وقتي كاربران راه دور زدن فيلترينگ را انتخاب ميكنند
اينترنت در ايران ديگر صرفاً يك ابزار ارتباطي يا بستري براي سرگرمي نيست؛ به زيرساختي براي كار، آموزش، ارتباطات و حتي معيشت ميليونها نفر تبديل شده است.
اينترنت در ايران ديگر صرفاً يك ابزار ارتباطي يا بستري براي سرگرمي نيست؛ به زيرساختي براي كار، آموزش، ارتباطات و حتي معيشت ميليونها نفر تبديل شده است. با اين حال، تازهترين يافتههاي يك نظرسنجي ملي نشان ميدهد فاصله معناداري ميان سياستهاي اعمالشده در حوزه اينترنت و رفتار واقعي كاربران شكل گرفته است؛ از استفاده گسترده از فيلترشكن گرفته تا مخالفت اكثريت مردم با قطع اينترنت در شرايط بحراني، نارضايتي از كيفيت و سرعت دسترسي و افزايش تمايل به اينترنت ماهوارهاي. مجموعه اين دادهها تصويري از زيست ديجيتال ايرانيان ارايه ميكند كه نشان ميدهد سياستگذاري در اين حوزه بيش از هر زمان ديگري نيازمند بازنگري است. نتايج نظرسنجي ملي مركز افكارسنجي دانشجويان ايران (ايسپا) كه با مشاركت بيش از چهار هزار كاربر اينترنت و به سفارش وزارت ارتباطات انجام شده، تصويري قابل تأمل از نحوه استفاده ايرانيان از اينترنت و نگرش آنان نسبت به سياستهاي اين حوزه ترسيم ميكند؛ تصويري كه نشان ميدهد اينترنت ديگر يك خدمت جانبي نيست، بلكه بخشي جداييناپذير از زندگي روزمره مردم شده است. بر اساس اين نظرسنجي، نزديك به ۹۰ درصد افراد بالاي ۱۵ سال در كشور از اينترنت استفاده ميكنند. كاربران بهطور متوسط روزانه بيش از چهار ساعت در اينترنت حضور دارند و بخش قابل توجهي از اين زمان را در شبكههاي اجتماعي، خريدهاي اينترنتي، آموزش آنلاين، حملونقل هوشمند و دريافت خدمات ديجيتال سپري ميكنند. اين آمارها نشان ميدهد كه اقتصاد، آموزش، ارتباطات و حتي سبك زندگي مردم بيش از گذشته با اينترنت گره خورده است. همين وابستگي باعث شده تصميماتي مانند اعمال محدوديت يا قطع اينترنت ديگر صرفاً يك تصميم فني تلقي نشود، بلكه پيامدهاي اقتصادي، اجتماعي و حتي رواني گستردهاي براي كاربران به همراه داشته باشد؛ موضوعي كه در بخشهاي مختلف اين نظرسنجي نيز خود را نشان ميدهد. شايد مهمترين يافته اين نظرسنجي، آماري باشد كه از ميزان استفاده كاربران از فيلترشكن منتشر شده است؛ آماري كه به نوعي نتيجه سالها اجراي سياستهاي محدودسازي اينترنت را نيز منعكس ميكند. طبق يافتههاي ايسپا، ۷۴.۴ درصد كاربران اينترنت از فيلترشكن استفاده ميكنند و حدود دو سوم اين افراد نيز از نسخههاي رايگان بهره ميبرند؛ موضوعي كه از نگاه مسوولان حاضر در اين نشست تنها يك رفتار فردي نيست، بلكه تبعات اقتصادي، امنيتي و حتي حكمراني به همراه دارد. احسان چيتساز، معاون سياستگذاري و برنامهريزي توسعه فاوا و اقتصاد ديجيتال وزارت ارتباطات، با استناد به همين آمار تأكيد كرد وقتي چنين درصد بالايي از كاربران سياست فيلترينگ را دور ميزنند، عملاً بايد درباره كارآمدي اين سياست بازنگري كرد. به گفته او، استفاده گسترده از فيلترشكن نه تنها موجب شكلگيري بازار بزرگي براي فروش اين ابزارها شده، بلكه مخاطرات امنيت سايبري را نيز افزايش داده است؛ زيرا بخش عمده كاربران از نسخههاي رايگان و نامطمئن استفاده ميكنند. چيتساز همچنين به موضوع ديگري اشاره كرد كه از منظر اجتماعي اهميت زيادي دارد؛ دسترسي متفاوت گروههاي مختلف جامعه به اينترنت. او معتقد است اختصاص اينترنت آزاد به برخي گروهها، در حالي كه اكثريت جامعه با محدوديت مواجه هستند، احساس تبعيض ايجاد ميكند و اين احساس ميتواند شكاف اجتماعي را عميقتر كند. در همين راستا، نتايج نظرسنجي نيز نشان ميدهد بيش از ۶۱ درصد كاربران با دسترسي بدون محدوديت برخي مسوولان و گروههاي خاص به اينترنت مخالف هستند؛ آماري كه نشان ميدهد مطالبه عدالت در دسترسي، به يكي از خواستههاي جدي كاربران تبديل شده است. از نگاه معاون وزير ارتباطات، هنگامي كه يك سياست به شكل گسترده توسط جامعه دور زده ميشود، بايد درباره اثربخشي و مشروعيت آن سياست نيز پرسشهاي جدي مطرح شود.
قطع اينترنت؛ تصميمي كه
اكثريت كاربران با آن موافق نيستند
يكي ديگر از محورهاي مهم اين نظرسنجي، نگاه كاربران به موضوع قطع اينترنت در شرايط بحراني بود؛ موضوعي كه طي سالهاي اخير بارها محل بحث و اختلاف نظر بوده است. بر اساس يافتههاي ايسپا، ۵۷.۶ درصد مردم با قطع اينترنت در شرايط بحراني مخالف هستند و تنها حدود ۳۵ درصد چنين تصميمي را درست ميدانند. نتايج همچنين نشان ميدهد بخش قابل توجهي از كاربران، اينترنت را در شرايط بحران نه يك ابزار لوكس، بلكه وسيلهاي ضروري براي ادامه زندگي روزمره ميدانند. نزديك به ۳۹ درصد اعلام كردهاند در صورت تداوم قطع اينترنت، ارتباط با خانواده و دوستان دچار اختلال ميشود. گروهي ديگر از كاربران نيز سرگرمي، آموزش، دريافت اخبار و به ويژه فعاليتهاي اقتصادي را از مهمترين حوزههاي آسيبپذير در زمان قطع اينترنت عنوان كردهاند. محمد رهبري، پژوهشگر شبكههاي اجتماعي و مشاور وزير ارتباطات، در تحليل اين يافتهها تأكيد كرد دو سوم مردم معتقدند حتي در شرايط جنگ و بحران نيز اينترنت نبايد بهطور كامل قطع شود. او همچنين به جنبه رواني اين تصميم اشاره كرد؛ بر اساس دادههاي نظرسنجي، حدود ۴۷ درصد كاربران گفتهاند قطع اينترنت موجب احساس خشم و عصبانيت شديد در آنان شده است؛ موضوعي كه از نگاه كارشناسان حاضر در نشست، نشان ميدهد آثار اجتماعي چنين تصميماتي نبايد ناديده گرفته شود. از سوي ديگر، بررسيها نشان ميدهد نزديك به ۲۷ درصد مردم اعلام كردهاند قطع اينترنت مستقيماً به وضعيت اقتصادي و درآمد آنان آسيب وارد ميكند؛ آماري كه بيانگر وابستگي روزافزون فعاليتهاي اقتصادي به اينترنت است.
اقتصاد ديجيتال روي زيرساخت فرسوده؛ اينترنتي كه ديگر پاسخگوي تقاضا نيست
اگرچه بخش مهمي از بحثهاي نشست به فيلترينگ و قطع اينترنت اختصاص داشت، اما كارشناسان حاضر تأكيد كردند كه كيفيت اينترنت نيز به همان اندازه به دغدغه كاربران تبديل شده است. نتايج نظرسنجي ايسپا نشان ميدهد بيش از ۷۲ درصد كاربران از سرعت اينترنت رضايت ندارند و بيش از نيمي از پاسخدهندگان گفتهاند اگر قرار باشد در حوزه اينترنت سياستگذاري كنند، نخستين اولويتشان افزايش سرعت و كيفيت دسترسي خواهد بود. اين آمار از نگاه مسوولان وزارت ارتباطات تنها يك مطالبه عمومي نيست، بلكه نشانهاي از عقب ماندن زيرساختهاي ارتباطي كشور از رشد تقاضاي كاربران است. احسان چيتساز در اين نشست با اشاره به كاهش سرمايهگذاري در بخش ارتباطات، تصويري نگرانكننده از وضعيت اقتصاد ديجيتال ارايه كرد. او با بيان اينكه ارزش همراه اول هنگام ورود به بورس حدود ۲۰ ميليارد دلار بود اما اكنون به حدود ۴۰۰ ميليون دلار رسيده است، اين افت را نتيجه كاهش سودآوري در هسته اقتصاد ديجيتال دانست. به اعتقاد او، اپراتورهايي كه با چنين افت ارزش و كاهش منابع مالي مواجه هستند، توان سرمايهگذاري براي اجراي پروژههاي چند ميليارد دلاري توسعه زيرساخت را نخواهند داشت؛ مسالهاي كه در نهايت خود را در قالب كاهش كيفيت اينترنت، افت سرعت و فرسودگي شبكه نشان ميدهد. چيتساز همچنين به كاهش شاخص «هسته اتصال ديجيتال» كشور اشاره كرد و گفت با وجود افزايش تقاضا براي مصرف اينترنت، توسعه زيرساختها متناسب با اين رشد پيش نرفته است. به گفته او، نتيجه اين روند چيزي جز كاهش كيفيت تجربه كاربران نخواهد بود. از سوي ديگر، يافتههاي نظرسنجي نيز اين موضوع را تأييد ميكند. بخش بزرگي از كاربران، كندي اينترنت را مهمترين مشكل خود ميدانند؛ مطالبهاي كه حتي از درخواست رفع محدوديت برخي شبكههاي اجتماعي نيز پررنگتر بوده است. اين موضوع نشان ميدهد براي بخش زيادي از كاربران، كيفيت دسترسي اكنون به اندازه اصل دسترسي اهميت پيدا كرده است. در همين حال، اقتصاد ديجيتال نيز بيش از گذشته به اينترنت وابسته شده است. براساس دادههاي اين نظرسنجي، ۲۰.۳ درصد كاربران اعلام كردهاند كه درآمد و معيشتشان به ميزان زياد يا بسيار زياد به اينترنت وابسته است و نزديك به ۵۸ درصد نيز معتقدند كسبوكارهاي اينترنتي فرصتهاي شغلي جديدي در اقتصاد كشور ايجاد كردهاند. اين ارقام نشان ميدهد هرگونه اختلال يا كاهش كيفيت اينترنت، تنها بر تجربه كاربران تأثير نميگذارد، بلكه مستقيماً بر فعاليت هزاران كسبوكار، فروشگاه آنلاين، رانندگان تاكسيهاي اينترنتي، توليدكنندگان محتوا و فعالان اقتصاد ديجيتال اثر ميگذارد. محمد رهبري نيز در همين رابطه با اشاره به برآورد گردش مالي بازار فيلترشكنها، اعلام كرد هزينهاي كه كاربران هر ماه براي دسترسي به اينترنت بدون محدوديت پرداخت ميكنند، به رقمي بين ۱۱ تا ۱۵ هزار ميليارد تومان ميرسد؛ رقمي كه به گفته او بيانگر شكلگيري بازاري بسيار بزرگ در سايه محدوديتهاي اينترنتي است و نميتوان از كنار آن به سادگي عبور كرد.
اينترنت ماهوارهاي؛ هشداري كه
سياستگذاران نبايد ناديده بگيرند
يكي از قابل توجهترين بخشهاي اين نشست، افزايش آشنايي و تمايل كاربران به استفاده از اينترنت ماهوارهاي بود؛ موضوعي كه از نگاه كارشناسان ميتواند پيامدهاي مهمي براي حكمراني فضاي مجازي در كشور داشته باشد. بر اساس يافتههاي نظرسنجي، ۴۳ درصد كاربران اكنون استارلينك را ميشناسند و حدود نيمي از پاسخدهندگان اعلام كردهاند در صورت امكان، تمايل دارند از اين سرويس استفاده كنند. چيتساز اين آمار را نتيجه مستقيم تجربه محدوديتهاي اينترنت در سالهاي اخير دانست و گفت سياستهايي مانند قطع اينترنت باعث شده بخشي از جامعه به دنبال راهكارهاي جايگزين براي دسترسي آزاد به اينترنت باشد. محمد رهبري نيز با اشاره به همين يافتهها هشدار داد كه از ميان افرادي كه استارلينك را ميشناسند، حدود دو سوم تمايل به استفاده از آن دارند؛ موضوعي كه به گفته او ميتواند چالشهاي جديدي براي حكمراني ديجيتال كشور ايجاد كند. البته در كنار اين نگرانيها، نتايج نظرسنجي نشان ميدهد كاربران ايراني تنها به دنبال استفاده از پلتفرمهاي خارجي نيستند. بررسي رفتار كاربران پس از بازگشت اينترنت بينالملل نشان ميدهد مراجعه به برخي پيامرسانهاي داخلي نيز افزايش يافته است. به عنوان نمونه، استفاده از روبيكا در آن مقطع رشد قابل توجهي را تجربه كرده است. با اين حال، كارشناسان حاضر در نشست معتقد بودند استقبال از پلتفرمهاي داخلي زماني پايدار خواهد بود كه اين خدمات بتوانند از نظر كيفيت، اعتماد و امكانات، پاسخگوي نياز كاربران باشند. در همين راستا، آرش وكيليان، مديركل امور فرهنگي و اجتماعي مركز ملي فضاي مجازي، با اشاره به يافتههاي نظرسنجي گفت اگرچه ميزان استفاده از دادهها و خدمات داخلي افزايش يافته، اما اين اتفاق به معناي كاهش استفاده از سرويسهاي خارجي نيست. به گفته او، مهمترين دلايل استقبال كمتر برخي كاربران از پيامرسانهاي داخلي، كيفيت خدمات، شبكه ارتباطي افراد و مساله اعتماد است. هادي خانيكي، عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي، نيز با نگاهي جامعهشناختي به نتايج اين نظرسنجي تأكيد كرد كه اينترنت ديگر يك ابزار جانبي براي سرگرمي نيست، بلكه به بخشي از حيات اجتماعي ايرانيان تبديل شده است. از نگاه او، سياستگذاري در اين حوزه نبايد صرفاً بر مبناي ملاحظات فني يا امنيتي باشد، بلكه بايد آثار اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي تصميمات نيز مورد توجه قرار گيرد. او اعتماد را مهمترين سرمايه حكمراني ديجيتال دانست و تأكيد كرد هرچه فاصله ميان سياستهاي رسمي و تجربه واقعي كاربران بيشتر شود، شكاف ميان جامعه و سياستگذار نيز عميقتر خواهد شد. در مجموع، يافتههاي اين نظرسنجي تصويري روشن از وضعيت كنوني زيست ديجيتال ايرانيان ارايه ميكند؛ جامعهاي كه اينترنت را به بخشي جداييناپذير از زندگي، ارتباطات و معيشت خود تبديل كرده و همزمان انتظار دارد سياستگذاري در اين حوزه بيش از گذشته با واقعيتهاي زندگي روزمره كاربران همسو باشد. آمارهايي مانند استفاده ۷۴ درصدي از فيلترشكن، مخالفت اكثريت با قطع اينترنت، نارضايتي گسترده از كيفيت شبكه و افزايش تمايل به اينترنت ماهوارهاي، بيش از آنكه صرفاً چند عدد و درصد باشند، نشانههايي از شكاف ميان سياستهاي موجود و رفتار واقعي جامعه هستند؛ شكافي كه به باور بسياري از كارشناسان حاضر در اين نشست، بدون بازنگري در شيوه حكمراني فضاي مجازي، روزبهروز عميقتر خواهد شد.
