تابستاني نرمال در پيش است
در حالي كه طي هفتههاي اخير هشدارها و گمانهزنيهاي متعددي درباره قدرت گرفتن پديده «النينيو» و پيامدهاي آن بر اقليم جهان منتشر شده، برخي تحليلها در فضاي مجازي و حتي محافل تخصصي از تابستاني فوقالعاده گرم، خشكساليهاي گسترده يا برعكس بارشهاي بيسابقه در ايران سخن گفتهاند.
در حالي كه طي هفتههاي اخير هشدارها و گمانهزنيهاي متعددي درباره قدرت گرفتن پديده «النينيو» و پيامدهاي آن بر اقليم جهان منتشر شده، برخي تحليلها در فضاي مجازي و حتي محافل تخصصي از تابستاني فوقالعاده گرم، خشكساليهاي گسترده يا برعكس بارشهاي بيسابقه در ايران سخن گفتهاند. اما پروفسور حسين اردكاني، استاد دانشگاه و بنيانگذار علم هواشناسي در ايران، معتقد است نبايد تأثير اين پديده را بيش از اندازه بزرگنمايي كرد.او با تكيه بر بيش از شش دهه تجربه علمي و پژوهشي در حوزه هواشناسي، تأكيد ميكند كه ايران در فاصلهاي دور از كانون اصلي اين پديده قرار دارد و مجموعهاي از عوامل و «دورپيوندهاي اقليمي» در شكلگيري وضعيت آبوهوايي كشور نقش دارند؛ عواملي كه ميتوانند آثار النينيو را تقويت يا حتي خنثي كنند.
النينيو چيست و چرا دوباره خبرساز شده است؟
اداره ملي اقيانوسي و جوي امريكا (NOAA) بهتازگي اعلام كرده كه شرايط النينيو در بخش گرمسيري اقيانوس آرام شكل گرفته و دماي سطح آب در اين منطقه طي ماههاي اخير بهطور محسوسي افزايش يافته است. برخي پيشبينيها نيز از احتمال تبديل اين پديده به يك «ابر النينيو» خبر ميدهند؛ رخدادي كه ميتواند در زمره قويترين نمونههاي ثبتشده قرار گيرد. همين موضوع باعث شده خاطره النينيوي مشهور سال ۱۹۹۷ دوباره زنده شود؛ پديدهاي كه در بسياري از نقاط جهان موجي از گرماي شديد، سيلاب، خشكسالي، آتشسوزي و خسارتهاي ميليارد دلاري به همراه داشت.در ايران نيز برخي كارشناسان و كاربران فضاي مجازي از احتمال وقوع تابستاني بسيار داغ و شرايط غيرعادي آبوهوايي سخن گفتهاند. اما آيا واقعاً چنين سناريويي در انتظار كشور است؟
النينيو؛ نامي كه اغلب اشتباه تلفظ ميشود
پروفسور اردكاني در تشريح اين پديده ابتدا به نكتهاي جالب اشاره ميكند؛ اينكه واژه رايج«النينو» در اصل شكل تغيير يافته واژه اسپانيايي «النينيو» است.به گفته او، اين پديده زماني رخ ميدهد كه گردش طبيعي آب و هوا در اقيانوس آرام دچار اختلال شود و تودههاي آب گرم به بخشهايي از اين اقيانوس هجوم آورند. در چنين شرايطي دماي آب در برخي مناطق اقيانوس آرام بين ۲.۵ تا ۳ درجه سانتيگراد افزايش مييابد و در موارد شديدتر يا اصطلاحاً «سوپر النينيو»، اين افزايش دما حتي به ۳ تا ۳.۵ درجه سانتيگراد نيز ميرسد.اردكاني تأكيد ميكند كه در اكوسيستمهاي دريايي، افزايش حتي يك يا دو درجهاي دما نيز اهميت بسيار زيادي دارد، زيرا آب اقيانوسها به كندي گرم ميشود و كوچكترين تغييرات ميتواند پيامدهاي گستردهاي در مقياس منطقهاي و جهاني داشته باشد.
اثرات جهاني؛ از سيلاب در امريكاي جنوبي تا خشكسالي در استراليا
اين استاد دانشگاه توضيح ميدهد كه پيامدهاي النينيو در مناطق مختلف جهان يكسان نيست. در برخي كشورها مانند پرو و اكوادور بارندگيهاي شديد و سيلابي رخ ميدهد، در حالي كه مناطقي از اندونزي و استراليا ممكن است با خشكساليهاي گسترده روبرو شوند.با اين حال، او معتقد است نبايد هر تغيير آبوهوايي را بهطور مستقيم به النينيو نسبت داد؛ زيرا سامانه اقليمي زمين مجموعهاي بسيار پيچيده از عوامل مختلف است كه بهصورت همزمان بر يكديگر اثر ميگذارند .
آيا ايران از النينيو تأثير ميپذيرد؟
اردكاني ميگويد ايران نيز به دليل قرار گرفتن در عرضهاي جغرافيايي ۲۰ تا ۲۵ درجه شمالي ميتواند به شكل غيرمستقيم تحت تأثير اين پديده قرار گيرد.به اعتقاد او، در برخي شرايط النينيو ميتواند زمينه ورود رطوبت از اقيانوس هند، درياي مديترانه يا درياي سياه را فراهم كند و در نتيجه بارندگيهاي مطلوبتري در كشور شكل بگيرد.اما نكته مهم اينجاست كه اين تأثيرگذاري نه قطعي است و نه به اندازهاي كه برخي پيشبينيهاي اغراقآميز مطرح ميكنند.او با اشاره به مطالعات و مشاهدات خود در بيش از ۶۵ سال فعاليت علمي ميگويد در دورههايي حتي افزايش دماي نزديك به ۳ درجهاي آب اقيانوس آرام نيز ثبت شده، اما اين موضوع الزاماً به خشكسالي شديد يا ترسالي گسترده در ايران منجر نشده است.
دورپيوندها حلقه گمشده تحليلهاي فضاي مجازي
به گفته اردكاني، النينيو تنها يكي از حدود ۱۰ دورپيوند مهم اقليمي در جهان به شمار ميرود. دورپيوندها پديدههايي هستند كه در يك منطقه از كره زمين رخ ميدهند اما آثار آنها در مناطق بسيار دورتر ظاهر ميشود.او معتقد است بسياري از تحليلهايي كه اين روزها درباره النينيو منتشر ميشوند، تنها بر يك عامل متمركز هستند و ساير دورپيوندهاي اثرگذار را ناديده ميگيرند.اردكاني هشدار ميدهد كه تحليل شرايط اقليمي ايران صرفاً بر اساس يك پديده، رويكردي علمي نيست. مجموعهاي از عوامل اقيانوسي، جوي و منطقهاي به صورت همزمان عمل ميكنند و نتيجه نهايي حاصل برهمكنش همه اين متغيرهاست.
گرما، اما در محدوده معمول
برخلاف برخي پيشبينيهاي نگرانكننده، پروفسور اردكاني معتقد است تابستان امسال در محدوده شرايط طبيعي و متعارف ايران خواهد بود.او پيشبيني ميكند دماي هواي تهران در گرمترين روزهاي تابستان احتمالاً به حدود ۴۲ درجه سانتيگراد برسد؛ رقمي كه هرچند بالا است اما در چارچوب شرايط عادي تابستاني پايتخت قرار ميگيرد.اين استاد دانشگاه تأكيد ميكند احتمال ثبت دماهاي بسيار فراتر از ركوردهاي معمول چندان زياد نيست و نبايد انتظار گرماي «بيحد و حصر» را داشت.به باور او، برخي دورپيوندهاي ديگر ميتوانند اثرات النينيوي فعلي را تعديل كرده و مانع از شكلگيري شرايط غيرعادي شوند.
پاييز از اواخر مهر آغاز ميشود
اردكاني در بخش ديگري از اظهارات خود به وضعيت فصلهاي آينده نيز اشاره ميكند.به گفته او، انتظار ميرود پاييز امسال از اواخر مهرماه يا اوايل آبانماه به شكل محسوسي آغاز شود و سامانههاي بارشي وارد كشور شوند.اردكاني معتقد است آبان و آذرماه از نظر بارش در محدوده نرمال يا حتي اندكي فراتر از نرمال قرار خواهند داشت و زمستان نيز شرايط بارشي مناسبي خواهد داشت.اگر اين پيشبيني محقق شود، ايران پس از چند سال تجربه نوسانات شديد اقليمي ميتواند دورهاي نسبتاً متعادل را پشت سر بگذارد.
تجربههاي گذشته چه ميگويند؟
بنيانگذار علم هواشناسي ايران براي رد ديدگاههاي اغراقآميز به نمونههاي تاريخي نيز اشاره ميكند.او يادآور ميشود كه در سالهاي ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ كشور شاهد بارندگيهاي بسيار شديد و وقوع سيلابهاي گسترده بود؛ بارشهايي كه بسياري از سدهاي كشور را سرريز كرد. با اين حال، آن سالها همزمان با وقوع النينيوي شاخص و قدرتمند نبودند.همچنين اردكاني به زمستانهاي بسيار سرد دهههاي گذشته اشاره ميكند؛ از سرماي شديد سال ۱۳۴۲ گرفته تا برفهاي سنگين دهه ۱۳۵۰ و موج سرماي گسترده سال ۱۳۸۵.از نگاه او، اين رويدادها نشان ميدهد كه اقليم ايران تحت تأثير عوامل متعددي قرار دارد و نميتوان همه ناهنجاريهاي آبوهوايي را به يك پديده خاص نسبت داد.
نگاه علمي به جاي هيجان رسانهاي
اظهارات پروفسور حسين اردكاني در شرايطي مطرح ميشود كه فضاي رسانهاي جهان بهشدت تحت تأثير هشدارهاي مرتبط با النينيو قرار گرفته است. هرچند اين پديده بدون ترديد يكي از مهمترين محركهاي اقليمي جهان محسوب ميشود، اما به گفته اين چهره باسابقه هواشناسي، نبايد نقش آن را در تعيين سرنوشت آبوهواي ايران بيش از اندازه برجسته كرد.بر اساس اين ارزيابي، تابستاني نرمال با گرماي متعارف، آغاز بارشهاي پاييزي از اواخر مهر و شرايط بارشي مناسب در پاييز و زمستان محتملترين سناريو براي ماههاي آينده است.
