فرحزاد؛ پروژهاي براي احياي طبيعت يا بازتعريف سيماي شهري؟
شهرداري تهران پروژه احياي روددره فرحزاد را نقطه آغاز بازآفريني روددرههاي پايتخت و مهمترين پروژه محيطزيستي مديريت شهري معرفي ميكند؛ پروژهاي كه به گفته مسوولان، همزمان ابعاد كالبدي، اجتماعي، زيستمحيطي و شهرسازي را پوشش داده است.
شهرداري تهران پروژه احياي روددره فرحزاد را نقطه آغاز بازآفريني روددرههاي پايتخت و مهمترين پروژه محيطزيستي مديريت شهري معرفي ميكند؛ پروژهاي كه به گفته مسوولان، همزمان ابعاد كالبدي، اجتماعي، زيستمحيطي و شهرسازي را پوشش داده است.
با اين حال، آنچه همچنان محل پرسش است، فاصله ميان روايت رسمي با واقعيتهاي ميداني، نبود گزارشهاي شفاف از نتايج محيطزيستي، سرنوشت سكونتگاههاي غيررسمي، نحوه مديريت منابع آب و ميزان مشاركت متخصصان و شهروندان در چنين طرحهايي است؛ ابهاماتي كه باعث ميشود ادعاي آغاز «شبكه سبز-آبي تهران» بيش از آنكه يك دستاورد تثبيتشده باشد، وعدهاي باشد كه نيازمند ارزيابي مستقل و مستمر است.در همين راستا، عبدالمطهر محمدخاني سخنگوي شهرداري تهران مدعي شد كه نگاه به روددرهها از يك رويكرد صرفاً عمراني و هدايت آب به زيرزمين، به نگاهي محيطزيستي، شهرسازانه و مبتني بر ارتقاي كيفيت زندگي شهروندان تغيير كرده است. اين ادعا در حالي مطرح ميشود كه كارشناسان حوزه محيطزيست سالهاست تأكيد ميكنند تغيير رويكرد تنها با تغيير ادبيات محقق نميشود و آنچه اهميت دارد، ارايه دادههاي علمي درباره كيفيت آب، تنوع زيستي، وضعيت گونههاي گياهي و جانوري، ميزان نفوذپذيري بستر، كاهش خطر سيلاب و آثار بلندمدت پروژههاست؛ موضوعاتي كه در روايت رسمي كمتر به آنها پرداخته شده است.
بزرگترين پروژه محيطزيستي؛ بر چه اساسي؟
محمدخاني در گفتوگو با باشگاه خبرنگاران جوان، پروژه فرحزاد را «مهمترين پروژه محيطزيستي مديريت شهري» توصيف كرد و گفت: اين پروژه تنها يك عمليات عمراني نيست، بلكه مجموعهاي از اقدامات كالبدي، محيطزيستي و اجتماعي را در بر ميگيرد.او همچنين توضيح داد: آزادسازي اراضي، رفع معارضين، پاكسازي نخالهها، ساماندهي آسيبهاي اجتماعي، احياي پوشش گياهي، ايجاد شبكه آبياري، احداث مسيرهاي پياده و دوچرخه، ايجاد اكوپارك و توسعه فضاهاي عمومي از مهمترين اقدامات اين پروژه بوده است.اگرچه مجموعه اين اقدامات ميتواند كيفيت فضاي شهري را بهبود دهد، اما همچنان اين پرسش مطرح است كه سهم واقعي اقدامات اكولوژيك در مقايسه با مداخلات عمراني چه ميزان بوده است. احداث پيادهراه، پل، مبلمان شهري و اكوپارك لزوماً به معناي احياي يك روددره نيست و در بسياري از نمونههاي جهاني، تأكيد اصلي بر بازگرداندن فرآيندهاي طبيعي به رودخانههاست، نه افزايش مداخلات كالبدي.
فازهاي پروژه
توسعه فضاي عمومي يا توسعه مداخلات؟
سخنگوي شهرداري تهران اعلام كرد: فاز نخست اين پروژه در محدودهاي بيش از ۵۰ هكتار به بهرهبرداري رسيده و عمليات اجرايي فاز دوم نيز در وسعت ۷۱ هكتار در مراحل پاياني قرار دارد و پيشبيني ميشود تا پاييز امسال افتتاح شود.اين اعداد نشاندهنده گستردگي پروژه هستند، اما آنچه هنوز روشن نيست، ميزان تأثير اين وسعت بر احياي عملكرد طبيعي روددره است. تاكنون گزارشي عمومي درباره ارزيابي اثرات محيطزيستي پروژه، ميزان كاهش آلودگي، بهبود كيفيت آب يا بازگشت گونههاي بومي منتشر نشده و همين مساله، امكان قضاوت دقيق درباره موفقيت پروژه را محدود ميكند.
پايان يك معضل يا آغاز چالشهاي تازه؟
محمدخاني با اشاره به سابقه اين پروژه گفت: اين پروژه بر اساس مصوبه شوراي تأمين استانداري تهران از سال ۱۳۹۳ در دستور كار قرار داشت و پس از حدود ۱۰ سال پيگيري مستمر، معارضان غيرمجاز آن آزادسازي شدند.او تأكيد كرد: فرحزاد صرفاً بهسازي يك روددره نبود؛ بلكه همزمان ابعاد اجتماعي، كالبدي، محيطزيستي و شهرسازي را در بر ميگرفت.همچنين افزود: در نخستين گام هزاران تن نخاله، زباله و پسماند از بستر روددره خارج شد. همزمان ساماندهي آسيبهاي اجتماعي و جمعآوري معتادان متجاهر با همكاري دستگاههاي مختلف انجام شد تا امنيت به اين محدوده بازگردد.پاكسازي محيط و كاهش آسيبهاي اجتماعي بدون ترديد اقدامي مثبت است، اما تجربه بسياري از پروژههاي شهري نشان داده كه انتقال آسيبهاي اجتماعي از يك نقطه به نقطه ديگر، به معناي حل مساله نيست. در اين گزارش نيز توضيحي درباره برنامههاي بلندمدت حمايت اجتماعي، توانمندسازي يا جلوگيري از بازگشت آسيبها ارايه نشده است.
احياي اكولوژيك يا زيباسازي شهري؟
سخنگوي شهرداري تهران درباره ادامه پروژه گفت: در ادامه نيز عمليات احياي اكولوژيك شامل اصلاح مسير جريان آب، كاشت گونههاي بومي، ايجاد شبكه آبياري، تثبيت ديوارهها، احداث مسيرهاي پياده و دوچرخه، پلهاي ارتباطي، فضاهاي مكث و اكوپارك اجرا شد تا فرحزاد به جاي يك پروژه صرفاً عمراني، به فضايي زنده براي شهروندان تبديل شود.در اين ميان، يكي از مهمترين پرسشها اين است كه آيا تثبيت ديوارهها، ايجاد مسيرهاي گسترده گردشگري و افزايش سازههاي شهري با اصول احياي اكولوژيك كاملاً همخواني دارد يا خير. در بسياري از پروژههاي احياي رودخانه در جهان، كاهش مداخلات سختافزاري و بازگرداندن رودخانه به وضعيت طبيعي، اولويت اصلي است؛ در حالي كه در پروژه فرحزاد، بخش قابل توجهي از اقدامات معرفيشده ماهيتي عمراني و خدماتي دارند.سخنگوي شهرداري تهران تأكيد كرد: احياي فرحزاد يك پروژه مقطعي نيست و در بخشهايي از بالادست كه همچنان با سكونتگاههاي غيررسمي و ساختوسازهاي خارج از ضابطه مواجه هستند، فرآيند بازآفريني شهري ادامه خواهد داشت.او همچنين درباره اقدامات جديد گفت: در تازهترين اقدامات، مسير رودخانه در حدفاصل پل سنگي تا بوستان نهجالبلاغه بهسازي شده است. اين عمليات شامل احداث پيادهراههاي سنگفرش در دو سوي رودخانه، بهسازي پوشش گياهي، احداث پل روگذر بر روي بزرگراه نيايش، جانمايي سه پل چوبي روي رودخانه و نصب مبلمان و نيمكتهاي چوبي در مسير پيادهراه است.به گفته محمدخاني، با افتتاح فاز دوم روددره فرحزاد و اتصال آن به بوستان نهجالبلاغه، طول مسيرهاي پيوسته طبيعتگردي و پيادهراهي تهران به ۴۷ كيلومتر رسيده و پيشبيني ميشود اين شبكه تا پايان سال به بيش از ۱۰۰ كيلومتر افزايش يابد.
اسلامآباد؛ بازآفريني يا جابهجايي مديريتشده؟
محمدخاني در بخش ديگري از سخنان خود به پروژه «حياط تهران» در محله اسلامآباد اشاره كرده و گفت: اين پروژه يكي از شاخصترين طرحهاي بازآفريني شهري كشور است كه با رويكرد «كليد به كليد» اجرا ميشود؛ به اين معنا كه ابتدا واحدهاي جديد ساخته و سپس به ساكنان واجد شرايط واگذار ميشود تا بدون جابهجايي اجباري و با حفظ كرامت اجتماعي، از سكونتگاههاي غيررسمي به واحدهاي استاندارد منتقل شوند.او افزود: در اسلامآباد حدود ۷۸۰ پارسل و نزديك به هزار خانوار وجود دارد. براي اجراي اين طرح، احداث حدود هزار و ۲۰۰ واحد مسكوني پيشبيني شده و هماكنون نيز ساخت بيش از هزار و ۳۰۰ واحد در قالب پروژه«حياط تهران » در دستور كار قرار دارد.
سخنگوي شهرداري تهران همچنين گفت: بخش عمده اين واحدها به ساكنان همين محدوده اختصاص مييابد و پس از واگذاري، املاك قبلي در اختيار شهرداري قرار ميگيرد تا آزادسازي اراضي، ايجاد فضاهاي عمومي و ساماندهي محله تكميل شود.محمدخاني تأكيد كرد: در اسلامآباد به دنبال ايجاد يك محله الگو هستيم؛ محلهاي كه علاوه بر واحدهاي مسكوني، سرانههاي خدماتي، آموزشي، فرهنگي، ورزشي، فضاي سبز و معابر استاندارد در آن پيشبيني شده و بيش از ۸۶ درصد محدوده به فضاي سبز و خدمات عمومي اختصاص خواهد يافت.با وجود اين وعدهها، تجربه بازآفريني شهري در بسياري از شهرها نشان ميدهد موفقيت چنين طرحهايي تنها با ساخت واحدهاي جديد سنجيده نميشود و حفظ شبكههاي اجتماعي، رضايت ساكنان، شفافيت در فرآيند واگذاري و تأمين خدمات عمومي نيز معيارهاي اصلي ارزيابي هستند.
چشمانداز شبكه سبز-آبي؛ هدفي بلندپروازانه
محمدخاني در پايان با اشاره به برنامههاي شهرداري براي ساير روددرهها گفت: روددرههاي كن، دركه، دربند، دارآباد، ولنجك، گلابدره و ساير روددرههاي تهران نيز متناسب با شرايط طبيعي و كالبدي خود در برنامههاي مديريت شهري قرار دارند.او افزود: امروز در دنيا مديريت رودخانههاي شهري از كاناليزه كردن آب به سمت راهكارهاي مبتني بر طبيعت حركت كرده است و تهران نيز همين رويكرد را دنبال ميكند؛ رويكردي كه بر احياي بسترهاي طبيعي، افزايش نفوذپذيري سطوح، حفظ پوشش گياهي و بازگرداندن آب به چرخه طبيعي تأكيد دارد.سخنگوي شهرداري تهران اظهار كرد: چشمانداز مديريت شهري اين است كه روددرههاي تهران به ستون فقرات شبكه سبز-آبي پايتخت تبديل شوند؛ شبكهاي كه علاوه بر مديريت روانآبها و كاهش خطر سيلاب، در ارتقاي كيفيت محيط شهري، توسعه گردشگري، بهبود كيفيت هوا، افزايش سرانه فضاي سبز و سازگاري تهران با تغييرات اقليمي نقشآفرين باشد. پروژه فرحزاد آغاز اين مسير است و اميدواريم به تدريج ساير روددرههاي تهران نيز به سرمايهاي ماندگار براي نسلهاي آينده تبديل شوند.
اما تحقق چنين چشماندازي، بيش از هر چيز نيازمند انتشار گزارشهاي شفاف، ارزيابيهاي مستقل، مشاركت دانشگاهها و متخصصان محيطزيست و ارايه شاخصهاي قابل سنجش است. در غير اين صورت، پروژههايي مانند فرحزاد هرچند ميتوانند چهرهاي تازه به بخشي از شهر بدهند، اما تا زماني كه آثار واقعي آنها بر احياي اكوسيستمهاي طبيعي اثبات نشود، همچنان با پرسشهايي جدي درباره ميزان موفقيت و پايداري خود روبرو خواهند بود.
