آيا برجها در زلزله ايمناند؟
در سالهاي اخير، همزمان با رشد شهرنشيني، محدوديت زمين و افزايش تقاضا براي توسعه عمودي شهرها، موضوع بلندمرتبهسازي بيش از هر زمان ديگري در كانون توجه كارشناسان، مديران شهري و افكار عمومي قرار گرفته است. اين حساسيت زماني دوچندان ميشود كه ايران روي يكي از فعالترين كمربندهاي لرزهخيز جهان قرار دارد و تجربه زلزلههاي مخرب، همواره نگراني درباره ايمني ساختمانهاي مرتفع را زنده نگه داشته است.
در سالهاي اخير، همزمان با رشد شهرنشيني، محدوديت زمين و افزايش تقاضا براي توسعه عمودي شهرها، موضوع بلندمرتبهسازي بيش از هر زمان ديگري در كانون توجه كارشناسان، مديران شهري و افكار عمومي قرار گرفته است. اين حساسيت زماني دوچندان ميشود كه ايران روي يكي از فعالترين كمربندهاي لرزهخيز جهان قرار دارد و تجربه زلزلههاي مخرب، همواره نگراني درباره ايمني ساختمانهاي مرتفع را زنده نگه داشته است. در چنين شرايطي، پرسش اصلي اين است كه آيا توسعه عمودي شهرها با اصول ايمني در برابر زلزله قابل جمع است يا خير؟ آيا بلندمرتبهسازي به معناي افزايش خطر براي شهروندان است يا آنكه با تكيه بر دانش مهندسي ميتوان ميان توسعه و ايمني تعادل برقرار كرد؟ غلامرضا كاظميان، معاون شهرسازي و معماري وزارت راه و شهرسازي، در گفتوگويي با ايرنا تلاش كرده به اين دغدغهها پاسخ دهد و تصويري از رويكرد وزارت راه در حوزه توسعه شهري و مديريت مخاطرات طبيعي ارايه كند؛ رويكردي كه بر پايه مطالعات زمينشناسي، ژئوتكنيكي و محاسبات دقيق سازهاي استوار شده است.
مطالعات مخاطرات؛ نخستين گام در طراحي شهر
يكي از مهمترين نكاتي كه معاون وزير راه بر آن تأكيد ميكند، جايگاه مطالعات مخاطرات طبيعي در فرآيند تهيه طرحهاي توسعه شهري است. كاظميان ميگويد: مطالعات مخاطرات طبيعي، از جمله زلزله، فرونشست و پهنههاي گسلي، جزو لاينفك و الزامات قطعي در همه طرحهاي شهرسازي است. اينگونه نيست كه اين مطالعات بهصورت موازي يا تشريفاتي انجام شود؛ بلكه خروجي همين مطالعات است كه مبناي پيشنهادهاي شهرسازي قرار ميگيرد. اين اظهارات پاسخي به نگرانيهايي است كه گاهي درباره ناديده گرفتن مخاطرات طبيعي در فرآيند توسعه شهرها مطرح ميشود. بر اساس اين ديدگاه، مطالعات مخاطرات نه يك پيوست اداري، بلكه مبناي تصميمگيري درباره نحوه توسعه هر منطقه محسوب ميشوند. او در ادامه تأكيد ميكند: ما در همه طرحها، ابتدا مخاطرات را شناسايي و مكانيابي ميكنيم و سپس بر اساس همان يافتهها، ضوابط ساختوساز را تعيين ميكنيم. در واقع، توسعه شهري ما كاملاً متناسب با ميزان خطرپذيري هر منطقه پيش ميرود. اين رويكرد، همان مفهومي است كه در ادبيات نوين شهرسازي از آن با عنوان «برنامهريزي مبتني بر ريسك» ياد ميشود؛ روشي كه در بسياري از كشورهاي توسعهيافته نيز مبناي توسعه شهري قرار گرفته است.
بلندمرتبهسازي؛ نه ممنوع، نه بيضابطه
يكي از برداشتهاي رايج در جامعه اين است كه هرگونه ساخت ساختمانهاي بلند در كشوري زلزلهخيز، اقدامي پرخطر محسوب ميشود. اما وزارت راه نگاه متفاوتي دارد.
كاظميان در اين باره ميگويد: بايد توجه داشت كه بلندمرتبهسازي بهمعناي افزايشِ بيضابطه تراكم در همه جاي شهر نيست. براي مثال، در بسياري از شهرهاي شمال كشور، بلندمرتبهسازي تنها براي حدود ۳ درصد از مساحت محدوده پيشنهاد ميشود.» اين آمار نشان ميدهد كه سياست توسعه عمودي قرار نيست كل شهر را در بر بگيرد، بلكه تنها در پهنههايي اجرا ميشود كه از نظر مطالعات فني، شرايط لازم را داشته باشند. از منظر كارشناسان شهرسازي نيز توسعه عمودي، زماني معنا پيدا ميكند كه همزمان با ظرفيت شبكه معابر، زيرساختهاي شهري، خدمات عمومي، كيفيت خاك و ظرفيت تحمل جمعيت بررسي شود؛ در غير اين صورت، ساختمان بلندمرتبه ميتواند به جاي فرصت، به تهديدي براي شهر تبديل شود.
پهنههاي پرخطر از چرخه توسعه خارج ميشوند
يكي از محورهاي مهم سخنان معاون وزير، نحوه برخورد با مناطق داراي مخاطرات طبيعي است. او تصريح ميكند: محدودههايي كه با مخاطرات طبيعي بالا مواجه هستند، معمولاً مساحت كمي دارند و در مطالعات دقيق، اين پهنهها كاملاً مشخص و محدود ميشوند. ما در اين مسير، “انطباق دقيق “ مطالعات مخاطرات با ضوابط ساخت را با وسواس دنبال ميكنيم تا هيچگونه اهمالي در ايمني صورت نگيرد. در واقع، وزارت راه اعلام ميكند كه پيش از تعيين هرگونه كاربري يا مجوز ساخت، ابتدا پهنههاي داراي خطر شناسايي ميشوند و سپس محدوديتهاي ساختوساز متناسب با آن اعمال خواهد شد. چنين رويكردي از نظر متخصصان مديريت بحران، يكي از مهمترين پيششرطهاي افزايش تابآوري شهري محسوب ميشود؛ زيرا كاهش خسارتهاي ناشي از زلزله، تنها به كيفيت ساختمان وابسته نيست، بلكه انتخاب محل ساخت نيز نقش تعيينكنندهاي دارد.
رشت و بندرانزلي؛ شهرهايي با حساسيت ويژه
بخش ديگري از اين گفتوگو به وضعيت شهرهاي شمال كشور اختصاص دارد؛ مناطقي كه علاوه بر خطر زلزله، با ويژگيهاي خاص خاك، سطح بالاي آبهاي زيرزميني و شرايط ژئوتكنيكي پيچيده مواجه هستند. معاون شهرسازي و معماري وزارت راه و شهرسازي در اين زمينه ميگويد: در شهرهاي رشت و بندرانزلي، با توجه به حساسيتهاي ويژه زلزله و وضعيت خاك، تأكيد ويژهاي بر انجام مطالعات دقيق ژئوتكنيك داشتهايم. به همكاران در سطوح مختلف طرحهاي شهري ابلاغ شده است كه رعايت ملاحظات ژئوتكنيكي، نه يك توصيه، بلكه يك “الزام غيرقابل عدول “ است.
اين جمله نشان ميدهد كه وزارت راه، مطالعات ژئوتكنيكي را در اين شهرها صرفاً يك مرحله مطالعاتي نميداند، بلكه آن را شرط اصلي هرگونه تصميمگيري براي توسعه شهري تلقي ميكند. او ادامه ميدهد: اين تأكيدات موجب شده است تا در همه مراحل تهيه طرح، پايداري زمين و سازه به عنوان خط قرمز شهرسازي لحاظ شود. كارشناسان نيز معتقدند در شهرهايي با خاكهاي نرم و اشباع، كيفيت مطالعات ژئوتكنيكي حتي از ارتفاع ساختمان نيز اهميت بيشتري پيدا ميكند؛ زيرا رفتار زمين در هنگام وقوع زلزله ميتواند تأثير مستقيمي بر عملكرد سازه داشته باشد.
آيا ساختمان كوتاه هميشه ايمنتر است؟
يكي از رايجترين باورهاي عمومي درباره زلزله اين است كه ساختمانهاي كوتاهتر، ذاتاً ايمنتر از برجها هستند. كاظميان اين تصور را رد ميكند و ميگويد: اين يك باور عاميانه است كه از منظر فني و تخصصي لزوماً درست نيست. متخصصان زلزله تأكيد دارند كه بين تعداد طبقات و ميزان زلزلهخيزي، رابطه معكوسِ سادهانگارانهاي وجود ندارد. بهعبارتديگر، اينگونه نيست كه با افزايش شدت احتمالي زلزله، لزوماً بايد طبقات را كاهش داد. در مهندسي سازه نيز ارتفاع ساختمان تنها يكي از دهها متغير موثر در ايمني است. سيستم باربر جانبي، كيفيت اجرا، نوع مصالح، طراحي لرزهاي، شرايط خاك و رعايت آييننامههاي ساختماني، همگي در عملكرد نهايي سازه نقش دارند. به همين دليل، در بسياري از كشورهاي زلزلهخيز مانند ژاپن، ساختمانهاي بسيار مرتفع با رعايت استانداردهاي سختگيرانه ساخته ميشوند و عملكرد مناسبي نيز در برابر زمينلرزه دارند.
محاسبات سازهاي؛ معيار اصلي ايمني
معاون وزير راه در ادامه بر اصل اساسي طراحي ساختمانهاي بلند تأكيد ميكند و ميگويد: مساله اصلي، “محاسبات دقيق سازهاي “ است. بر اساس مطالعات مهندسي، براي هر پهنه با هر شدتي از مخاطره، ميتوان تعداد طبقات مناسب و ايمن را تعريف كرد؛ بهگونهاي كه مجموع ملاحظات فني، پايداري ساختمان را تضمين كند.اين ديدگاه، مبناي آييننامههاي لرزهاي در جهان نيز هست؛ يعني ارتفاع ساختمان بهتنهايي تعيينكننده نيست، بلكه طراحي سازه بايد متناسب با شرايط زمين، خطر لرزهاي، نوع كاربري و الزامات فني انجام شود. در واقع، اگر طراحي، اجرا، نظارت و كنترل كيفيت مطابق استانداردها باشد، ساختمان بلند ميتواند عملكردي ايمنتر از بسياري از ساختمانهاي كوتاه اما غيراستاندارد داشته باشد.
توسعه شهري بدون قرباني كردن ايمني
موضوع مهم ديگري كه در سخنان معاون وزير ديده ميشود، تلاش براي ايجاد توازن ميان توسعه و ايمني است.
او در پايان تأكيد ميكند: رويكرد ما در وزارت راه و شهرسازي، تكيه بر همين دانش فني و استانداردهاي مهندسي است تا هم توسعه شهري متوقف نشود و هم ايمني شهروندان در بالاترين سطح تأمين شود. اين جمله در واقع جمعبندي سياستي است كه وزارت راه دنبال ميكند؛ سياستي كه نه مخالف توسعه عمودي شهرهاست و نه ايمني را قرباني افزايش ساختوساز ميكند.
آينده شهرهاي ايران نيازمند شهرسازي مبتني بر دانش
واقعيت آن است كه ايران، همزمان با رشد جمعيت شهري، محدوديت زمين و افزايش هزينههاي توسعه افقي، ناگزير به استفاده از الگوي توسعه عمودي در بخشي از شهرهاي خود خواهد بود. اما تجربه زلزلههاي گذشته نيز نشان داده است كه هرگونه غفلت از مطالعات زمينشناسي، طراحي مهندسي و نظارت بر اجرا، ميتواند خسارتهاي جبرانناپذيري به همراه داشته باشد. از همين رو، آنچه بيش از تعداد طبقات اهميت دارد، كيفيت نظام مهندسي، رعايت استانداردهاي ساختماني، اجراي دقيق آييننامههاي لرزهاي و پايبندي به مطالعات مخاطرات طبيعي است. اگر اين حلقهها بهدرستي كنار يكديگر قرار گيرند، بلندمرتبهسازي ميتواند پاسخي به نياز توسعه شهري باشد؛ اما در صورت بيتوجهي به الزامات فني، حتي ساختمانهاي كمارتفاع نيز از خطر مصون نخواهند بود. اظهارات معاون شهرسازي و معماري وزارت راه و شهرسازي نيز بر همين نكته تأكيد دارد؛ اينكه توسعه شهري آينده بايد بر پايه دانش مهندسي، مطالعات علمي و مديريت ريسك شكل بگيرد، نه بر مبناي برداشتهاي عمومي يا تصميمهاي مقطعي. در چنين چارچوبي، ايمني نه مانعي براي توسعه، بلكه پيششرط تحقق توسعه پايدار شهري خواهد بود.
