تابستاني كه «جهنمي» نشد
تابستان ۱۴۰۵ برخلاف بسياري از پيش‌بيني‌هاي پر سر و صدا، نه تنها ركوردهاي تاريخي گرما را جابه‌جا نكرد، بلكه در بسياري از مناطق كشور، به‌ويژه تهران، چهره‌اي ملايم‌تر از آنچه انتظار مي‌رفت از خود نشان داد.
تابستان ۱۴۰۵ برخلاف بسياري از پيش‌بيني‌هاي پر سر و صدا، نه تنها ركوردهاي تاريخي گرما را جابه‌جا نكرد، بلكه در بسياري از مناطق كشور، به‌ويژه تهران، چهره‌اي ملايم‌تر از آنچه انتظار مي‌رفت از خود نشان داد. موضوعي كه حالا از نگاه يكي از باسابقه‌ترين چهره‌هاي هواشناسي ايران، نشانه‌اي از پيچيدگي رفتار سامانه‌هاي اقليمي و ضرورت پرهيز از پيش‌بيني‌هاي هيجاني است. پروفسور حسين اردكاني، بنيان‌گذار علم هواشناسي ايران، معتقد است تابستان امسال برخلاف هشدارهاي مربوط به «تابستان جهنمي»، شرايطي نزديك به نرمال را تجربه كرده و در مقابل، نگاه‌ها بايد بيش از هر چيز به زمستان معطوف شود؛ فصلي كه به گفته او، در صورت تحقق برخي الگوهاي جوي، مي‌تواند با موج‌هاي سرماي قابل توجه و بارش‌هاي مناسب برف همراه باشد.
تابستاني متفاوت
در ماه‌هاي گذشته، گزارش‌ها و تحليل‌هاي مختلفي از احتمال وقوع يكي از گرم‌ترين تابستان‌هاي سال‌هاي اخير منتشر شده بود؛ پيش‌بيني‌هايي كه از افزايش شديد دما و شرايطي كم‌سابقه سخن مي‌گفتند. اما آنچه در عمل رخ داد، دست‌كم از نگاه اردكاني، با اين سناريو فاصله داشت.
اين استاد دانشگاه در گفت‌وگو با ايرنا با اشاره به وضعيت دماي كشور گفت: با نزديك شدن به روزهاي پيك تابستان امسال، در روزهاي اخير دمايي بين ۳۵ تا ۳۶ درجه در پايتخت شاهد بوديم؛ اين دما براي من كه بيش از ۶۰ سال در حوزه هواشناسي فعاليت دارم، كم‌نظير بوده است. او با مرور روند دمايي تابستان امسال افزود: برخي پيش‌بيني‌هاي ماه‌هاي گذشته از تابستاني «جهنمي» و گرماي شديد خبر مي‌دادند، اما تا بيستم تير دماي نسبتا پاييني در كشور ثبت شد و از آن زمان تا حدود يك هفته قبل اوج گرما ديده شد كه «گرماي معمولي » بود و در تهران دما حتي به ۴۱ درجه نرسيد. اين ارزيابي در حالي مطرح مي‌شود كه طي سال‌هاي اخير، تغييرات اقليمي باعث شده افكار عمومي نسبت به هر هشدار گرمايي حساس‌تر شود؛ اما تجربه امسال نشان داد كه همه الگوهاي جهاني الزاماً با همان شدت در ايران تكرار نمي‌شوند.
چرا سناريوي «سوپر ال‌نينيو» محقق نشد؟
در ماه‌هاي گذشته، يكي از موضوعات مورد توجه كارشناسان، احتمال تأثير پديده‌هايي مانند سوپرال‌نينيو بر وضعيت بارندگي و دماي ايران بود. برخي تحليل‌ها از بارش‌هاي بسيار گسترده در نيمه دوم سال سخن مي‌گفتند؛ اما اردكاني چنين برداشتي را قبول ندارد. او تصريح كرد: برخي هنوز روي اين موضوعات مانور مي‌دهند، اما معتقدم چنين سناريويي در كشورمان رخ نخواهد داد. به اعتقاد اين استاد دانشگاه، نبايد صرف وقوع يك پديده اقليمي در مقياس جهاني، همان نتيجه را براي ايران نيز قطعي دانست؛ زيرا رفتار سامانه‌هاي جوي تحت تأثير مجموعه‌اي از دورپيوندها و الگوهاي همزمان قرار دارد كه مي‌توانند اثر يكديگر را تقويت يا خنثي كنند.
گرماي شديد در راه نيست
اردكاني درباره وضعيت كوتاه‌مدت هوا نيز توضيح داد كه موج هواي نسبتاً خنك همچنان ادامه خواهد داشت. او گفت: موج هواي نسبتا خنك طي پنج تا ۶ روز آينده ادامه دارد و پس از آن تا پايان شهريور هواي نسبتا گرم خواهيم داشت؛ با اين حال دما نمي‌تواند خيلي بالا برود، چون از اين پس روزها كوتاه‌تر و شب‌ها بلندتر مي‌شود و تابش خورشيدي در روز كاهش مي‌يابد. اين موضوع به گفته او سبب مي‌شود حتي در صورت ورود توده‌هاي گرم، شدت گرما مانند هفته‌هاي اوج تابستان نباشد.
آغاز بارندگي‌هاي پاييزي از اواخر مهر
در بخش ديگري از اين گفت‌وگو، بنيان‌گذار علم هواشناسي ايران به وضعيت پاييز پرداخت و پيش‌بيني كرد كه برخلاف برخي گمانه‌زني‌ها، خبري از پاييزي سيلابي نخواهد بود.
او گفت: برخلاف برخي پيش‌بيني‌ها، پاييز سيل‌آسايي در كشور نخواهيم داشت؛ بارندگي‌هاي پاييزي از اواخر مهر يا اوايل آبان آغاز مي‌شود، در حالي كه پارسال از دهم آذر شروع شده بود. به گفته اردكاني، هرچند بارش‌هاي گسترده از اواخر مهر آغاز خواهد شد، اما پيش از آن نيز برخي مناطق كشور بارندگي‌هايي را تجربه مي‌كنند. او ادامه داد: البته قبل از مهرماه، بارش‌هايي در شمال كشور (سواحل جنوبي خزر، شمال استان‌هاي آذربايجان غربي و شرقي و شمال خراسان شمالي) داريم كه ناشي از سيستم‌هايي است كه از ارتفاعات مياني عبور مي‌كنند؛ اما بارندگي‌هاي گسترده‌تر كشور از اواخر مهرماه رخ مي‌دهد كه وضعيت خوبي خواهد بود.
مانسون؛ فقط براي جنوب شرق
بارش‌هاي موسمي يا مانسوني نيز از جمله موضوعاتي بود كه اردكاني درباره آن توضيح داد و تأكيد كرد نبايد انتظار تكرار رخدادهاي كم‌سابقه سال‌هاي گذشته را داشت. او گفت: اين‌بارش‌ها عمدتاً جنوب‌شرق ايران و استان‌هايي مانند سيستان و بلوچستان و حاشيه درياي عمان را درگير مي‌كند و ممكن است رطوبت آن در ساعات بعدازظهر و اوايل شب به‌صورت نقطه‌اي و رگباري به استان فارس هم برسد. اردكاني همچنين تأكيد كرد: بارندگي مانسوني به معناي بارش‌هايي كه چند سال قبل در تير و مرداد شاهد بوديم، يا سابقه‌اي مانند سال ۱۳۳۵، امسال رخ نخواهد داد.
بر اين اساس، دامنه فعاليت سامانه‌هاي مانسوني در سال جاري محدودتر از برخي سال‌هاي شاخص خواهد بود و بيشتر مناطق كشور از اين سامانه‌ها سهم قابل توجهي نخواهند داشت .
زمستان زير سايه ال‌نينيو
بخش مهمي از تحليل اردكاني به چشم‌انداز زمستان اختصاص داشت؛ جايي كه او از همزماني چند الگوي جوي سخن گفت كه در صورت تحقق، مي‌توانند شرايط مناسبي براي بارندگي و برف در كشور ايجاد كنند. او توضيح داد: دورپيوندهاي جوي وجود دارند كه مي‌توانند يكديگر را تقويت كرده يا خنثي كنند. در زمستان امسال پديده ال‌نينيو رطوبتي به عرض‌هاي مياني كشورمان مي‌دهد كه مي‌تواند بارندگي‌هاي مناسبي ايجاد كند. به گفته اين استاد دانشگاه، يكي ديگر از عوامل مهم، دورپيوند QBO است كه مي‌تواند بر رفتار نوسانات قطبي نيز اثرگذار باشد.
اردكاني افزود: احساس مي‌كنم اين دورپيوند در سال جاري براي كشورمان رخ دهد؛ در اين صورت با كاهش فشار در قطب شمال، فاز منفي نوسان قطبي (AO-) شكل مي‌گيرد كه مي‌تواند در منطقه سيبري و چين به افزايش فشار منجر شود و در نتيجه هواي نسبتا سردي به كشور ما ريزش كند.
دي و بهمن؛ زمان احتمالي موج‌هاي سرما
اين استاد دانشگاه معتقد است اگر اين الگوها مطابق انتظار عمل كنند، زمستان امسال مي‌تواند چندين موج سرماي قابل توجه را تجربه كند. او گفت: بر اين اساس، در دي و بهمن موج سرما در كشور خواهيم داشت كه مي‌تواند برف‌هاي خوبي براي منطقه ما به دنبال داشته باشد. اردكاني همچنين اضافه كرد: از آنجا كه ال‌نينيو رطوبت مناسبي از سوي مديترانه نيز به همراه دارد، با برخورد اين رطوبت و هواي سرد، در چند نوبت برف‌هاي خوبي براي كشور رقم خواهد خورد. اين پيش‌بيني در صورت تحقق، مي‌تواند خبر اميدواركننده‌اي براي منابع آبي كشور، بخش كشاورزي و مناطق كوهستاني باشد كه طي سال‌هاي اخير با كاهش بارش برف مواجه بوده‌اند.
پيش‌بيني با احتياط؛ نه قطعيت
با وجود اين چشم‌انداز اميدواركننده، اردكاني تأكيد مي‌كند كه علم هواشناسي بر پايه احتمالات است و هنوز نمي‌توان با اطمينان كامل درباره زمستان پيش رو سخن گفت. او در پايان اظهار كرد: بررسي‌ها نشان مي‌دهد دورپيوند QBO در حال وقوع است، اما هنوز نمي‌توان با قطعيت ۱۰۰ درصدي درباره آن نظر داد؛ با اين حال در صورت تحقق، در زمستان بارندگي نرمال يا فرا نرمال در كشور خواهيم داشت. اظهارات بنيان‌گذار علم هواشناسي ايران نشان مي‌دهد كه برخلاف فضاسازي‌هاي چند ماه گذشته درباره تابستاني فوق‌العاده گرم يا پاييزي سيلابي، شرايط جوي ايران در سال جاري احتمالاً به الگوهاي متعادل‌تري نزديك خواهد بود. در عين حال، آنچه بيش از همه اهميت دارد، رفتار همزمان چند دورپيوند اقليمي است كه مي‌تواند سرنوشت زمستان را رقم بزند؛ زمستاني كه اگر پيش‌بيني‌هاي اردكاني محقق شود، نه تنها با موج‌هاي سرماي محسوس، بلكه با بارش‌هاي مناسب برف نيز همراه خواهد بود؛ رخدادي كه مي‌تواند براي منابع آبي كشور، كشاورزي و حتي كيفيت هواي كلان‌شهرها خبر اميدواركننده‌اي باشد.
