نبرد محدود، درهاي ديپلماسي همچنان باز؟
با گذشت چند هفته از امضاي تفاهم اوليه ميان ايران و امريكا براي توقف جنگ و آغاز روندي ۶۰ روزه با هدف دستيابي به توافقي جامعتر، تحولات ميداني نشان ميدهد كه فضاي روابط دو كشور همچنان با ابهامهاي جدي همراه است.
با گذشت چند هفته از امضاي تفاهم اوليه ميان ايران و امريكا براي توقف جنگ و آغاز روندي ۶۰ روزه با هدف دستيابي به توافقي جامعتر، تحولات ميداني نشان ميدهد كه فضاي روابط دو كشور همچنان با ابهامهاي جدي همراه است. اگرچه جنگ فراگير متوقف شده و دو طرف بارها بر ضرورت جلوگيري از بازگشت به درگيري گسترده تأكيد كردهاند، اما در روزهاي اخير بار ديگر شاهد مجموعهاي از درگيريهاي محدود نظامي بودهايم؛ درگيريهايي كه هرچند در مقياس جنگ ۴۰ روزه گذشته نيست، اما استمرار آن ميتواند خطر گسترش دوباره تنشها را افزايش بدهد. يكشنبه شب و بامداد دوشنبه، بار ديگر نقاطي در جنوب ايران هدف حملات محدود امريكا قرار گرفت. بر اساس گزارشهاي منتشرشده، اين حملات در برخي مناطق خساراتي بر جاي گذاشت و تعدادي از نيروهاي ايراني نيز به شهادت رسيدند. در مقابل، جمهوري اسلامي ايران نيز مطابق آنچه پيشتر اعلام كرده بود، پاسخ اين حملات را با هدف قرار دادن برخي تأسيسات و داراييهاي نظامي امريكا در منطقه خاورميانه ادامه داد و تأكيد كرد هرگونه اقدام نظامي عليه خاك ايران بدون پاسخ نخواهد ماند. اين روند نشان ميدهد كه اگرچه دو طرف همچنان از ورود به يك جنگ فراگير ديگر پرهيز ميكنند، اما سطحي از تقابل نظامي همچنان برقرار است؛ وضعيتي كه از نگاه بسياري از تحليلگران ميتواند شكننده باشد، زيرا هر حادثه پيشبينينشده يا هرگونه خطاي محاسباتي ممكن است دامنه درگيريها را افزايش بدهد و فضاي ايجادشده براي گفتوگو را با چالش روبهرو كند. در كنار تحولات ميداني، اختلافات سياسي نيز همچنان ادامه دارد. در ساعات اخير رييسجمهور امريكا بار ديگر درباره وضعيت تنگه هرمز و نحوه مديريت اين آبراه راهبردي ادعاهايي را مطرح كرد؛ ادعاهايي كه با واكنش سريع مقامهاي ايراني روبهرو شد. جمهوري اسلامي ايران بار ديگر تأكيد كرد امنيت و مديريت اين منطقه بر اساس منافع ملي و قوانين بينالمللي دنبال ميشود و هيچ كشوري نميتواند خارج از اين چارچوب براي اين آبراه مهم تصميمگيري كند.
ترامپ دوشنبه در گفتوگو با فاكس نيوز، همانند روزهاي گذشته به گزافهگويي عليه ايران ادامه داد و ادعا كرد: ما تنگه را در دست ميگيريم. ايالات متحده براي كنترل اين آبراه پول دريافت خواهد كرد. وي كه با تجاوزات نظامي در طول ۴۰ روز جنگ تحميلي موفق به دستيابي به اهدافش در ايران نشد، بيان كرد: ما تنگه را نگه خواهيم داشت و احتمالا آن را اداره خواهيم كرد. رييسجمهوري امريكا همچنين در ارتباط با تنگه هرمز كه نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي آن را در اختيار دارند، افزود: ما نگهبان تنگه خواهيم شد. شايد آن را فرشته نگهبان تنگه بناميم و بايد براي اين كار به ما پول پرداخت شود. سخنگوي قرارگاه خاتمالانبيا، همزمان اعلام كرد: نميگذاريم امريكا در تنگه هرمز دخالت كند. ايران با هرگونه ايجاد اختلال يا ناامني در عبور و مرور كشتيهاي تجاري و نفتكش از سوي ارتش امريكا، خارج از مسيرهاي تعيينشده ايران و بدون مجوز نيروهاي مسلح، با قاطعيت برخورد خواهند كرد. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه امروز در نشست خبري در پاسخ به ايرنا با تاكيد بر اينكه ايران هيچگاه آغازگر نقض تعهدات نبوده است، گفت: ايران بر اصل «تعهد در برابر تعهد» پايبند است و تا زماني كه طرف مقابل به تعهدات خود عمل كند، به تعهداتش پايبند خواهد ماند. ترامپ در بخش ديگري از مصاحبه خود با فاكس نيوز همچنين، اين ادعا را تكرار كرد كه رياستجمهوري شغل امني نيست و به تعداد روساي جمهوري كه در دوران تصدي اين سمت، ترور شدهاند، اشاره كرد. اين اظهارنظر او درحالي است كه او پيشتر مدعي شده بود كه«هدف شماره یک» ايران است. سخنگوي قرارگاه مركزي حضرت خاتم الانبيا (ص) با بيان اينكه «پيرو هشدارهاي قبلي به هيچ عنوان به امريكا اجازه دخالت در مديريت تنگه هرمز را نميدهيم و نخواهيم داد»، تصريح كرد: نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران با هرگونه اختلال و ناامني براي عبور و مرور كشتيهاي تجاري و نفتكش توسط ارتش متجاوز و راهزن امريكا خارج از مسير تعيين شده ايران و بدون مجوز نيروي مسلح با شدت برخورد مينمايند. سرهنگ دوم پاسدار ابراهيم ذوالفقاري سخنگوي قرارگاه مركزي خاتمالانبيا (ص) عنوان كرد: ماجراجوييها و شرارتهاي مكرر امريكا براي دخالت در مديريت تنگه هرمز، امنيت منطقه، تجارت بينالمللي و عبور و مرور كشتيهاي نفتكش و تجاري را بهطور جدي به مخاطره انداخته است و متأسفانه همكاري برخي كشورهاي منطقه نيز موجب شده، خطر گسترش جنگ در سراسر منطقه، افزايش يابد.
وي تصريح كرد: بر اين اساس اعلام ميگردد كه پيرو هشدارهاي قبلي به هيچ عنوان به امريكا اجازه دخالت در مديريت تنگه هرمز را نميدهيم و نخواهيم داد. نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران با هرگونه اختلال و ناامني براي عبور و مرور كشتيهاي تجاري و نفتكش توسط ارتش متجاوز و راهزن امريكا خارج از مسير تعيين شده ايران و بدون مجوز نيروي مسلح با شدت برخورد مينمايند و اقدامات قدرتمند سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و ارتش جمهوري اسلامي ايران در ايام گذشته شاهدي بر اين ادعا است. سخنگوي قرارگاه مركزي خاتم الانبيا (ص) همچنين گفت: به سران كشورهاي منطقه، هشدار داده ميشود كه هرگونه همكاري با امريكا و پشتيباني لجستيكي از ارتش متجاوز آن كشور، به منزله جنگ عليه حاكميت و امنيت ملي ايران تلقي شده و در صورت گسترش جنگ در منطقه شعلههاي آتش جنگ، دامن تمام كشورهاي منطقه را فرا خواهد گرفت. سرهنگ ذوالفقاري در پايان تاكيد كرد: مسووليت همه ناامنيها و گسترش جنگ در منطقه، متوجه امريكا و كشورهايي ميباشد كه با ارتش جنايتكار آن كشور، همكاري ميكنند.
تنگه هرمز همچنان يكي از اصليترين محورهاي اختلاف ميان دو كشور محسوب ميشود. اين گذرگاه دريايي كه بخش مهمي از صادرات انرژي جهان از آن عبور ميكند، نه تنها اهميت اقتصادي بالايي دارد بلكه به يكي از مهمترين اهرمهاي ژئوپليتيكي منطقه نيز تبديل شده است. از همين رو، هرگونه تنش در اين منطقه بلافاصله بر بازارهاي جهاني انرژي، حملونقل دريايي و حتي روند مذاكرات سياسي اثر ميگذارد. با وجود اين فضاي پرتنش، مواضع رسمي ايران همچنان بر تركيب «اقتدار دفاعي» و «آمادگي براي ديپلماسي» استوار است. سخنگوي وزارت امور خارجه در تازهترين نشست خبري خود تأكيد كرد جمهوري اسلامي ايران از رويارويي و دفاع از امنيت و منافع خود هراسي ندارد و نيروهاي مسلح كشور در صورت هرگونه تجاوز، پاسخ متناسب و قاطع خواهند داد. در عين حال، وي تصريح كرد كه اين شرايط به معناي بسته شدن مسير ديپلماسي نيست. به گفته او، جمهوري اسلامي ايران همچنان معتقد است اگر فضايي عادلانه و مبتني بر احترام متقابل فراهم شود، پيگيري حقوق كشور از مسير گفتوگو نيز امكانپذير خواهد بود و تهران هيچگاه ديپلماسي را در تعارض با دفاع از منافع ملي تعريف نكرده است.
اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه روز دوشنبه در نشست خبري با رسانههاي داخلي و خارجي به تشريح آخرين تحولات منطقهاي و بينالمللي در ارتباط با ايران پرداخت. سخنگوي وزارت خارجه با بيان اينكه هفته گذشته، هفته مهمي براي ايران و منطقه بود و با تجليل از حضور باشكوه مردم در مراسم وداع و تشيبع رهبر شهيد انقلاب گفت: دنيا در اين روزها عظمت ملت ايران را مشاهده كرد. وي با اشاره به حضور باشكوه مردم عراق در مراسم تشييع رهبر شهيد انقلاب در شهرهاي نجف و كربلا و تجليل از اين حضور اظهار كرد: 17 تير روز برادري و همدلي دو ملت ايران و عراق بود و فضاي ايران و منطقه عطرآگين از اين مراسم بود. دشمنان تلاش كردند كه نور را خاموش كنند اما در مراسم وداع و تشييع رهبر شهيد انقلاب شاهد خروشان نوري از دل ميليونها نفر بوديم.
سخنگوي وزارت خارجه در پاسخ به سوالي در ارتباط با مطالبه مردم در مورد خونخواهي رهبر شهيد انقلاب و انتقام از عاملان شهادت ايشان و ديگر شهروندان ايراني كه در دو جنگ تحميلي اخير به شهادت رسيدند و نقش وزارت خارجه در پيگيري اين مطالبه گفت: پيگيري عدالت در ارتباط با جنايات شنيعي كه انجام شده يك اصل است و مشمول زمان نميشود. مقابله با بيكيفرماني و مصونيت جنايتكاران يك اصل پذيرفته شده در حقوق بينالملل است. بقايي با تاكيد بر پيگيري اجراي عدالت و خونخواهي در ارتباط با شهادت رهبر شهيد انقلاب و تك تك ايرانياني كه در جريان اين جنگ به شهادت رسيدند، تصريح كرد: اين يك اصل جدي و مطالبه همگاني است. حاكميت و حكومت وظيفه روشني در اين ارتباط دارد و وزارت خارجه نيز بخشي از اين روند است. ما در سطح بينالمللي از تمام ابزارها و فرصتهاي حقوقي و بينالمللي خود براي مستندسازي اين جنايتها و پيگيري اجراي عدالت استفاده خواهيم كرد. وي تاكيد كرد: در سطح داخلي هم كارهاي مهمي بايد انجام دهيم، قوه قضاييه به عنوان مسوول اجراي پيگيري عدالت، مسووليت خود را با جديت پيگيري ميكند و اقامه دعوا از سوي تك تك عزيزاني كه در طول اين دو جنگ تحميلي شهيد شدند، آسيب ديدند يا داراييهاي آنها آسيب ديده است يك بخش اساسي از اين فرآيند براي اجراي عدالت است. سخنگوي وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران در پاسخ به سوالي درباره آينده تفاهم اسلامآباد با توجه به اقدامات اخير امريكا گفت: در اينكه اين موضوع وارد بحران شده، ترديدي نيست، اما جمهوري اسلامي ايران هيچگاه در نقض تعهدات خود، پيشقدم نبوده است و با جديت و وسواس و با در نظر داشتن منافع و مصالح ايران وارد مذاكره شده و زماني كه به تفاهم رسيده، در ايفاي تعهدات خود با حسننيت و جديت عمل كرده است.
وي افزود: طرفي كه مستمرا مرتكب نقض در چارچوب اين تفاهم شده، امريكاست. سخنگوي تيم مذاكرهكننده ايران خاطرنشان كرد: امريكاييها آنقدر در پيمانشكني كم صبر بودند كه اجازه ندادند حتي بازه زماني يك ماهه كه در بند ۵ يادداشت تفاهم كه درباره تعهدات ايران در تنگه هرمز است، انجام شود و از همان روزهاي نخست به دبه كردن روي آوردند. امريكاييها اجزاي مختلف يادداشت تفاهم ۱۴بندي را مثله كردند. ما از ابتدا گفتيم سياست تعهد در برابر تعهد را دنبال ميكنيم و در عمل اين را نشان داديم. هر جا طرف مقابل تعهدات خود را نقض كرد، ما هم تعهدات خود را اجرا نكرديم. هيچكس نميتواند ايران را متهم به نقض عهد كند.
وي تأكيد كرد: تكاليف ما و طرف مقابل روشن است و به صورت روشن قابل اثبات است كه طرف مقابل با بهانههاي گوناگون بندهاي توافق را نقض كرده است. در ادامه مسير هم، مادامي كه طرف مقابل تعهدات خود را نقض كند، ايران هم از اجراي تعهدات خود خودداري خواهد كرد. بقايي درباره ادعاهاي مقامات امريكايي از جمله ترامپ مبني بر اينكه «ايرانيها در عمان با همهچيز موافقت كردند و بعد به كشتيها حمله كردند»گفت: دروغگويي بخشي از الگوي رفتاري هيات حاكمه امريكا شده و به آن اعتياد پيدا كردند. مذاكرت روز شنبه در مسقط صرفا بر تنگه هرمز در چارچوب بند 5 يادداشت تفاهم متمركز بود. ما تلاش كرديم با مشورت عمان به سازوكاري دست يابيم كه عبور ايمن كشتيها از تنگه هرمز را فراهم كنيم اما متاسفيم كه با فشارهاي پيدا و پنهان امريكا بر عمان، اين امر محقق نشد.
وي افزود: ما در مسقط نه قرار بود راجع به مساله ديگري صحبت كنيم و نه صحبتي شد، بنابراين اين مواردي كه مطرح شده، مطلقا واقعيت ندارد. سخنگوي دستگاه ديپلماسي ايران در خصوص بيانيه اخير سه كشور اروپايي عليه ايران گفت: بيانيه سه كشور اروپايي مطلقاهيچ وجاهتي ندارد. كشورهاي اروپايي اصرار دارند واقعيتها را وارونه جلوه بدهند. واقعيت اين است كه همه آنچه امروز منطقه و جهان با آن مواجه هستند و از آن آسيب ميبينند، ناشي از اقدام تجاوزكارانه امريكا و رژيم صهيونيستي در اسفند سال گذشته و تداوم همان رويكرد در منطقه است. كشورهاي اروپايي ميتوانستند و همچنان ميتوانند نقش سازنده و مسوولانهاي در قبال تحولات منطقه ايفا كنند، اما ظاهرا به دليل عادت به تبعيت از امريكا، چنين ارادهاي ندارند.
وي افزود: به نظر ميرسد همچنان بايد شاهد صدور اين گونه بيانيههاي تكراري و يكجانبه باشيم. اين بيانيهها نه كمكي به حلوفصل موضوع خواهد كرد و نه به ارتقاي جايگاه اروپا. سخنگوي وزارت خارجه ايران در پاسخ به سوالي درباره روابط كنسولي ايران و افغانستان اعلام كرد: آقاي جلالزاده معاون كنسولي وزير خارجه سفري به افغانستان خواهد داشت و در اين سفر در ارتباط با همكاريهاي دو كشور در حوزه كنسولي و مردم با مردم رايزني و گفتوگو خواهد شد.
بقايي با اشاره به مرزهاي طولاني مشترك ايران و افغانستان و حضور تعداد زيادي از پناهندگان افغانستاني در ايران در ارتباط با موضوع شناسايي طالبان از سوي ايران نيز گفت: از ابتدا نيز بنا بود كه همكاريهاي دو كشور در حوزههايي كه لازم و ضروري است را به موضوع شناسايي (طالبان) گره نزنيم. همانطور كه پيش از اين اعلام كرديم، موضوع شناسايي يك فرآيند حقوقي و سياسي است و هر موقع كه به جمعبندي برسيم در ارتباط با آن اعلام نظر ميكنيم و همكارييهاي دو كشور در حوزههاي لازم و ضروري معطل اين موضوع نميماند. سخنگوي تيم مذاكرهكننده همچنين در پاسخ به سوال خبرنگاري مبني بر اينكه ايران در پاسخ به تحولات اخير منطقه و حملات امريكا به جنوب ايران به تعدادي از كشورهاي منطقه خليج فارس حمله كرده ولي به نظر ميرسد دو كشور امارات و عربستان از اين موضوع استثنا بودهاند، خطاب خبرنگار پرسشكننده گفت: ما به هيچ كشوري در منطقه حمله نكرديم و نميكنيم و بايد در استفاده از واژهها دقيق باشيم. وي ادامه داد: ضربات دفاعي ايران صرفاعليه پايگاهها، امكانات و مواضعي بوده كه توسط امريكا براي حمله به ايران استفاده شده است. ما بارها از كشورهاي منطقه خواستهايم كه بر اساس تعهداتشان در چارچوب حقوق بينالملل، اجازه ندهند كه امريكا و رژيم صهيونيستي از خاكشان عليه منافع ما استفاده كنند و آنها بايد به وظيفه خود در اين چهارچوب عمل كنند. بقايي خاطرنشان كرد: ما در دفاع از خودمان ترديد نميكنيم و هر بخشي از هر كشوري براي تعرض به ايران مورد استفاده قرار بگيرد، قاعدتاً مشمول اقدامات دفاعي ايران خواهد بود. اينكه ما چه زماني و با چه كيفيتي از خودمان دفاع كنيم و چگونه عمل كنيم، تصميمي است كه توسط نيروهاي مقتدر مسلح كشور با توجه به منافع كشور اتخاذ ميشود.
سخنگوي وزارت خارجه ايران در پاسخ به سوال ايسنا درخصوص تفسير امريكاييها از بند ۵ تفاهمنامه اسلامآباد درخصوص مديريت تنگه هرمز گفت: تفسير در برابر نص جايز نيست. اين يك اصل عقلاني است. متن خيلي صريح نوشته شده است. ما به دليل بدگماني و بياعتمادي مطلقي كه به حق، به امريكا داريم، تلاش داشتيم اين متن چنان دقيق نوشته شود كه جاي هيچ نوع تفسيرهاي به راي براي امريكا نداشته باشد. بند ۵ را با دقت بخوانيد و خودتان قضاوت كنيد كه اساسا اين بند تفسيربردار است؟ و اينكه اصولا چرا اين بند را تنظيم كرديم؟ دليلش اين بود كه در طول جنگ تحميلي از اين تنگه و كرانههاي جنوبي آن براي آسيبزدن به ايران سوءاستفاده شده بود. ما به عنوان كشوري كه بيشترين ساحل را در كرانههاي خليج فارس و درياي عمان داريم، حق داريم و موظف هستيم كه براي صيانت از امنيت و منافع خود اقدامات لازم را انجام دهيم. ما نميتوانيم اجازه دهيم امريكا و رژيم صهيونيستي از اين تنگه براي ترددهايي كه به امنيت و حاكميت ملي ايران آسيبزننده است، استفاده كنند. بقايي در ادامه گفت: دليل اينكه در بند ۵ بر مديريت آتي تنگه توسط ايران با مشورت عمان به عنوان ديگر دولت ساحلي و كشورهاي منطقه اصرار شد، اين بود كه هم امنيت و منافع ملي ايران محفوظ بماند و هم بتوانيم بر تردد امن و ايمن كشتيراني در تنگه هرمز تدابير لازم را بينديشيم. اين موضع در واقع ادامه همان راهبردي است كه مقامهاي ايراني طي ماههاي گذشته بارها بر آن تأكيد كردهاند؛ راهبردي كه بر اساس آن، حفظ توان بازدارندگي و پاسخ به هرگونه تجاوز، در كنار استفاده از ظرفيتهاي سياسي و ديپلماتيك براي كاهش تنشها دنبال ميشود.
اكنون پرسش اصلي اين است كه آيا درگيريهاي محدود اخير به تدريج مهار خواهد شد يا به چرخهاي از اقدامات متقابل تبديل ميشود كه روند مذاكرات را تحت تأثير قرار دهد. هرچند هنوز نشانهاي از بازگشت دو طرف به جنگي تمامعيار ديده نميشود، اما تداوم تبادل حملات محدود نشان ميدهد كه اجراي تفاهمهاي گذشته با دشواريهايي روبرو است و آينده گفتوگوها همچنان در هالهاي از ابهام قرار دارد. در چنين شرايطي، بسياري از ناظران معتقدند موفقيت هرگونه روند ديپلماتيك، بيش از هر چيز به كاهش تنشهاي ميداني و پايبندي عملي طرفها به تعهدات بستگي خواهد داشت؛ مسيري كه از نگاه تهران تنها زماني ميتواند به نتيجه برسد كه حقوق و منافع ملي ايران بهطور كامل مورد احترام قرار بگيرد و همزمان امنيت كشور نيز با قدرت حفظ شود.
