از قراردادهاي برجامي تا ناوگان زمينگير
در حالي كه مسوولان از افزايش ظرفيت پروازي، ورود ايرلاينهاي خارجي و انعقاد قراردادهاي جديد سخن ميگويند، همزمان تأييد ميكنند كه قراردادهاي خريد هواپيما در دوره برجام عملاً از بين رفته، حدود نيمي از ناوگان كشور همچنان در چرخه تعميرات قرار دارد و حتي قيمت بليت پروازهاي اربعين نيز هنوز مشخص نيست.
در حالي كه مسوولان از افزايش ظرفيت پروازي، ورود ايرلاينهاي خارجي و انعقاد قراردادهاي جديد سخن ميگويند، همزمان تأييد ميكنند كه قراردادهاي خريد هواپيما در دوره برجام عملاً از بين رفته، حدود نيمي از ناوگان كشور همچنان در چرخه تعميرات قرار دارد و حتي قيمت بليت پروازهاي اربعين نيز هنوز مشخص نيست. مجموعه اين اظهارات نشان ميدهد صنعت هوانوردي ايران همچنان ميان محدوديتهاي تحريم، فرسودگي ناوگان و انتظار براي تحولات سياسي گرفتار مانده است. رييس سازمان هواپيمايي كشوري در تازهترين اظهارات خود بار ديگر تأكيد كرد كه آينده خريد هواپيما به سرنوشت توافقات سياسي گره خورده است. ابوذر شيرودي در پاسخ به پرسشي درباره احياي قراردادهاي خريد هواپيما مربوط به دوران برجام تصريح كرد: آن قراردادها عملاً منتفي شدهاند و در صورت اتخاذ تصميمات جديد و دستيابي به توافقات تازه، قراردادهاي جديدي منعقد خواهد شد. او همچنين اعلام كرد: به محض اينكه توافقي شكل بگيرد و به صورت رسمي اعلام شود، ما نيز درباره قراردادهاي خريد هواپيما و برنامه نوسازي ناوگان اطلاعرساني خواهيم كرد؛ چه در زمينه تأمين ناوگان و چه در ساير بخشهاي مرتبط و خريد قطعات. اين سخنان از يك واقعيت مهم پرده برميدارد؛ قراردادهايي كه در سالهاي اجراي برجام به عنوان بزرگترين پروژه نوسازي صنعت هوانوردي كشور معرفي شده بودند، اكنون ديگر موضوعيتي ندارند و دولت ناچار است در صورت فراهم شدن شرايط بينالمللي، مذاكرات را از نقطهاي جديد آغاز كند. اين موضوع در عمل به معناي بازگشت به نقطه صفر است؛ زيرا نه تنها قراردادهاي قبلي قابليت اجرا ندارند، بلكه شرايط بازار جهاني هواپيما، قيمتها، صف تحويل و وضعيت شركتهاي سازنده نيز نسبت به يك دهه قبل تغيير كرده است.
اولويت امروز؛ خريد هواپيما يا تأمين قطعه؟
اگرچه بحث خريد هواپيما همواره در صدر اخبار صنعت هوايي قرار ميگيرد، اما اظهارات رييس سازمان هواپيمايي نشان ميدهد اولويت كوتاهمدت دولت موضوع ديگري است. او با اشاره به تأكيد وزير راه و شهرسازي گفت: وزير راه و شهرسازي نيز بر اولويت تأمين قطعات تأكيد داشته و بهمحض شكلگيري توافقات رسمي، جزييات آن به اطلاع عموم خواهد رسيد. در واقع مسوولان نيز پذيرفتهاند كه در شرايط فعلي، احياي هواپيماهاي موجود اهميت بيشتري نسبت به خريد هواپيماهاي جديد دارد؛ زيرا بخش قابل توجهي از ناوگان موجود به دليل كمبود قطعات يا انجام تعميرات اساسي از چرخه خدمات خارج شده است. اين تغيير اولويت، هرچند از منظر مديريت بحران قابل درك است، اما نشان ميدهد برنامه نوسازي ناوگان فعلاً از مرحله اجرا فاصله گرفته و سياست اصلي، حفظ ناوگان موجود است.
نيمي از ناوگان هنوز روي زمين است
يكي از مهمترين بخشهاي اظهارات رييس سازمان هواپيمايي به وضعيت ناوگان عملياتي كشور مربوط ميشود. شيرودي درباره تعداد هواپيماهاي زمينگير گفت: آمار ناوگان زمينگير به دليل قرار گرفتن هواپيماها در چرخههاي چكهاي دورهاي و تعميرات، بهصورت لحظهاي تغيير ميكند و نميتوان عدد ثابتي براي آن اعلام كرد. او در ادامه افزود: بهطور تقريبي نيمي از هواپيماهاي موجود در حال حاضر عملياتي هستند و نيمي ديگر در مراكز تعميراتي در حال گذراندن چكهاي پروازي و فني هستند تا به چرخه عملياتي بازگردند. اين اظهارات هرچند تلاش ميكند زمينگير بودن هواپيماها را به فرآيند طبيعي تعميرات نسبت دهد، اما واقعيت آن است كه نسبت عملياتي بودن ناوگان ايران همچنان فاصله قابل توجهي با استانداردهاي جهاني دارد. در بسياري از شركتهاي بزرگ هواپيمايي جهان، بخش عمده ناوگان در سرويس قرار دارد و تنها درصد محدودي براي تعميرات برنامهريزيشده از مدار خارج ميشود. در مقابل، اينكه حدود نيمي از ناوگان ايران همزمان خارج از چرخه عملياتي باشد، نشاندهنده فشار مضاعف ناشي از فرسودگي هواپيماها، محدوديت تأمين قطعات و دشواري نگهداري ناوگان در شرايط تحريم است.
افزايش ظرفيت پرواز با كمك ايرلاينهاي خارجي
رييس سازمان هواپيمايي درباره برنامه افزايش ظرفيت پروازي نيز گفت: تمامي تلاش ما بر اين است كه با بهرهگيري از حداكثر توان، ظرفيت صندليهاي پروازي را افزايش دهيم و حتي در صورت نياز، از ظرفيت شركتهاي خارجي نيز براي انجام پروازها استفاده كنيم. او همچنين افزود: همزمان با برقراري مجدد پروازها در مسيرهايي كه پيشتر به دليل شرايط خاص محدود شده بود، مذاكراتي با شركتهاي خارجي نيز صورت گرفته كه اگرچه هنوز پروازهاي آنها آغاز نشده، اما اميدواريم طي هفتههاي آتي شاهد ورود اين شركتها به شبكه پروازي كشور باشيم. در اظهارات ديگري نيز تأكيد شد كه برخي شركتهاي خارجي درخواست برقراري پرواز دادهاند اما هنوز فعاليت خود را آغاز نكردهاند و احتمال ميرود در هفتههاي آينده وارد بازار ايران شوند. اين بخش از سخنان مسوولان نشان ميدهد بخشي از راهكار افزايش ظرفيت، نه از محل توسعه ناوگان داخلي بلكه از طريق استفاده از ظرفيت شركتهاي خارجي دنبال ميشود؛ موضوعي كه ميتواند در كوتاهمدت بخشي از كمبود صندلي را جبران كند اما جايگزين نوسازي ناوگان داخلي نخواهد بود.
جنگ چه ميزان به ناوگان آسيب زد؟
يكي ديگر از موضوعات مطرحشده، ميزان خسارت وارد شده به هواپيماهاي كشور در جريان جنگ اخير بود. شيرودي اظهار كرد: خسارات وارده به اين هواپيماها از سطح جزئي تا كلي متفاوت است. او افزود: با اين حال، تعداد هواپيماهايي كه در چرخه عملياتي بودند و دچار آسيب شدند، كمتر از ۱۰ فروند است. در روايت ديگري نيز اعلام شد: تعداد هواپيماهايي كه بهطور كامل منهدم شدهاند، كمتر از ۱۰ فروند بوده است. هرچند اين آمار در مقايسه با حجم ناوگان كشور عدد بزرگي محسوب نميشود، اما در شرايطي كه تنها حدود نيمي از ناوگان عملياتي است، از دست رفتن حتي چند فروند هواپيما نيز ميتواند بر ظرفيت پروازي كشور تأثير محسوسي بگذارد.
بلاتكليفي قيمت بليت اربعين
در كنار مباحث مربوط به ناوگان، موضوع قيمت بليت پروازهاي اربعين نيز همچنان بدون تصميم نهايي باقي مانده است. رييس سازمان هواپيمايي گفت: تاكنون هيچ تصميمي درباره قيمت بليت در اين ايام اتخاذ نشده و پس از نهايي شدن تصميمات، موضوع از طريق رسانهها اعلام خواهد شد. او همچنين افزود: شركتهاي هواپيمايي پيشنهادهايي ارايه كردهاند و در حال مذاكره با آنها هستيم تا قيمتها تا حد امكان كاهش يابد و مردم بتوانند از ظرفيت موجود استفاده كنند. در اظهارات ديگري نيز تأكيد شد: تلاش ميكنيم با همكاري شركتهاي هواپيمايي، قيمت بليتها تا حد امكان كاهش يابد تا امكان استفاده از پروازهاي اربعين براي شمار بيشتري از زائران فراهم شود. با توجه به تجربه سالهاي گذشته، تعيين ديرهنگام نرخ بليت معمولاً موجب افزايش ابهام در بازار، دشواري برنامهريزي مسافران و احتمال شكلگيري بازار غيررسمي ميشود؛ موضوعي كه انتظار ميرود امسال با اعلام زودتر نرخها مديريت شود.
صنعت هوايي همچنان در انتظار تصميمات سياسي
مرور مجموعه اظهارات رييس سازمان هواپيمايي كشوري نشان ميدهد تقريباً همه برنامههاي كلان اين صنعت به متغيري بيروني يعني نتيجه توافقات سياسي وابسته شده است؛ از خريد هواپيما گرفته تا تأمين قطعات، همكاري با شركتهاي خارجي و حتي توسعه ناوگان. در چنين شرايطي، اگرچه تلاش براي حفظ هواپيماهاي موجود، استفاده از ظرفيت ايرلاينهاي خارجي و بازگرداندن ناوگان زمينگير به چرخه پرواز ميتواند بخشي از مشكلات كوتاهمدت را كاهش دهد، اما اين اقدامات جايگزين يك برنامه جامع نوسازي ناوگان نخواهد شد. واقعيت آن است كه صنعت هوانوردي ايران امروز بيش از هر زمان ديگري با سه چالش همزمان روبروست؛ ناوگان فرسوده، محدوديت دسترسي به قطعات و وابستگي شديد برنامههاي توسعهاي به تحولات سياست خارجي. تا زماني كه براي هر سه محور راهكاري پايدار تعريف نشود، وعده خريد هواپيماهاي جديد نيز همچنان در حد چشماندازي وابسته به «بعد از توافق» باقي خواهد ماند؛ وعدهاي كه طي يك دهه گذشته بارها تكرار شده اما هنوز به مرحله اجرا نرسيده است.
