تلاش براي پر كردن خلأ امريكا
تحولات اخير منطقه نشان ميدهد كشورهاي خليج فارس و بازيگران موثر خاورميانه در حال بازتعريف مناسبات امنيتي خود هستند.
زهرا سليماني|
تحولات اخير منطقه نشان ميدهد كشورهاي خليج فارس و بازيگران موثر خاورميانه در حال بازتعريف مناسبات امنيتي خود هستند. در اين ميان، مذاكرات ايران و عمان درباره مديريت تردد دريايي در تنگه هرمز و امضاي پيمان نظامي ميان عربستان، تركيه و پاكستان، دو تحول مهم به شمار ميروند كه هر يك بخشي از نگرانيهاي امنيتي منطقه را بازتاب ميدهند.
مذاكرات تهران و مسقط، بنا بر ارزيابيهاي مطرح شده، همچنان در جريان است و طولاني شدن آن به پيچيدگيهاي فني و جغرافيايي تنگه هرمز بازميگردد. تفاوت عمق آب در بخش شمالي و جنوبي تنگه موجب شده است كشتيهاي بزرگ با آبخور بالا عمدتاً از مسيرهاي واقع در بخش شمالي عبور كنند. از اين رو، دو كشور در تلاش هستند با تفكيك مسير تردد كشتيهاي كوچك و بزرگ، چارچوبي براي مديريت امنيت، تردد و عوارض عبور ايجاد كنند. اهميت اين مذاكرات در آن است كه ميتواند بدون دخالت قدرتهاي فرامنطقهاي و بر پايه تفاهم مستقيم كشورهاي ساحلي به نتيجه برسد.
در سوي ديگر، پيمان امنيتي ميان عربستان، تركيه و پاكستان را ميتوان واكنشي به كاهش اعتماد رياض به چتر امنيتي امريكا دانست. عربستان با اتكا به توان نظامي پاكستان و ظرفيتهاي دفاعي تركيه، در پي ايجاد ساز وكاري جايگزين براي تأمين امنيت خود است، با اين حال، محدوديتهاي سياسي و نظامي اعضاي پيمان، كارآمدي آن را با پرسش مواجه ميكند. تركيه به دليل عضويت در ناتو براي هرگونه مداخله نظامي محدوديتهايي دارد و پاكستان نيز الزاماً در منازعات منطقهاي عربستان مشاركت مستقيم نخواهد كرد. در مجموع، تحولات اخير بيش از آنكه نشانه شكلگيري يك نظم امنيتي پايدار باشد، بيانگر تلاش كشورهاي منطقه براي كاهش وابستگي به امريكا و مديريت مستقل بحرانها است.
در همين خصوص حسن هانيزاده، تحليلگر ارشد مسائل منطقه در گفتوگو با «تعادل» ضمن واكاوي ابعاد پيمان نظامي مكه ميان عربستان، تركيه و پاكستان، آن را تلاشي بيفرجام براي پر كردن خلأ امنيتي ناشي از بياعتمادي به واشنگتن دانست. او همچنين با اشاره به مذاكرات فني ايران و عمان پيرامون مديريت تنگه هرمز، بر لزوم دستيابي به توافقي مستقل از مداخلات خارجي تأكيد كرد.
تحولات اخير منطقه، از پيماننامه مكه تا رايزنيهاي ايران و عمان و احتمال حركت منطقه به سمت آتشبس، چه چشماندازي را ترسيم ميكند؟
توافق نظامي و دفاعي مشترك مكه ميان عربستان سعودي، تركيه و پاكستان، در واقع برآيند نااميدي رياض از چتر حمايتي امريكاست. حضور نظامي ايالات متحده در منطقه و در ميان كشورهاي شوراي همكاري خليج فارس، هزينههاي سنگين اقتصادي، مالي و نظامي براي عربستان و ساير كشورهاي حوزه خليج فارس به همراه داشته است.عربستان به عنوان بزرگترين كشور عضو شوراي همكاري خليج فارس، اكنون درصدد است تا به حضور نظامي امريكا در خاك خود پايان دهد. تجربه جنگ امريكا عليه ايران و پاسخ كوبنده جمهوري اسلامي به كشورهاي ميزبان پايگاههاي امريكايي، بهويژه عربستان، نشان داد كه حضور نظامي واشنگتن به عنوان يك چتر امنيتي، دچار ضعف ساختاري است.
با اين توصيف، آيا پيمان مكه ميتواند جايگزين مناسبي براي حضور امريكا باشد؟
خير. عربستان با اين تلقي كه ميتواند از توان نظامي پاكستان (به عنوان يك قدرت هستهاي) و تركيه (به عنوان كشوري اسلامي با توان نظامي بالا) بهره ببرد، اين پيمان را امضا كرده است، اما اين توافق ماهيتي شكلي و ظاهري دارد. تركيه عضو ناتو است و نميتواند بدون موافقت اين سازمان، ارتش خود را براي دفاع از كشور ديگري اعزام كند. تركيه و پاكستان نيز صرفاً بر اساس ملاحظات اقتصادي و مالي به اين پيمان تن دادهاند و تمايل ندارند در منازعات احتمالي عربستان با ساير كشورها مشاركت نظامي فعالي داشته باشند.
تجربه تاريخي نيز نشان داده كه اينگونه ائتلافها كارآمد نيستند. در جنگ عربستان عليه يمن كه از فروردين ۱۳۹۴ آغاز شد، رياض با تشكيل ائتلافي ۱۴گانه و صرف هزينهاي بالغ بر ۳۵۰ ميليارد دلار طي هشت سال، در نهايت در برابر اراده ملت يمن تسليم شد. بنابراين، پيمان مكه كه با هدف مقابله با انصارالله و همچنين ايجاد بازدارندگي در برابر پاسخ احتمالي ايران به پايگاههاي امريكايي در صورت هرگونه ماجراجويي واشنگتن شكل گرفته، محكوم به شكست است.
در خصوص مذاكرات ايران و پادشاهي عمان پيرامون تنگه هرمز چه ارزيابياي داريد؟
مذاكرات تهران و مسقط همچنان در جريان است. دليل طولاني شدن روند دستيابي به خروجي نهايي، پيچيدگيهاي فني و جغرافيايي تنگه هرمز است. مختصات اين گذرگاه آبي بسيار خاص است؛ در بخش شمالي كه در حریم آبي ايران قرار دارد، عمق آب بسيار زياد است، در حالي كه در بخش جنوبي (سمت عمان) به دليل وجود صخرههاي دريايي، عمق گذرگاه كمتر است.
اين موضوع باعث شده كشتيهاي بزرگ با آبخور بالا مجبور به تردد از بخش شمالي شوند كه در مديريت امنيت و وضع عوارض عبور، مشكلاتي ايجاد كرده است. هماكنون ايران و پادشاهي عمان در حال مذاكره براي دستيابي به يك راهحل فني نهايي جهت تفكيك مسير تردد كشتيهاي كوچك و بزرگ هستند تا اين موضوع بدون دخالت ايالات متحده و با تفاهم طرفين حل و فصل شود.
