منامه؛ صحنه آشكار شدن شكافهاي امنيتي خليجفارس
نشست وزيران امور خارجه ايالات متحده و كشورهاي عضو شوراي همكاري خليجفارس در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ به ميزباني بحرين برپا شد؛ نشستي كه كمتر از دو هفته پس از امضاي يادداشت تفاهم ميان تهران و واشنگتن (۱۷ ژوئن ۲۰۲۶) برگزار شد و از همين رو، بيش از آنكه يك ديدار تشريفاتي باشد، تلاشي براي ترسيم چارچوب امنيتي و سياسي دوران پس از توافق به شمار ميرفت.
نشست وزيران امور خارجه ايالات متحده و كشورهاي عضو شوراي همكاري خليجفارس در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ به ميزباني بحرين برپا شد؛ نشستي كه كمتر از دو هفته پس از امضاي يادداشت تفاهم ميان تهران و واشنگتن (۱۷ ژوئن ۲۰۲۶) برگزار شد و از همين رو، بيش از آنكه يك ديدار تشريفاتي باشد، تلاشي براي ترسيم چارچوب امنيتي و سياسي دوران پس از توافق به شمار ميرفت.
1) حمايت از مذاكرات اما با منطق مهار: وزراي حاضر در نشست از امضاي يادداشت تفاهم ميان ايران و امريكا استقبال و از نقش میانجيگرانه پاكستان و قطر قدرداني كردند. آنان بر ضرورت تداوم روند مذاكرات براي دستيابي به پايان پايدار خصومتها و جلوگيري از دستيابي ايران به سلاح هستهاي تأكيد کردند. با اين حال، حمايت آنان ماهيتي مشروط داشت. در متن بيانيه، «تحقق صلح پايدار» گره زده شد به مقابله با آنچه «تهديدات ايران» خوانده شد؛ از جمله برنامه موشكي، توانمنديهاي پهپادي و حمايت از نيروهاي همسو در منطقه. ازاينرو، بيانيه منامه نشان ميدهد كه از نگاه واشنگتن و متحدان منطقهاي آن، پرونده هستهاي تنها بخشي است از معادله و راهبرد مهار ايران ابعادي فراتر از مساله هستهاي دارد.
2) تنگه هرمز؛ كانون اصلي اختلاف: مهمترين و حساسترين بخش بيانيه به تنگه هرمز اختصاص داشت. امريكا و كشورهاي شوراي همكاري بر آزادي كامل و بدون قيد و شرط كشتيراني و عبور ترانزيتي مطابق حقوق بينالملل تأكيد كردند و هرگونه عوارض، محدوديت يا تلاش براي اعمال كنترل بر اين گذرگاه راهبردي را مردود دانستند.اين موضع از نگاه تهران، فراتر از يك بحث حقوقي و در حكم چالشي است مستقيم نسبت به حقوق حاكميتي ايران و عمان بر آبراهي كه در محدوده آبهاي سرزميني دو كشور قرار دارد.
3) اقتصاد ابزار استمرار فشار: بيانيه همچنين هرگونه گسترش تجارت و سرمايهگذاري با ايران را مشروط به پايبندي تهران به توافقات، توقف رفتارهاي بيثباتكننده از نگاه طرف مقابل و فراهم شدن شرايط تعامل اقتصادي دانست. از اين منظر، اقتصاد نه به عنوان مشوقي مستقل، بلكه بهمثابه ابزاري براي حفظ اهرم فشار سياسي تعريف شده است.
در موضوعات منطقهاي، بيانيه از حاكميت و تماميت ارضي سوريه حمايت كرد، بر تقويت حاكميت دولت لبنان و خلع سلاح گروههاي مسلح غيردولتي تأكيد کرد، از طرح مورد حمايت امريكا براي پايان دادن به جنگ غزه پشتيباني كرد و حملات گروههاي همسو با ايران عليه كشورهاي شوراي همكاري را محكوم ساخت. اين مواضع در مجموع تصويري از نظم منطقهاي مطلوب واشنگتن و شركاي عرب آن ارائه ميدهد.
4) واكنش تهران رد الگوي امنيتي امريكا: وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران در واكنشي تند، بيانيه منامه را «مداخلهجويانه، تحريكآميز و غيرمسوولانه» توصيف كرد. تهران ادعاي تعهد امريكا به امنيت منطقه را مردود دانست و حضور نظامي واشنگتن را منشأ ناامني و بيثباتي معرفي كرد. همچنين با دفاع از ماهيت صلحآميز برنامه هستهاي خود، كشورهاي منطقه را به حمايت از ايده «غرب آسيا عاري از سلاح هستهاي» فراخواند. در موضوع تنگه هرمز نيز ايران تصريح كرد كه مديريت اين آبراه بر اساس حقوق بينالملل و توافقات ميان دو دولت ساحلي، يعني ايران و عمان، تعيين ميشود و هيچ طرف ديگري صلاحيت تعيين تكليف درباره آن را ندارد. تهران همچنين كشورهاي همسايه را به رعايت اصل حسن همجواري و جلوگيري از استفاده قدرتهاي خارجي از قلمروی آنان براي اقدامات خصمانه عليه ايران فراخواند.
بيانيه منامه و پاسخ تهران نشان داد كه با وجود آغاز گفتوگوهاي مستقيم ايران و امريكا، اختلافات بنيادين دو طرف درباره تعريف تهديد، معماري امنيت منطقهاي، نقش قدرتهاي فرامنطقهاي و حاكميت بر آبراههاي راهبردي همچنان پابرجاست. ازاينرو، هرچند مذاكرات وارد مرحلهاي تازه شده است، اما شكافهاي ژئوپليتيكي و امنيتي ميان طرفين همچنان عميق است و ميتواند آينده هرگونه تفاهم پايدار را با چالشهاي جدي مواجه سازد.
