فرونشست ۳۳ سانتيمتري، پايتخت را ميبلعد
سالهاست كارشناسان از «فرونشست زمين» به عنوان زلزله خاموش ايران ياد ميكنند؛ بحراني كه برخلاف زلزله، ناگهاني نيست اما آثار آن ميتواند به همان اندازه و حتي در برخي موارد جبرانناپذير باشد.
سالهاست كارشناسان از «فرونشست زمين» به عنوان زلزله خاموش ايران ياد ميكنند؛ بحراني كه برخلاف زلزله، ناگهاني نيست اما آثار آن ميتواند به همان اندازه و حتي در برخي موارد جبرانناپذير باشد. اكنون تازهترين آمارها نشان ميدهد اين بحران در پايتخت وارد مرحلهاي تازه و نگرانكننده شده است. افزايش نرخ فرونشست در جنوب تهران تا ۳۳ سانتيمتر در سال، تنها يك عدد نيست؛ اين رقم به معناي فروريختن تدريجي زيرساختها، تهديد جان و مال شهروندان و از بين رفتن منابع طبيعي است؛ آن هم در شرايطي كه بخش قابل توجهي از اين بحران، نتيجه سالها مديريت ناپايدار منابع آب است. اظهارات تازه رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي نشان ميدهد روندي كه پيشتر كارشناسان درباره آن هشدار ميدادند، اكنون با سرعت بيشتري در حال وقوع است.
سه برابر شدن سرعت فرونشست در جنوب تهران
علي بيتاللهي، رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، با اشاره به تشديد پديده فرونشست زمين در كلانشهرهاي كشور گفت: متأسفانه روند فرونشست زمين در دو سال اخير در جنوب تهران، بهويژه در منطقه ۱۸، سه برابر شده است. اين جمله به تنهايي نشان ميدهد كه بحران از مرحله هشدار عبور كرده و اكنون به مرحله شتاب رسيده است. فرونشست، برخلاف رانش زمين يا زلزله، فرآيندي تدريجي اما تقريباً برگشتناپذير است. زماني كه سفرههاي آب زيرزميني تخليه ميشوند، لايههاي خاك متراكم شده و زمين براي هميشه بخشي از ارتفاع خود را از دست ميدهد. اين اتفاق نه تنها باعث ايجاد ترك در ساختمانها، جادهها، خطوط انتقال انرژي و شبكههاي آب و فاضلاب ميشود، بلكه ظرفيت ذخيره آب در سفرههاي زيرزميني را نيز نابود ميكند.
پايتخت تشنه؛ چاههايي كه بيوقفه زمين را ميبلعند
بيتاللهي درباره علت اصلي اين وضعيت توضيح داد: علت اصلي اين روند، تأمين آب شرب مورد نياز جمعيت تهران از طريق چاههاي آب است. چاههاي تأمين آب شرب بهصورت مستمر و بدون وقفه آب استحصال ميكنند، زيرا مصرف آب شرب دايمي است و مانند آب كشاورزي، دوره توقف يا استراحت فصلي ندارد.
اين اظهارات، واقعيتي تلخ را آشكار ميكند؛ تهران بيش از ظرفيت طبيعي خود جمعيت پذيرفته و منابع آب سطحي پاسخگوي اين حجم از تقاضا نيست. نتيجه آن، وابستگي روزافزون به منابع آب زيرزميني است؛ منابعي كه طي هزاران سال شكل گرفتهاند اما در چند دهه به سرعت تخليه ميشوند. در چنين شرايطي، هر چاه جديد يا هر برداشت اضافه، نه فقط آب بلكه استحكام زمين را نيز از بين ميبرد. اين همان چرخهاي است كه امروز پايتخت را با يكي از جديترين بحرانهاي زيستمحيطي و عمراني خود مواجه كرده است.
۴۰ درصد آب تهران از زيرزمين تأمين ميشود
رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در ادامه با ارايه آماري هشداردهنده گفت: متأسفانه نزديك به ۴۰ درصد آب مصرفي تهران از منابع آب زيرزميني و براي تأمين آب شرب برداشت ميشود. جمعيتپذيري بالاي اين كلانشهر و نياز حياتي و غيرقابل اجتناب به آب شرب، موجب افت سطح آبهاي زيرزميني و در نتيجه تشديد فرونشست زمين شده است. برداشت ۴۰ درصدي از منابع زيرزميني براي شهري با جمعيتي چند ميليوني، به خوبي نشان ميدهد كه بحران فرونشست صرفاً يك موضوع زمينشناسي نيست؛ بلكه مستقيماً با سياستهاي توسعه شهري، مديريت منابع آب، توزيع جمعيت و حتي برنامهريزي اقتصادي كشور گره خورده است. در سالهاي گذشته بارها كارشناسان نسبت به تمركز امكانات، اشتغال و جمعيت در تهران هشدار دادهاند، اما روند مهاجرت به پايتخت همچنان ادامه داشته است. هر شهروند جديد، نيازمند آب، مسكن، خدمات و زيرساخت است و وقتي منابع طبيعي پاسخگو نباشند، فشار مستقيماً بر سفرههاي زيرزميني وارد ميشود.
۳۳ سانتيمتر؛ عددي كه بايد همه را نگران كند
بيتاللهي درباره ابعاد اين بحران افزود: از نظر گستره نيز پهنههاي فرونشست زمين در جنوب غرب تهران به سمت شهريار طي دو سال اخير حدود ۲۰ درصد افزايش يافته است. همچنين بيشينه نرخ فرونشست در اين محدوده به ۳۳ سانتيمتر در سال رسيده كه رقم بسيار بزرگي محسوب ميشود. در بسياري از كشورهاي جهان، نرخ فرونشست چند ميليمتري نيز زنگ خطر تلقي ميشود و برنامههاي فوري براي كنترل برداشت آب آغاز ميشود. اما رسيدن به عدد ۳۳ سانتيمتر در سال، تهران را در زمره مناطقي قرار ميدهد كه با شديدترين نرخهاي فرونشست در جهان مواجه هستند. اين پديده تنها به ايجاد شكاف در زمين محدود نميشود؛ خطوط مترو، راهآهن، فرودگاهها، بزرگراهها، خطوط انتقال گاز، برق و آب، همگي در معرض آسيب قرار ميگيرند. خسارات اقتصادي ناشي از چنين وضعيتي ميتواند بسيار بيشتر از هزينه پيشگيري باشد.
بحراني كه ديگر فقط متعلق به تهران نيست
فرونشست امروز به يك بحران ملي تبديل شده است. بيتاللهي با اشاره به وضعيت مشهد گفت: در كلانشهر مشهد نيز شرايط مشابهي حاكم است و توسعه پديده فرونشست زمين تا نقاط مركزي شهر مشهد رسيده و اين روند همچنان ادامه دارد. رسيدن فرونشست به مركز شهرها، نشاندهنده آن است كه ديگر نميتوان اين پديده را صرفاً مشكلي در دشتهاي كشاورزي يا حاشيه شهرها دانست. اكنون قلب كلانشهرها نيز در معرض اين تهديد قرار گرفته است.
اصفهان؛ شهري كه زير پاي تاريخ خالي شده است
اما شايد نگرانكنندهترين بخش سخنان بيتاللهي مربوط به اصفهان باشد؛ شهري كه علاوه بر جمعيت، ميراث تاريخي چند صد ساله را نيز در خود جاي داده است. او گفت: در كلانشهر اصفهان نيز شرايط بسيار نگرانكننده است. اصفهان به دليل قطع جريان آب زايندهرود، بيشترين آسيب را از فرونشست زمين متحمل شده و اكنون بهطور كامل در پهنه فرونشست قرار گرفته است.
بيتاللهي ادامه داد: بسياري از آثار تاريخي اين كلانشهر در اثر فرونشست زمين آسيب ديدهاند. همچنين حدود ۲۸۵ مسجد و ۲۷۵ مدرسه در پهنههاي فرونشستي اصفهان قرار دارند كه از اين تعداد، حدود ۳۰ تا ۳۵ مدرسه به دليل آثار ناشي از فرونشست تعطيل شدهاند.
اين آمار نشان ميدهد فرونشست ديگر صرفاً يك مساله محيطزيستي نيست، بلكه مستقيماً بر آموزش، ميراث فرهنگي، گردشگري و حتي هويت تاريخي كشور اثر گذاشته است. تعطيلي مدارس به دليل نشست زمين، اتفاقي است كه تا چند سال پيش شايد غيرقابل تصور به نظر ميرسيد.
شيراز هم در مسير بحران
بيتاللهي همچنين درباره وضعيت شيراز هشدار داد و گفت: «در جنوب شرقي شيراز و از محدوده سواحل درياچه مهارلو، زون فرونشست زمين در حال توسعه به سمت مركز شهر است.»
اين روند نشان ميدهد الگوي بحران در شهرهاي مختلف تقريباً مشابه است؛ برداشت بيرويه آب، خشكسالي، كاهش بارندگي، توسعه نامتوازن شهري و ضعف مديريت منابع آب، دست به دست هم دادهاند تا فرونشست از دشتها به مراكز جمعيتي برسد.
بحراني كه حاصل سالها مديريت ناپايدار است
رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي با اشاره به ريشههاي اين وضعيت گفت: افزايش مصرف آب، توسعهنيافتگي كشاورزي نوين و روشهاي نوين آبياري، نيازهاي فزاينده آبي، مكانيابي نادرست طرحهاي آبي، مصرف آب در بخش صنعت و مجموعهاي از عوامل ديگر، همگي دست به دست هم دادهاند تا پديده فرونشست زمين بهويژه در مجاورت كلانشهرها و كانونهاي بزرگ جمعيتي، شدت و گستره بيشتري پيدا كند.
اين اظهارات نشان ميدهد كه براي مهار بحران، راهحلهاي مقطعي كافي نيست. اصلاح الگوي مصرف آب، كاهش وابستگي به سفرههاي زيرزميني، توسعه بازچرخاني آب، اصلاح شيوههاي آبياري، كنترل توسعه شهري و بازنگري در سياستهاي استقرار صنايع، همگي بايد به صورت همزمان دنبال شوند.
در غير اين صورت، فرونشست همچنان به پيشروي خود ادامه خواهد داد؛ بحراني كه شايد مانند زلزله ناگهاني نباشد، اما هر روز آرام و بيصدا، زير پاي ميليونها ايراني، آينده شهرها را فرو ميريزد.
