پلاک منطقه آزاد تهران یعنی چه؟
رونمایی از پلاک منطقه آزاد تهران یعنی یا پایتخت به منطقه آزاد تبدیل شده یا واردات خودروهای شخصی برای ساکنان پایتخت آزاد شده است. این گزاره چقدر صحت دارد؟ آیا باید منتظر کاهش قابل توجه قیمت خودروهای شخصی باشیم؟
آیین آغاز شمارهگذاری خودرو و رونمایی از پلاک اختصاصی منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی، ۲۵ خرداد با حضور وزیر راه و شهرسازی، معاون اجرایی رئیسجمهور، استاندار تهران و رئیس پلیس راهور برگزار شد.
برخلاف برداشتی که در برخی خبرها با عباراتی مانند «تهران منطقه آزاد شد» ایجاد شد، کل تهران یا تمام محدوده فرودگاه امام به منطقه آزاد تبدیل نشده است. محدوده منطقه آزاد تجاری شهر فرودگاهی امام خمینی حدود هزار و ۵۰۰ هکتار وسعت دارد و مبنای قانونی تشکیل آن به ماده ۱۶۶ قانون برنامه پنجم توسعه بازمیگردد. اتفاق تازه، آغاز رسمی شمارهگذاری خودروها و رونمایی از پلاک اختصاصی این منطقه است، نه تأسیس ناگهانی یک منطقه آزاد جدید در تمام استان تهران.
مسئولان دولتی میگویند هدف اصلی این طرح، استفاده از ظرفیتهای منطقه آزاد برای نوسازی ناوگان فرسوده حملونقل عمومی، افزایش ایمنی و کاهش آلودگی هوای تهران است.
محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، تأکید کرده که در مرحله فعلی هیچ برنامهای برای واردات خودروهای شخصی از طریق منطقه آزاد شهر فرودگاهی وجود ندارد و مجوزهای صادرشده صرفاً به تأمین ناوگان عمومی اختصاص دارد.
بر اساس توضیحات او، امکان واردات اتوبوس، مینیبوس، میدلباس، ون و تاکسی از طریق این منطقه فراهم شده است. مسئولان همچنین از امکان استفاده از ظرفیت منطقه آزاد برای تأمین آمبولانس، خودروهای آتشنشانی، کامیون و تجهیزات حملونقل ریلی، از جمله واگنهای مترو و قطار، سخن گفتهاند.
رامین کاشفآذر، مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی، نیز اعلام کرده خودروهایی که در قالب ناوگان خدماترسان، مانند تاکسی، اتوبوس، ون و مینیبوس وارد و شمارهگذاری شوند، میتوانند با پلاک منطقه آزاد در سراسر استان تهران تردد کنند. به گفته او، اتوبوسهای وارداتی به دلیل ماهیت فعالیتشان امکان تردد خارج از استان را نیز خواهند داشت.
بنابراین، آنچه تاکنون بهطور رسمی اعلام شده، ناظر بر خودروهای عمومی و خدماترسان است و مجوزی برای واردات خودرو شخصی ارزانقیمت یا لوکس و تردد آزاد آن در تهران صادر نشده است.
چرا رونمایی از پلاک منطقه آزاد تهران حساسیتبرانگیز شد؟
نگرانیها درباره آینده این طرح تنها به منطقه آزاد فرودگاه امام محدود نمیشود. در هفتههای اخیر چند تصمیم درباره خودروهای پلاک مناطق آزاد گرفته شده که در مجموع نشاندهنده کاهش تدریجی محدودیتهای تردد و تسهیل ورود این خودروها به سرزمین اصلی است.
در جریان جنگ، پلیس راهور به خودروهای دارای پلاک مناطق آزاد ماکو، کیش، قشم، چابهار و اروند اجازه داد بدون تبدیل پلاک به پلاک ملی، بهصورت موقت در سراسر کشور تردد کنند. این مجوز پس از آتشبس نیز تمدید شد و رئیس پلیس راهور اعلام کرد تا زمانی که پایان شرایط ویژه و بازگشت کامل کشور به وضعیت عادی رسماً اعلام نشود، اعتبار آن ادامه خواهد داشت.
همزمان، استانداران گیلان، مازندران، اردبیل و آذربایجان شرقی تفاهمنامهای برای تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد در این چهار استان امضا کردند. پیش از آن نیز توافقهایی برای تردد این خودروها در استانهای زنجان و قزوین صورت گرفته بود. قرار است استانهای گلستان و آذربایجان غربی نیز به این سازوکار اضافه شوند.
در کنار توسعه محدوده تردد پلاکهای مناطق آزاد، مسیر تبدیل برخی از این پلاکها به پلاک ملی نیز طی دو سال گذشته بازتر شده است. خودروهایی که شرایط زمانی، فنی و قانونی تعیینشده را داشته باشند، میتوانند با پرداخت حقوق ورودی، مالیات، عوارض و دریافت تأییدیههای لازم وارد سرزمین اصلی شده و پلاک ملی دریافت کنند.
در جریان بررسی بودجه سال ۱۴۰۵ نیز مجلس مصوباتی درباره واردات حداقل ۵۰ هزار خودرو از مناطق آزاد با تبدیل پلاک به ملی و اعمال تخفیف ۲۰ درصدی در حقوق ورودی تصویب کرد؛ هرچند در مراحل بررسی، درباره نحوه اجرا و انطباق برخی از این بندها با سیاستهای کلی، ابهامهایی مطرح شد.
در تحول دیگری، معاونت حقوقی ریاستجمهوری اعلام کرد خودروهای با حجم موتور بیش از ۲۵۰۰ سیسی که پیش از ابلاغ آییننامه اجرایی قانون ساماندهی صنعت خودرو وارد مناطق آزاد شدهاند نیز میتوانند پس از طی مراحل قانونی و پرداخت هزینههای مربوط، پلاک ملی دریافت کنند. این تصمیم بهویژه شامل بخشی از خودروهای لوکس موجود در مناطق آزاد میشود.
مجموع این تصمیمها باعث شده برخی کارشناسان نگران باشند که مرز میان «خودروی منطقه آزاد» و «خودروی قابل تردد در سرزمین اصلی» بهتدریج کمرنگ شود. از این منظر، حتی اگر واردات منطقه آزاد فرودگاه امام در مرحله نخست به ناوگان عمومی محدود باشد، این پرسش همچنان مطرح است که آیا این محدودیت در آینده نیز باقی خواهد ماند؟
آیا منطقه آزاد میتواند قیمت خودرو را کاهش دهد؟
امیرحسین کاکایی، کارشناس صنعت خودرو به این طرح انتقاد دارد و می گوید «دولت برای اداره کشور به درآمد نیاز دارد. اما وقتی از تعرفه واردات صرفنظر میکند و در مقابل فشار مالیاتی را بر تولید و فعالیت اقتصادی افزایش میدهد، عملاً به واردکننده امتیاز بیشتری از تولیدکننده میدهد. اگر منطقه آزاد نزدیک تهران به محلی برای ورود گسترده خودرو تبدیل شود، چنین تصمیمی میتواند ماهیتی پوپولیستی، ضدتوسعه و ضدتولید پیدا کند.»
او درباره تأثیر احتمالی این طرح بر بازار خودرو به رویداد۲۴ میگوید: «دولتها در دو دهه گذشته مرتب تلاش کردهاند قیمت خودرو را در یک بازار تورمی با روشهای دستوری کنترل کنند. نتیجه این سیاست، تخریب صنعت خودرو، ایجاد رانت و آشفتگی بازار بوده است. اکنون نیز ممکن است تصور کنند واردات از منطقه آزاد میتواند قیمت را کاهش دهد.»
او اضافه میکند: «افزایش عرضه خودرو ممکن است در کوتاهمدت باعث کاهش یا توقف رشد قیمتها شود، اما تا زمانی که تورم، رشد نقدینگی، بیثباتی نرخ ارز و مشکلات سیاستگذاری صنعتی ادامه دارد، این کاهش پایدار نخواهد بود. قیمت ممکن است مدتی پایین بیاید، اما موج تورمی بعدی دوباره بازار را تحت تأثیر قرار میدهد.»
به اعتقاد این کارشناس، مشکل صنعت خودرو را نمیتوان فقط از مسیر افزایش واردات حل کرد: «قانون ساماندهی صنعت خودرو بیش از آنکه به اصلاح ساختار تولید منجر شود، مسیر واردات را گسترش داد. بااینحال، خودروهای اقتصادی پنجهزار دلاری که وعده داده میشد بهصورت گسترده وارد نشدند و بخش مهمی از خودروهای وارداتی در ردههای قیمتی بالاتر قرار گرفتند؛ خودروهایی که در مواردی شبکه خدمات پس از فروش و تأمین قطعات قابلاتکایی نیز ندارند.»
کاکایی میگوید: «مفهوم منطقه آزاد در اصل یک ایده اقتصادی مثبت و صادراتمحور است؛ اما در ایران به شکلی اجرا شده که واردات بر تولید غلبه کرده است. ممکن است بعدها از گسترش بیبرنامه مناطق آزاد بهعنوان یک خطای بزرگ اقتصادی یاد شود.»
این کارشناس خودرو معتقد است واردات بدون برنامه میتواند فشار بیشتری بر تولیدکنندگان داخلی و زنجیره قطعهسازی وارد کند.
بااینحال، باید میان خودرو دارای پلاک منطقه آزاد و خودروی دارای پلاک ملی تفاوت قائل شد. خودروهای منطقه آزاد برای ورود دائمی به سرزمین اصلی و دریافت پلاک ملی همچنان باید حقوق ورودی، مالیات و عوارض قانونی را پرداخت کنند. در طرح اعلامشده برای فرودگاه امام نیز تاکنون معافیت عمومی برای واردات خودروهای شخصی یا خودروهایی مانند لندکروز اعلام نشده است.
فرصتی برای نوسازی ناوگان فرسوده
حمیدرضا مخلصپور، فعال بازار خودرو، نگاه متفاوتی دارد و معتقد است استفاده از ظرفیت منطقه آزاد میتواند به ارتقای کیفیت ناوگان حملونقل عمومی کمک کند.
او به رویداد۲۴ میگوید: «این تصمیم از آنجا گرفته شده که ظرفیت فعلی صنعت حملونقل و تولید داخلی پاسخگوی نیاز کشور نیست. بعد از جنگ نیز تولید خودرو کاهش پیدا کرده و بخش بزرگی از ناوگان موجود، استانداردهای مرسوم حملونقل عمومی را ندارد.»
مخلصپور میافزاید: «دولت به این نتیجه رسیده که برای نوسازی حملونقل عمومی تهران از ظرفیت منطقه آزاد استفاده کند. هدف، واردات خودروهای اقتصادی، جادار و باکیفیت برای استفاده در ناوگان عمومی است. طرحهای مشابهی نیز در برخی استانها و مناطق آزاد کشور اجرا شده یا در حال گسترش است.»
به گفته او، در مناطق آزاد به دلیل پایینتر بودن هزینههای واردات و محدودیت کمتر، اختلاف قیمت قابلتوجهی میان برخی خودروهای دارای پلاک منطقه آزاد و نمونههای دارای پلاک ملی وجود دارد.
او میگوید: «در بعضی مناطق آزاد، خودروهای پلاک ملی نسبت به گذشته طرفدار کمتری پیدا کردهاند، زیرا افراد میتوانند با بودجه مشابه خودرو خارجی باکیفیتتری تهیه کنند. نمونههایی دیدهایم که فرد یک خودروی مونتاژی چینی را فروخته و به جای آن خودروی اروپایی دارای پلاک منطقه آزاد خریده است.»
مخلصپور مدعی است اختلاف قیمت برخی خودروها در مناطق آزاد ممکن است بسیار قابلتوجه باشد، اما تأکید میکند هنوز آییننامه جامع و شفافی درباره نحوه اجرای طرح منطقه آزاد فرودگاه امام منتشر نشده است:
«هنوز سازوکار دقیق واردات، ترخیص، واگذاری و مالکیت خودروهای این منطقه مشخص نشده است. باید منتظر انتشار آییننامه اجرایی ماند تا معلوم شود چه اشخاص یا نهادهایی امکان واردات دارند و خودروها با چه شرایطی واگذار خواهند شد.»
منطقه آزاد فرودگاه امام در نهایت چه تغییری ایجاد میکند؟
در وضعیت فعلی، منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام قرار نیست بازار خودرو شخصی تهران را آزاد کند. برنامه رسمی، واردات و شمارهگذاری خودروهای حملونقل عمومی و خدماتی است؛ خودروهایی که با پلاک اختصاصی منطقه آزاد میتوانند در سطح استان تهران فعالیت کنند.
اگر این طرح در همین محدوده باقی بماند، میتواند مسیر کمهزینهتری برای نوسازی اتوبوسها، تاکسیها، ونها، آمبولانسها و خودروهای خدمات شهری ایجاد کند. ناوگان عمومی تهران سالهاست با فرسودگی، مصرف سوخت بالا، کمبود خودرو و آلودگی شدید روبهروست و تولید داخلی نیز نتوانسته تمام نیاز آن را بهموقع تأمین کند.
در حال حاضر دو گزاره را میتوان با اطمینان مطرح کرد: نخست اینکه کل تهران منطقه آزاد نشده است؛ دوم اینکه بر اساس مجوز فعلی، واردات خودروهای شخصی از طریق منطقه آزاد فرودگاه امام در دستور کار قرار ندارد.
