شكاف ۳ هزار دستگاهي؛ چرا نوسازي ناوگان به بنبست رسيد؟
در حالي كه كارشناسان نياز سالانه كشور به دستكم ۵ هزار دستگاه اتوبوس جديد را ضروري ميدانند، آمارها نشان ميدهد طي حدود سه سال گذشته مجموع اتوبوسهاي واردشده به ايران حتي به ۲ هزار دستگاه هم نرسيده است.
در حالي كه كارشناسان نياز سالانه كشور به دستكم ۵ هزار دستگاه اتوبوس جديد را ضروري ميدانند، آمارها نشان ميدهد طي حدود سه سال گذشته مجموع اتوبوسهاي واردشده به ايران حتي به ۲ هزار دستگاه هم نرسيده است. همزمان حدود ۱۵ هزار دستگاه اتوبوس فرسوده در ناوگان شهري و بينشهري كشور در انتظار خروج از چرخه فعاليت هستند؛ وضعيتي كه شكاف ميان نياز واقعي و ظرفيت موجود را به يكي از مهمترين چالشهاي حملونقل عمومي تبديل كرده است. پيمان سنندجي، رييس كميسيون حملونقل اتاق بازرگاني تهران، در گفتوگو با مهر تصويري نگرانكننده از وضعيت فعلي ارايه كرده است؛ تصويري كه نشان ميدهد سياستهاي نوسازي ناوگان در سالهاي گذشته نتوانسته پاسخگوي نيازهاي واقعي كشور باشد.
او با اشاره به تأثير فرسودگي ناوگان بر ايمني جادهها گفت: فرسودگي ناوگان ميتواند يكي از عوامل افزايش ريسك در حملونقل جادهاي باشد، هرچند تصادفات جادهاي معمولاً مجموعهاي از عوامل مختلف دارند.
سنندجي تأكيد كرد: عواملي مانند خستگي راننده، شرايط جاده، نقاط حادثهخيز و وضعيت فني خودروها همگي در بروز حوادث نقش دارند. با اين حال، نوسازي ناوگان ميتواند به بهبود ايمني، كاهش هزينههاي نگهداري و ارتقاي كيفيت خدمات حملونقل عمومي كمك كند .
اين اظهارات در حالي مطرح ميشود كه طي سالهاي اخير بارها موضوع فرسودگي ناوگان جادهاي و شهري به عنوان يكي از عوامل اثرگذار بر كيفيت حملونقل كشور مطرح شده است. كارشناسان معتقدند اتوبوسهاي قديمي نه تنها مصرف سوخت بيشتري دارند، بلكه هزينه تعمير و نگهداري آنها نيز به شكل چشمگيري افزايش يافته و همين موضوع بهرهوري شبكه حملونقل را كاهش داده است.
گرههاي متعدد در مسير نوسازي
رييس كميسيون حملونقل اتاق بازرگاني تهران ريشههاي عقبماندگي در نوسازي ناوگان را مجموعهاي از عوامل ساختاري ميداند. او ميگويد: به نظر ميرسد مساله نوسازي ناوگان اتوبوسراني در كشور حاصل مجموعهاي از عوامل است؛ از محدوديتهاي ارزي و پيچيدگيهاي اداري در واردات گرفته تا مشكلات مالي شهرداريها و عدم تأمين كامل سهم دولت در طرحهاي نوسازي، همين عوامل باعث شده است روند جايگزيني ناوگان فرسوده با سرعتي كمتر از نياز واقعي كشور پيش برود.
واقعيت اين است كه طي يك دهه گذشته تقريباً همه دولتها از نوسازي ناوگان عمومي سخن گفتهاند، اما در عمل كمبود منابع مالي، تحريمها، مشكلات ارزي و ضعف در اجراي طرحهاي حمايتي باعث شده بسياري از وعدهها به نتيجه ملموسي نرسد. نتيجه اين وضعيت امروز در خيابانهاي شهرها و جادههاي كشور قابل مشاهده است؛ جايي كه بخش مهمي از ناوگان عمر مفيد خود را پشت سر گذاشته است.
آماري كه زنگ خطر را به صدا درميآورد
يكي از مهمترين بخشهاي اظهارات سنندجي مربوط به ميزان واردات اتوبوس در سالهاي اخير است. او با اشاره به اختلاف آماري ميان دستگاههاي مختلف گفت: آمار دقيق در حوزه نوسازي ناوگان به دليل تعدد متوليان و تفاوت شيوههاي آماري ميان دستگاههايي مانند وزارت كشور، وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان راهداري و حملونقل جادهاي و شهرداريها، گاهي با اختلاف همراه است؛ با اين حال، بر اساس گزارشهاي منتشرشده در سالهاي اخير ميتوان تصويري كلي از وضعيت موجود ارايه داد. اما مهمترين بخش ماجرا جايي است كه رييس كميسيون حملونقل اتاق بازرگاني تهران از شكاف عميق ميان نياز كشور و ميزان واردات سخن ميگويد. او تصريح كرد: واقعيت اين است كه ميزان واردات اتوبوس در سالهاي اخير فاصله قابل توجهي با نياز كشور داشته است. برآوردها نشان ميدهد طي حدود سه سال گذشته مجموع اتوبوسهاي واردشده به كشور كه عمدتاً از كشورهاي آسيايي و بهويژه چين تأمين شدهاند، بهطور كلي به حدود دو هزار دستگاه هم نرسيده است. اين آمار زماني نگرانكنندهتر ميشود كه بدانيم كشور سالانه به هزاران دستگاه اتوبوس جديد نياز دارد. به عبارت ديگر، مجموع واردات سه سال گذشته حتي پاسخگوي نياز يك سال كشور نيز نيست. سنندجي در ادامه به موضوعي اشاره ميكند كه در سالهاي اخير بارها محل مناقشه بوده است: تفاوت ميان قراردادهاي خريد و اتوبوسهاي تحويلشده.
رييس كميسيون حملونقل اتاق بازرگاني تهران ادامه داد: البته بخشي از آمار اعلامشده در اخبار مربوط به قراردادها يا تفاهمنامههاي خريد است و نه الزاماً اتوبوسهايي كه بهصورت قطعي وارد ناوگان حملونقل شده و پلاكگذاري شدهاند.
سرنوشت نامعلوم اتوبوسهاي كاركرده
يكي از راهكارهايي كه براي جبران كمبود ناوگان مطرح شد، واردات اتوبوسهاي كاركرده زير پنج سال بود. اما اين طرح نيز آنگونه كه انتظار ميرفت پيش نرفت.
سنندجي در اين باره گفت: در سالهاي اخير مجوز واردات اتوبوسهاي كاركرده زير پنج سال صادر شد، اما به دليل مسائل مرتبط با استانداردها، خدمات پس از فروش و برخي فرآيندهاي اداري، تعداد محدودي از اين خودروها وارد چرخه بهرهبرداري شدهاند؛ برخي برآوردها نشان ميدهد تا نيمه سال ۱۴۰۴ در مجموع حدود چند صد دستگاه اتوبوس كاركرده توانستهاند از گمرك ترخيص شده و وارد ناوگان شوند. در كنار واردات، همواره بر نقش توليد داخلي در تأمين نياز كشور تأكيد شده است. با اين حال، ظرفيت توليد نيز فاصله قابل توجهي با نياز واقعي دارد.
رييس كميسيون حملونقل اتاق بازرگاني تهران اظهار كرد: در كنار واردات، توليد داخلي نيز بخشي از نياز كشور را تأمين ميكند، اما ظرفيت واقعي توليد در سالهاي اخير معمولاً بين حدود ۸۰۰ تا يكهزار و ۲۰۰ دستگاه در سال برآورد شده است؛ اين ميزان توليد نيز پاسخگوي نياز نوسازي ناوگان كشور نيست و براي جبران عقبماندگي موجود، بايد اقدامات موثرتري در حوزه تأمين مالي، تسهيل واردات و حمايت از توليد داخلي انجام شود.
اما شايد نگرانكنندهترين بخش ماجرا تعداد اتوبوسهاي فرسوده كشور باشد.سنندجي گفت: در حال حاضر بر اساس گزارشهاي موجود، حدود ۱۵ هزار دستگاه اتوبوس در كشور در هر دو بخش درونشهري و برونشهري، به دليل سن بالا در زمره ناوگان فرسوده قرار ميگيرند و بايد به تدريج از چرخه بهرهبرداري خارج شوند.پايتخت كشور نمونه روشني از اين بحران است. شهري كه ميليونها سفر روزانه در آن انجام ميشود اما ناوگان اتوبوسراني آن با كمبود شديد مواجه است. سنندجي در اين خصوص اظهار كرد: در بخش حملونقل شهري نيز فاصله ميان نياز واقعي و ناوگان موجود قابل توجه است.
