال بررسي و پيگيري است و موضوع آن، «مديريت تردد در تنگه هرمز» است. اين طرح در حال بررسي است و وزارت امور خارجه نيز در روند رسيدگي به آن حضور دارد و ديدگاههاي خود را مطرح ميكند.
وي افزود: همين امروز صبح، پيش از اين جلسه، آقاي دكتر عراقچي جلسهاي بسيار مفيد و ارزشمند با اعضاي كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس داشتند. در اين جلسه درباره طيفي از موضوعاتي كه امروز مورد سوال شما بود، بحث و گفتوگو شد. تماسها و رايزنيهاي نزديك ميان وزارت امور خارجه و مجلس شوراي اسلامي وجود دارد و حتماً اين هماهنگيها كمك خواهد كرد تا بتوانيم بهصورت هماهنگ، منافع ملي كشورمان را پيش ببريم.اين مقام وزارت امور خارجه همچنين در مورد ادعاي روزنامه نيويوركتايمز مبني بر ارايه فهرستي از خواستههاي ايران و تأثير آن بر بازگشايي تنگه هرمز گفت: اين فضاسازيهاي رسانهاي بيشتر با هدف سفيدشويي اصل موضوع است. در هر تحليلي راجع به وضعيت فعلي تنگه هرمز، بايد بلافاصله دليل و علت اصلي بروز را توجه كنيد. تنگه هرمز از زمان خلقت حضرت آدم تا ۹ اسفند ۱۴۰۴ باز بود. اين بهرغم اين بود كه در اين ۴۷ سال جمهوري اسلامي ايران با تحريمهاي ناجوانمردانه و ظالمانه طرفهاي غربي مواجه بود، ما نگهبان عبور و مرور كشتيها بوديم و بخش قابل توجهي از انرژي دنيا از اين آبراه ميگذشت اما با وجود اين، هيچ اتفاقي براي كشتيهاي عبوري نميافتاد. فراموش نكنيم كه تنگه هرمز و مسائلي كه براي آن پيش آمد، ناشي از تجاوز نظامي امريكا و رژيم صهيونيستي بود و كماكان ادامه دارد. اينكه ميگويند ايران شرطهايي را گذاشته، بايد به دولت خودشان مراجعه كنند.
وي افزود: دولت امريكا كماكان با افتخار اعلام ميكند كه بنادر ايران را در محاصره دارد و به كشتيهاي ايران متعرض ميشود. در اين شرايط، امريكا هيچ جايگاه اخلاقي و حقوقي ندارد كه بخواهد در مورد عدم باز بودن تنگه هرمز شكايت كند. خودكرده را تدبير نيست. اين مشكلي است كه امريكا درست كرده و مادامي كه اين نقضها از جمله محاصره دريايي عليه ايران كه به مثابه تداوم عمل تجاوزكارانه عليه جمهوري اسلامي ايران است ادامه داشته باشد اساساً كشتيراني بينالمللي جرأت ميكند كه از اين مسير عبور كند؟ اين شرايط به دليل اين است كه امريكا كماكان بر اقدامات تجاوزكارانهاش از طريق حفظ محاصره دريايي عليه ايران اصرار دارد.در مجموع، موضع ايران در شرايط كنوني بر تفكيك ميان مذاكرات منطقهاي و گفتوگوي مستقيم با امريكا استوار است؛ تهران از يكسو مسير گفتوگو با عمان درباره سازوكار عبور و مرور در تنگه هرمز را باز نگه داشته و از سوي ديگر تأكيد كرده كه مذاكره جديدي با امريكا در دستور كار قرار ندارد. همزمان، ادامه تبادل پيامها از طريق واسطهها و دعوت از قاليباف و عراقچي براي سفر به پاكستان نشان ميدهد كه كانالهاي ديپلماتيك همچنان فعالاند و راه براي يك توافق احتمالي كاملاً بسته نشده است. در مقابل، واشنگتن با معادله دشوارتري روبهروست؛ چراكه بازگشايي پايدار تنگه هرمز بدون تغيير در سياست فشار اقتصادي عليه ايران دشوار به نظر ميرسد و دولت ترامپ ناچار است ميان ادامه فشار حداكثري و پذيرش يك مسير سياسي براي كاهش تنش، تصميم بگيرد. در اين شرايط، ابتكار عمل تا حدي در اختيار تهران قرار گرفته و تصميم بعدي بيش از هر چيز به انتخاب طرف امريكايي بستگي دارد.
