لغو تحریم های نفتی و پتروشیمی
پس از هفتهها گمانهزني درباره سرنوشت تفاهم اخير ميان ايران و امريكا، سرانجام روز يكشنبه ۳۱ خرداد دور جديد گفتوگوهاي دو طرف در سويیس برگزار شد؛ مذاكراتي كه اگرچه هنوز به رفع كامل اختلافات منجر نشده، اما نشانههايي از پيشرفت و افزايش اميدواري نسبت به آينده آن مشاهده ميشود.
پس از هفتهها گمانهزني درباره سرنوشت تفاهم اخير ميان ايران و امريكا، سرانجام روز يكشنبه ۳۱ خرداد دور جديد گفتوگوهاي دو طرف در سويیس برگزار شد؛ مذاكراتي كه اگرچه هنوز به رفع كامل اختلافات منجر نشده، اما نشانههايي از پيشرفت و افزايش اميدواري نسبت به آينده آن مشاهده ميشود.
اين مذاكرات در قالب نشستهاي چهارجانبه و با حضور نمايندگان ايران، امريكا، پاكستان و قطر برگزار شد. دو كشوري كه طي ماههاي گذشته نقش مهمي در ايجاد كانالهاي ارتباطي ميان تهران و واشنگتن ايفا كردهاند و همچنان تلاش ميكنند مسير گفتوگوها را فعال نگه دارند. در رأس هيات ايراني، محمدباقر قاليباف رييس مجلس شوراي اسلامي قرار داشت و جيدي ونس معاون رييسجمهور امريكا نيز هدايت تيم امريكايي را برعهده داشت؛ تركيبي كه نشان ميدهد دو طرف براي اين دور از گفتوگوها اهميت ويژهاي قائل بودهاند. مذاكرات در شرايطي برگزار شد كه منطقه همچنان تحت تأثير پيامدهاي جنگ ۴۰ روزه قرار دارد و بسياري از پروندههاي سياسي، امنيتي و اقتصادي هنوز به جمعبندي نهايي نرسيدهاند. با اين حال، برخلاف فضاي پرتنش ماههاي گذشته، اكنون نشانههايي از تمايل طرفها براي يافتن راهحلهاي عملي و جلوگيري از بازگشت بحران ديده ميشود. بر اساس اطلاعات منتشرشده، ايران در اين مذاكرات بار ديگر بر مواضع اصلي خود تأكيد كرده است. يكي از مهمترين محورهاي مورد تأكيد تهران، توقف كامل حملات و اقدامات نظامي عليه متحدان منطقهاي ايران بهويژه در لبنان بوده است. مقامهاي ايراني معتقدند هرگونه توافق پايدار نيازمند آن است كه تهديدهاي امنيتي عليه منطقه كاهش يابد و شرايط براي بازگشت ثبات فراهم شود.
در كنار مسائل امنيتي، موضوعات اقتصادي نيز جايگاه مهمي در گفتوگوها داشتهاند. آزادسازي بخشي از منابع مالي بلوكهشده ايران، تسهيل دسترسي كشور به درآمدهاي ارزي و فراهم شدن امكان فروش آزادانهتر نفت از جمله مطالباتي بوده كه هيات ايراني بر آن تأكيد كرده است. از نگاه تهران، هر توافقي كه نتواند آثار ملموسي در حوزه اقتصاد و معيشت مردم ايجاد كند، نميتواند پاسخگوي انتظارات موجود باشد. سيد عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان در پيامي در شبكه ايكس در تشريح نتايج مذاكرات روز گذشته با ميانجيگري پاكستان و قطر نوشت: ميانجيگري خستگي ناپذير پاكستان و قطر باعث پيشرفتهاي بزرگي براي پايان دادن به جنگ در لبنان شد. همچنين تحريم صادرات نفت و پتروشيمي تعليق شد، محاصره دريايي برداشته شد، برخي از داراييهاي مسدود شده آزاد شدند و طرح بزرگ بازسازي و توسعه اقتصادي ايران اجرايي شد.
اولين آزمون واقعي:
واحد رفع درگيريها در لبنان
متن بيانيه كميته رسانه هيات مذاكرهكننده «ميناب ۱۶۸» درباره مذاكرات سويیس به شرح زير است:
«۱- با فشار هيات مذاكرهكننده ايراني از عصر شنبه، پايان جنگ به صورت شكننده در لبنان فعلا حفظ شده است كه براي تثبيت آن سازوكار نظارتي با عنوان «واحد كنترل منازعه» با حضور ايران ايجاد ميشود. با اين سازوكار در حقيقت جمهوري اسلامي ايران به صورت رسمي وارد معادلات امنيتي لبنان ميشود درحالي كه در ماههاي اخير، امريكاييها تلاش زيادي كردند تا ايران را از معادلات لبنان حذف كنند. همچنين رژيم اشغالگر قدس هيچ جايگاهي در اين سازوكار ندارد.
۲- در بحث مديريت تنگه هرمز براي ضمانت بازگشايي به مرور تنگه، مقرر شده خط تماسي ايجاد شود تا در صورت اشكال در اجرا با ايران تماس بگيرند و مشكل خود را منتقل كنند. اين اتفاق به معناي تثبيت سيادت ايران در تنگه هرمز است.
۳- كارگروههاي سه گانه هستهاي، تحريمها و نظارت كه براساس اين بيانيه تشكيل ميشوند، كار خود را پس از شروع اجراي بند ۱۳ يادداشت تفاهم يعني توقف آتش در همه جبههها به خصوص لبنان، آغاز رفع محاصره دريايي، آغاز آزادسازي اموال بلوكه شده ايران و صدور اسقاطيه (رفع) تحريمهاي نفتي، پتروشيمي و مشتقات آغاز خواهند كرد. در حقيقت پيش از اجراي بند ۱۳، جمهوري اسلامي وارد مذاكره مرحله نهايي نميشود.
۴-در اين دور از گفتوگوها، يادداشت تفاهم اجراي آزادسازي اموال بلوكه شده ايران نيز ميان ايران و قطر به امضاي دوكشور رسيد.
۵- در جريان گفتوگوهاي سويیس همچنين براساس بند ۱۰ يادداشت تفاهم، دفتر كنترل داراييهاي خارجي (OFAC) وزارت خزانهداري امريكا، اسناد رفع تحريمهاي نفتي، پتروشيمي و مشتقات را به مدت ۶۰ روز صادر كرد. اين به معناي آن است كه ايران ميتواند به صورت رسمي به مشتريان خود نفت بفروشد و پول آن را در سازوكارهاي رسمي بانك مركزي دريافت كند.» اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه كشورمان در مطلبي در شبكه اجتماعي ايكس نوشت: «هيات نمايندگي جمهوري اسلامي ايران بعد از انجام گفتوگوهاي فشرده درباره اجراي مفاد يادداشت تفاهم خاتمه جنگ مورخ ۲۸ خرداد ۱۴۰۵، عازم ميهن است.» وي افزود: «اين گفتوگوها با تمركز بر بندهاي ۱، ۵، ۱۰ و ۱۱ متن يادداشت تفاهم، از صبح يكشنبه ۳۱ خرداد در سويیس (Lake Luzern) شروع شد و تا ساعات اوليه بامداد دوشنبه ۱ تير ادامه يافت. بر اساس بيانيه مشترك كشورهاي ميانجي (قطر و پاكستان) كه با مشورت ايران و امريكا تنظيم شد، سازوكارهاي اجرايي براي نظارت بر اجراي مفاد يادداشت تفاهم پيشبيني شد و مقرر گرديد گفتوگوها در سطوح كارشناسي و فني براي پيشبرد اجراي موثر تفاهم خاتمه جنگ تحميلي ادامه يابد.» بقايي خاطرنشان كرد: «با توجه به اينكه طبق بند ۱۳ يادداشت تفاهم، آغاز مذاكرات براي توافق نهايي، منوط به شروع و تداوم اجراي بندهاي ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ است، توافقهاي صورت گرفته در اين نشست (بهويژه بند ۱ در رابطه با خاتمه جنگ و عمليات نظامي رژيم صهيونيستي در لبنان از طريق ايجاد يك سازوكار كنترل منازعه با مشاركت طرفين و جمهوري لبنان، و نيز بندهاي ۱۰ در رابطه با صادرات نفت و محصولات پتروشيمي ايران و ۱۱ موضوع آزادسازي داراييهاي مسدودشده ايران) تسهيلكننده روند اجراي تعهدات متقابل خواهد بود.»
سخنگوي وزارت خارجه كشورمان اظهار كرد: «مبناي كار، «تعهد در مقابل تعهد» است و جمهوري اسلامي ايران ضمن رصد اجراي تعهدات طرف مقابل، از همه اهرمهاي خود براي اطمينان از اجراي آن تعهدات بهره خواهد گرفت.» در مقابل، مقامهاي امريكايي نيز بر اجراي برخي بندهاي تفاهم اخير از جمله بازگشت شرايط عادي به مسيرهاي دريايي و تداوم تردد كشتيها در منطقه تأكيد كردهاند. واشنگتن معتقد است كه بازگشايي مسيرهاي كشتيراني و كاهش تنشهاي دريايي ميتواند زمينه را براي حركت به سمت توافقات گستردهتر فراهم كند.
جيدي ونس، معاون رييسجمهور امريكا كه سرپرستي هيات امريكا در مذاكرات با ايران را برعهده دارد. در يك نشست خبري در سويیس با تشريح ابعاد مختلف مذاكرات چهارجانبه، به موضوعات هستهاي، سازوكار آتشبس در لبنان و تداوم رايزنيهاي فني ميان طرفين پرداخت.
معاون رييسجمهور امريكا با اشاره به يك گام نظارتي مهم در روند ديپلماتيك جاري با ايران مدعي شد: ايرانيها موافقت كردهاند كه از بازرسان آژانس بينالمللي انرژي اتمي براي بازگشت به كشورشان دعوت كنند.
اين اظهارات در حالي انجام ميشود كه مقامات ايران هموز درباره ساز و كار صدور مجوز براي ورود بازرسان به كشور و بازديد از سايتهاي غنيسازي كه مورد حمله نظامي قرار گرفتند اظهارنظري نداشتهاند. وي با ارزيابي روند پيشرفت گفتوگوها و تشبيه آن به مراحل ساخت يك بنا اظهار كرد: توافق نهايي حكم يك خانه را دارد؛ ما اكنون پيريزي و فونداسيون آن را انجام دادهايم. هنوز خانه را نساختهايم، اما زيربناي موفقي را پايهگذاري كردهايم. ونس با بيان اينكه با وجود بازگشت مقامات ارشد، رايزنيهاي فني در حوزه دستوكارها ادامه خواهد داشت، گفت: من نميتوانم براي ۶۰ روز آينده در اينجا بمانم و به امريكا بازميگردم، اما تيمهاي فني به كار خود در محل مذاكرات ادامه خواهند داد. وي در پاسخ به سوالي درباره اخبار منتشرشده مبني بر تصميم هيات ايراني براي ترك مذاكرات در پي اعتراض به تهديدات روز گذشته «دونالد ترامپ»، رييسجمهور امريكا عليه ايران و تيم مذاكرهكننده مدعي آن شد كه «ايرانيها تهديد به ترك جلسه كردند، يا دستكم تهديدهايي در رسانههاي اجتماعي مطرح شد كه آنها اتاق مذاكره را ترك ميكنند، اما در نهايت كار ادامه پيدا كرد.»
معاون رييسجمهور امريكا در ادامه به تشريح وضعيت اجراي آتشبس در لبنان پرداخت و آن را فرآيندي پيچيده و در حال پيشرفت خواند و گفت: همانطور كه ترامپ اشاره كرد، گاهي اوقات اين آتشبسها صرفاً به معناي آن است كه ميزان شليكها كمي كاهش يافته است. اما هدف ما اين بود كه اطمينان حاصل كنيم هماهنگيهاي لازم برقرار شده تا در صورت بروز هرگونه درگيري يا شليك از سوي حزبالله يا پاسخ رژيم صهيونيستي، طرفين عملاً با يكديگر در كانال ارتباطي باشند و راهي براي متوقف كردن درگيريها پيدا كنند. وي افزود: ظرف ۲۴ ساعت گذشته، وضعيت در لبنان احتمالاً در آرامترين حالت خود بوده است. ۲۴ ساعت قبل از آن هم نسبتاً خوب بود، هرچند كه مشخصاً حدود ۷۲ ساعت پيش شليكهايي صورت گرفت. اين فرآيند همچنان يك پروژه در حال تكميل است. معاون رييسجمهور امريكا در پاسخ به سوال خبرنگاري مبني بر اينكه آيا ايالات متحده خواهان عقبنشيني نيروهاي نظامي صهيونيست از جنوب لبنان است يا خير، مدعي شد كه واشنگتن به دنبال يك راهحل ديپلماتيك متوازن است. ونس در پايان در ادعايي عجيب و بر خلاف مواضع صريح مقامات صهيونيستي گفت كه «اسراييليها بسيار صريح اعلام كردهاند كه هيچگونه قصد و چشمداشت ارضي در جنوب لبنان ندارند. دليلي كه آنها احساس ميكنند بايد در آنجا حضور داشته باشند، نگراني از نيروهاي حزبالله در جنوب لبنان است. با اين حال، ما معتقديم ميتوانيم به نقطهاي برسيم كه در آن, هم تماميت ارضي لبنان و هم امنيت اسراييل حفظ و تضمين شود. معاون رييسجمهور امريكا با تمجيد از مدل توافق شكلگرفته و نقش واسطهها ادعا كرد: آنچه جرد (كوشنر)، قطريها و كل تيم به دست آوردند، از نظر من يك توافق كلاسيك به سبك ترامپ است.
وي در ادامه ادعاهاي خود درباره نحوه هزينهكرد داراييهاي ايران افزود: اگر اموال بلوكهشده ايران روزي آزاد شوند، اين داراييها باعث ثروتمندتر شدن كشاورزان امريكايي خواهند شد و به تأمين مواد غذايي براي مردم ايران كمك خواهند كرد. نقش ميانجيها نيز در اين دور از مذاكرات قابل توجه بوده است. مقامهاي پاكستاني پس از پايان نشستها فضاي گفتوگوها را اميدواركننده توصيف كردهاند و از وجود اراده سياسي براي ادامه مذاكرات سخن گفتهاند. قطر نيز كه طي سالهاي گذشته در بسياري از پروندههاي منطقهاي نقش تسهيلكننده داشته، تلاش كرده است فاصله ديدگاههاي دو طرف را كاهش دهد و زمينه را براي پيشرفت گفتوگوها فراهم كند. شهباز شريف، نخستوزير پاكستان روز -دوشنبه-در پيامي در شبكه اجتماعي ايكس نوشت: «الحمدلله، نخستين نشست كميته عالي در چارچوب يادداشت تفاهم اسلامآباد در بورگن اشتوك سويیس با موفقيت به پايان رسيد. مذاكرات در فضايي مثبت و سازنده برگزار شد و پيشرفتهاي اميدواركنندهاي به همراه داشت.» شهباز شريف «توافق بر سر نقشه راهي براي دستيابي به توافق نهايي ظرف ۶۰ روز، تشكيل كميته عالي براي نظارت سياسي و آغاز گفتوگوهاي فني بيشتر» را به عنوان پيشرفتهاي حاصلشده در اين مذاكرات برشمرد.
او «از رهبري هر دو كشور ايران و ايالات متحده امريكا براي تعهد مستمرشان نسبت به تعامل سازنده تقدير كرده و از تمامي كشورهاي برادر و دوست براي حمايت ارزشمندشان در پيشبرد اين روند تاريخي» تشكر كرد.
شريف ضمن تشكر از دولت سويیس براي تسهيل مذاكرات و ميزباني آن، بهطور ويژه از قطر به دليل «حمايت حياتي آن در ايجاد شرايط لازم براي پيشرفت در اين مذاكرات» قدرداني كرد. نخستوزير پاكستان در ادامه با اشاره به نقش فيلد مارشال عاصم منير، فرمانده ارشد پاكستان در تنشزدايي ميان دو طرف جنگ و روند مذاكرات گفت: «مايلم اداي احترام ويژهاي به فيلد مارشال عاصم منير داشته باشم كه تلاشهاي خستگيناپذير او اين مذاكرات را به موفقيت رساند. فداكاري، تعهد و پشتكار او واقعا شايسته تقدير است كه بدون آنها هيچ پيشرفتي حاصل نميشد.»
او همچنين با قدرداني از تلاشهاي محمد اسحاق دار، معاون نخستوزير و وزير امور خارجه پاكستان، همچنين محسن نقوي، وزير كشور پاكستان براي موفقيت مذاكرات قدرداني كرد. نخستوزير پاكستان تاكيد كرد: پاكستان به ايفاي نقش صادقانه و صميمانه خود در پيشبرد گفتوگو و ديپلماسي براي دستيابي به راهكاري مسالمتآميز و پايدار ادامه خواهد داد. پاكستان و قطر بامداد دوشنبه در بيانيهاي مشترك از پيشرفت چشمگير در تلاشهاي ديپلماتيك جاري ميان ايالات متحده و ايران خبر دادند؛ اين پيشرفتها پس از پايان دور نخست مذاكرات سطح بالا در نشست درياچه لوسرن در سويیس حاصل شده است.
آنچه بيش از هر چيز توجه ناظران را جلب كرده، اين است كه اگرچه اختلافات همچنان پابرجاست، اما هيچيك از طرفها مذاكرات را بنبست تلقي نميكنند. در واقع هر طرف از زاويه ديد خود دلايلي براي ادامه مسير و اميدوار بودن به نتايج آينده دارد. ايران بر اين باور است كه اكنون فرصت مناسبي براي پيگيري حقوق خود از مسير ديپلماسي فراهم شده است. امريكا كاهش تنشها را يك دستاورد مهم ميداند و ميانجيها نيز معتقدند پنجره گفتوگو همچنان باز مانده است. در تهران نيز تأكيد اصلي همچنان بر اين نكته است كه مذاكره و ديپلماسي زماني معنا پيدا ميكند كه در خدمت منافع ملي باشد. مقامهاي ايراني بارها اعلام كردهاند كه گفتوگوها با حسن نيت دنبال ميشود، اما هيچ توافقي خارج از چارچوب حقوق و منافع كشور پذيرفته نخواهد شد. به همين دليل تيم مذاكرهكننده ماموريت دارد ضمن تلاش براي حل اختلافات، خطوط قرمز كشور را نيز حفظ كند.
مذاكرات فني ايران و امريكا در مورد سازوكارهاي اجراي يادداشت تفاهم اسلامآباد و تشكيل گروههاي فني مربوطه از روز (دوشنبه) در سويیس برگزار ميشود. رياست هيات ايران در مذاكرات فني بر عهده كاظم غريب آبادي، معاون وزير خارجه است. در عين حال، جمهوري اسلامي ايران تأكيد كرده است كه آمادگي براي دفاع از كشور و منافع ملي همچنان پابرجاست. از نگاه تهران، ديپلماسي و قدرت دفاعي دو مسير مكمل هستند و پيشبرد مذاكرات به معناي ناديده گرفتن ضرورت حفظ آمادگي دفاعي نيست. بر همين اساس، مقامهاي كشور هشدار دادهاند كه اگر حقوق ايران ناديده گرفته شود يا طرف مقابل از تعهدات خود فاصله بگيرد، گزينه دفاع از منافع ملي همچنان روي ميز خواهد بود.
اكنون مذاكرات در سويیس وارد مرحلهاي شده كه ميتواند مسير ماههاي آينده را مشخص كند. هنوز براي قضاوت نهايي درباره نتيجه گفتوگوها زود است، اما آنچه روشن به نظر ميرسد اين است كه پس از ماهها تنش و درگيري، بار ديگر ديپلماسي به مهمترين ميدان رقابت و تعامل ميان طرفها تبديل شده است. اينكه اين مسير به توافقي پايدار منتهي شود يا نه، پرسشي است كه پاسخ آن در ادامه مذاكرات و تصميمهاي روزهاي آينده مشخص خواهد شد.
