نقشه راه تازه سازمان فضايي براي دهه آينده
رونمايي قريبالوقوع نخستين ماهواره راداري ايران، توسعه نسل جديد ماهوارههاي مخابراتي، تكميل زيرساختهاي فضايي و بازنگري برنامه ۱۰ ساله فضايي كشور، از مهمترين محورهاي برنامههاي اعلامشده سازمان فضايي ايران است؛ برنامهاي كه به گفته رييس اين سازمان، هدف نهايي آن تنها افزايش توان فضايي كشور نيست، بلكه توسعه خدماتي است كه از مديريت منابع آب و كشاورزي تا مديريت بحران و اقتصاد دادهمحور را تحت تاثير قرار ميدهد.
رونمايي قريبالوقوع نخستين ماهواره راداري ايران، توسعه نسل جديد ماهوارههاي مخابراتي، تكميل زيرساختهاي فضايي و بازنگري برنامه ۱۰ ساله فضايي كشور، از مهمترين محورهاي برنامههاي اعلامشده سازمان فضايي ايران است؛ برنامهاي كه به گفته رييس اين سازمان، هدف نهايي آن تنها افزايش توان فضايي كشور نيست، بلكه توسعه خدماتي است كه از مديريت منابع آب و كشاورزي تا مديريت بحران و اقتصاد دادهمحور را تحت تاثير قرار ميدهد.
در حالي كه فناوريهاي فضايي در جهان ديگر تنها ابزاري براي نمايش توان علمي كشورها نيستند و به بخشي از زيرساختهاي حياتي اقتصاد، امنيت، كشاورزي، مديريت بحران و ارتباطات تبديل شدهاند، برنامههاي توسعه صنعت فضايي ايران نيز وارد مرحلهاي تازه شده است. رونمايي قريبالوقوع نخستين ماهواره راداري كشور، توسعه ماهوارههاي مخابراتي، تكميل زيرساختهاي پرتاب و كنترل، طراحي نسلهاي جديد پرتابگرها و بازنگري در برنامه ۱۰ ساله فضايي، همگي نشان ميدهد سياستگذاران اين حوزه تلاش دارند صنعت فضايي را از يك پروژه صرفا فناورانه به بستري براي ارايه خدمات كاربردي در زندگي روزمره مردم تبديل كنند. حسن سالاريه، رييس سازمان فضايي ايران، در نشست خبري خود ضمن تشريح آخرين وضعيت پروژههاي فضايي كشور، از نزديك بودن رونمايي نخستين ماهواره راداري ايران با نام «راد ۱» خبر داد و تصويري از برنامههاي آينده اين صنعت ارايه كرد؛ برنامهاي كه از توسعه زيرساختها آغاز ميشود و تا ساخت ماهوارههاي مخابراتي، سنجشي و راداري، توسعه پرتابگرها و افزايش سهم خدمات فضايي در مديريت كشور ادامه مييابد.
توسعه زيرساخت؛ ستون اصلي برنامه فضايي
رييس سازمان فضايي ايران با بيان اينكه پروژههاي فضايي كشور در سه محور زيرساخت، ساخت ماهواره و خدمات مبتني بر دادههاي فضايي دنبال ميشوند، گفت: بخش قابل توجهي از برنامههاي سالهاي اخير به ايجاد زيرساختهايي اختصاص يافته كه امكان بهرهبرداري مستمر از ماهوارهها را فراهم ميكند. به گفته وي، توسعه مراكز كنترل ماهواره، تكميل پايگاههاي پرتاب و راهاندازي آزمايشگاههاي تخصصي تست ماهواره از مهمترين پروژههايي است كه در چارچوب برنامه ۱۰ ساله فضايي كشور دنبال ميشود. در همين راستا مركز كنترل ماهواره سلماس به بهرهبرداري رسيده و روند تكميل پايگاه فضايي چابهار و آزمايشگاههاي تخصصي نيز با جديت ادامه دارد. سالاريه تاكيد كرد: ايجاد شبكهاي از مراكز كنترل در نقاط مختلف كشور صرفا به معناي افزايش تعداد ايستگاهها نيست، بلكه هرچه اين مراكز گستردهتر باشند، امكان برقراري ارتباط با ماهوارهها در بازههاي زماني كوتاهتر فراهم شده و سرعت دريافت تصاوير، آزمايشهاي مداري و بهرهبرداري از ماهوارهها افزايش مييابد. وي همچنين از برنامه ايجاد ايستگاههاي متحرك كنترل ماهواره خبر داد؛ اقدامي كه ميتواند پايداري خدمات فضايي و دريافت دادهها را حتي در شرايط خاص تضمين كند.
ماهوارههاي مخابراتي؛ گام بعدي براي توسعه ارتباطات فضايي
يكي از مهمترين محورهاي سخنان رييس سازمان فضايي، توسعه ماهوارههاي مخابراتي بود. سالاريه با اشاره به نزديك شدن نخستين سالگرد پرتاب ماهواره «ناهيد ۲»، اين پروژه را يكي از مهمترين دستاوردهاي فضايي وزارت ارتباطات دانست و اعلام كرد: نسخه ارتقايافته اين ماهواره اكنون در پژوهشگاه فضايي ايران در حال طراحي و ساخت است. به گفته وي، نسل جديد ناهيد ۲ علاوه بر افزايش توان فني، قابليت فعاليت در قالب منظومههاي ماهوارهاي را نيز خواهد داشت؛ قابليتي كه امكان ارايه خدمات گستردهتر ارتباطي را فراهم ميكند. در كنار اين پروژه، توسعه «ناهيد ۳» نيز در دستور كار قرار دارد. اين ماهواره قرار است در مدار زمينآهنگ (GEO) فعاليت كند؛ مداري كه حدود ۳۶ هزار كيلومتر از سطح زمين فاصله دارد و امكان ارايه خدمات ارتباطي پايدار را فراهم ميسازد. سالاريه توضيح داد: دستيابي به اين مدار تنها با ساخت يك ماهواره امكانپذير نيست و نيازمند توسعه همزمان سه فناوري شامل ماهواره، بلوك انتقال مداري و پرتابگرهاي سنگين است؛ سه حوزهاي كه اكنون بهصورت موازي در حال توسعه هستند.
منظومه شهيد سليماني؛ اينترنت اشيا و مديريت بحران
يكي ديگر از پروژههاي مهم فضايي كشور، منظومه ماهوارهاي شهيد سليماني است. به گفته رييس سازمان فضايي، فاز نخست اين منظومه شامل ۲۴ ماهواره است كه بخش عمده زيرسامانههاي آن ساخته شده و نمونه نخست نيز پيشتر رونمايي شده است. وي اظهار كرد: رونمايي از ماهوارههاي بعدي و آغاز پرتاب آنها در برنامه سال جاري قرار دارد. سالاريه با اشاره به كاربردهاي اين منظومه گفت: اين سامانه تنها براي اينترنت اشيا طراحي نشده و ميتواند در انتقال دادههاي كمحجم، مديريت بحران، پايش خطوط انتقال نفت، گاز و آب، كنترل آتشسوزي جنگلها و ارايه خدمات در مناطق فاقد زيرساخت ارتباطي نقش مهمي ايفا كند. از سوي ديگر، دستيابي به فناوري «تزريق چندگانه» نيز از اهداف اصلي اين پروژه به شمار ميرود؛ فناورياي كه امكان قرار دادن چند ماهواره در مدار با استفاده از يك پرتابگر را فراهم ميكند و هزينههاي دسترسي به فضا را به شكل قابل توجهي كاهش ميدهد.
«راد ۱»؛ نخستين ماهواره راداري ايران در آستانه رونمايي
شايد مهمترين خبر اين نشست، اعلام آمادگي براي رونمايي از نخستين ماهواره راداري ايران بود. سالاريه اعلام كرد: ماهواره «راد ۱» پس از پشت سر گذاشتن مراحل پيچيده فني، در آستانه رونمايي قرار دارد. ماهوارههاي راداري برخلاف ماهوارههاي نوري، امكان تصويربرداري در شب، شرايط ابري و وضعيت نامساعد جوي را دارند و به همين دليل از مهمترين ابزارهاي مديريت منابع طبيعي، پايش زمين، كشاورزي، مديريت بحران و رصد تغييرات محيطي محسوب ميشوند. رييس سازمان فضايي همچنين از آغاز توسعه «راد ۲» خبر داد و گفت: اين پروژه نسبت به راد ۱ از كلاس فني بالاتري برخوردار خواهد بود. در كنار اين پروژهها، ساخت ماهواره «پارس ۲» نيز به مراحل پاياني تست رسيده و آماده پرتاب است. همچنين طراحي «پارس ۳» با دقت تصويربرداري يك متر آغاز شده و مراحل ساخت نمونههاي اوليه آن در سال جاري دنبال خواهد شد. به گفته سالاريه، توسعه اين ماهوارهها تنها يك دستاورد فناورانه نيست، بلكه زمينه استفاده گسترده از دادههاي فضايي در مديريت منابع آب، كشاورزي، محيط زيست، نقشهبرداري و تصميمگيريهاي كلان كشور را فراهم ميكند.
بازنگري برنامه ۱۰ ساله؛ همگام با فناوريهاي جديد
رييس سازمان فضايي ايران با اشاره به اينكه اكنون نيمي از برنامه ۱۰ ساله فضايي كشور سپري شده است، گفت: سرعت تحولات فناوري به اندازهاي بالاست كه ادامه مسير بدون بازنگري امكانپذير نيست. به گفته وي، از سال گذشته فرآيند اصلاح اين برنامه آغاز شده تا فناوريهاي جديد، نيازهاي كشور و تجربيات چند سال اخير در آن لحاظ شود. سالاريه معتقد است: برخي پروژهها مطابق برنامه پيش رفتهاند، برخي نيازمند اصلاح بودهاند و برخي نيز به دليل تغيير شرايط فناوري، بازتعريف شدهاند. او تاكيد كرد: اين موضوع به معناي عقبماندگي نيست، بلكه ويژگي طبيعي پروژههاي بزرگ فضايي در سراسر جهان است؛ پروژههايي كه همواره با چالشهاي فني و تغييرات فناوري همراه هستند.
توسعه پرتابگرها؛ مسير رسيدن به مدارهاي بالاتر
بخش ديگري از برنامه فضايي كشور به توسعه پرتابگرها اختصاص دارد. به گفته سالاريه، پرتابگرهاي «سيمرغ» و «قائم ۱۰۰» پس از انجام چندين ماموريت موفق به مرحله تثبيت رسيدهاند و اكنون نسلهاي جديد آنها شامل «قائم ۱۰۵»، «قائم ۱۲۰» و «سيمرغ بهينه» در حال توسعه هستند. وي همچنين از ادامه پروژه «ققنوس» با همكاري وزارت دفاع خبر داد و گفت: توسعه اين خانواده از پرتابگرها، امكان حمل محمولههاي سنگينتر و دستيابي به مدارهاي بالاتر را فراهم خواهد كرد. در كنار آن، توسعه بلوكهاي انتقال مداري نيز به عنوان حلقه واسط انتقال ماهوارهها از مدار اوليه به مدار نهايي دنبال ميشود؛ فناورياي كه علاوه بر ماموريتهاي GEO، در منظومهسازي و پرتاب همزمان چند ماهواره نيز كاربرد دارد.
نقش پررنگتر بخش خصوصي در صنعت فضايي
سالاريه در بخش ديگري از سخنان خود بر ضرورت حضور بخش خصوصي تاكيد كرد. او گفت: هدف سازمان فضايي اين است كه شركتهاي خصوصي در ساخت زيرسامانهها، بلوكهاي انتقال مداري و ساير تجهيزات فضايي نقش پررنگتري ايفا كنند؛ اقدامي كه علاوه بر كاهش هزينهها، رقابت فناورانه را نيز افزايش خواهد داد. وي همچنين از توسعه موتورهاي مبتني بر سوختهاي كرايوژنيك به عنوان يكي از محورهاي اصلاح برنامه فضايي ياد كرد؛ فناورياي كه در بسياري از پرتابگرهاي پيشرفته جهان مورد استفاده قرار ميگيرد.
صنعت فضايي؛ ابزاري براي توسعه و تابآوري
رييس سازمان فضايي ايران در بخش پاياني سخنان خود، توسعه فناوري فضايي را صرفا يك برنامه علمي ندانست و آن را يكي از ابزارهاي افزايش بهرهوري در كشور معرفي كرد. به گفته وي، دادههاي فضايي ميتوانند در مديريت منابع آب، كشاورزي، حفاظت از محيط زيست، پايش زيرساختهاي حياتي، مديريت بحران، نقشهبرداري و حتي توسعه كسبوكارهاي مبتني بر داده نقش موثري ايفا كنند. سالاريه همچنين با اشاره به شرايط جنگي اخير تاكيد كرد كه صنعت فضايي ايران به دليل تكيه بر دانش بومي و توزيع پروژهها در مراكز مختلف كشور، از تابآوري بالايي برخوردار است و آسيب به چند ساختمان يا مركز نميتواند روند توسعه اين صنعت را متوقف كند. او با اشاره به حمايت دولت از ادامه پروژههاي فضايي گفت: خسارتهاي محدود واردشده به برخي مراكز در حال جبران است و تمامي پروژههاي اصلي بدون توقف در حال پيگيري هستند. جمعبندي سخنان رييس سازمان فضايي نشان ميدهد سياستگذاري فضايي كشور بيش از گذشته بر توسعه زيرساختها، افزايش توان پرتاب، ساخت ماهوارههاي كاربردي و گسترش خدمات مبتني بر دادههاي فضايي متمركز شده است. مسيري كه اگر مطابق برنامه پيش برود، ميتواند علاوه بر تقويت توان فناورانه كشور، استفاده از فناوريهاي فضايي را در بخشهاي مختلف اقتصاد و زندگي روزمره مردم نيز گسترش دهد.
