تيتك به جاي برچسب قيمت مدرنيزاسيون يا فشار تازه بر بيماران؟
تصميم سازمان غذا و دارو براي حذف قيمت از روي بستهبندي داروها، يكي از بحثبرانگيزترين تصميمات حوزه سلامت در ماههاي اخير بوده است؛ تصميمي كه اگرچه از سوي مديران اين سازمان به عنوان گامي در مسير هوشمندسازي، مقابله با قاچاق و هماهنگي با نوسانات اقتصادي معرفي ميشود، اما در مقابل، موجي از نگراني را ميان بيماران، داروخانهها، نمايندگان مجلس و حتي برخي كارشناسان حوزه سلامت ايجاد كرده است.
استدلال سازمان غذا و دارو؛ مبارزه با قاچاق و داروي تقلبي
گلي ماندگار|
تصميم سازمان غذا و دارو براي حذف قيمت از روي بستهبندي داروها، يكي از بحثبرانگيزترين تصميمات حوزه سلامت در ماههاي اخير بوده است؛ تصميمي كه اگرچه از سوي مديران اين سازمان به عنوان گامي در مسير هوشمندسازي، مقابله با قاچاق و هماهنگي با نوسانات اقتصادي معرفي ميشود، اما در مقابل، موجي از نگراني را ميان بيماران، داروخانهها، نمايندگان مجلس و حتي برخي كارشناسان حوزه سلامت ايجاد كرده است. در نگاه نخست، حذف يك عدد چاپي از روي جعبه دارو شايد تغييري ساده و فني به نظر برسد، اما در واقع اين اقدام، مستقيما با مفاهيمي چون اعتماد عمومي، شفافيت اقتصادي، عدالت در دسترسي به اطلاعات و امنيت رواني بيماران گره خورده است. پرسش اصلي اينجاست كه آيا انتقال مرجع قيمتگذاري از روي جعبه دارو به سامانههاي ديجيتال، واقعا به نفع مردم خواهد بود يا اينكه در شرايط اقتصادي فعلي، خود به عاملي براي تشديد بياعتمادي و آشفتگي بازار تبديل ميشود؟
سلمان اسحاقي، سخنگوي كميسيون بهداشت مجلس، نيز در اظهارنظري با نگراني از سردرگمي عمومي، حذف قيمت را نشانهاي از بيثباتي و تغييرات روزافزون بها دانسته است. او بر اين باور است كه وقتي عددي روي كالا نباشد، راه براي سليقهگري باز ميشود و مردم در مه ابهام گرفتار ميآيند. اين نگراني، ريشه در تجربه زيسته قشري دارد كه عادت به لمس قيمت با چشم سر دارند، نه با جستوجوي ديجيتال.
حذف قيمت تصميمي در دل بحران اقتصادي
سازمان غذا و دارو استدلال ميكند كه با توجه به نوسانات شديد نرخ ارز، افزايش هزينه مواد اوليه و تغيير مداوم قيمت تمامشده دارو، درج قيمت ثابت روي بستهبندي عملاً كاركرد خود را از دست داده است. به گفته مسوولان اين سازمان، ممكن است قيمت دارويي كه امروز توليد ميشود، ظرف چند هفته تغيير كند و قيمت چاپ شده روي آن ديگر با نرخ رسمي همخواني نداشته باشد.
از منظر سياستگذار، سامانه تيتك ميتواند اين مشكل را حل كند؛ سامانهاي كه امكان استعلام لحظهاي قيمت، اصالت و مسير توزيع دارو را فراهم ميكند. اما مساله اينجاست كه سياستهاي اقتصادي تنها در سطح نظري قابل ارزيابي نيستند، بلكه بايد آثار اجتماعي و رواني آنها نيز بررسي شود. در كشوري كه بخش قابل توجهي از مردم، بهويژه سالمندان و بيماران مزمن، دسترسي آسان يا مهارت كافي براي استفاده از ابزارهاي ديجيتال ندارند، حذف قيمت از روي دارو ميتواند به نوعي حذف شفافيت عيني از زندگي روزمره تعبير شود.
نگراني بيماران «از كجا بفهميم دارو گران نشده؟»
در بسياري از داروخانهها، نخستين واكنش بيماران پس از حذف قيمتها، نوعي ترديد و اضطراب بوده است. بيماران عادت كردهاند هنگام خريد دارو، قيمت را روي بسته مشاهده و آن را با خريدهاي قبلي مقايسه كنند. حالا اين امكان از آنها گرفته شده و اعتمادشان بايد به سامانهاي مجازي منتقل شود كه همه توان استفاده از آن را ندارند.
فرامرز علياري، يكي از داروخانه داران به «تعادل» ميگويد: روزانه تعداد زيادي از مراجعهكنندگان، بهخصوص سالمندان، درباره قيمت دارو سوال ميكنند. وقتي روي جعبه قيمت نباشد، برخي تصور ميكنند داروخانه قيمت را دلخواه حساب كرده است. ما مجبوريم وقت زيادي صرف توضيح دادن كنيم كه قيمتها در سامانه ثبت شده و قابل استعلام است. او ادامه ميدهد: در ظاهر قرار است اين طرح شفافيت ايجاد كند، اما در عمل ممكن است تنش بين بيمار و داروخانه را بيشتر كند. مخصوصاً در شرايطي كه مردم به دليل گرانيها حساس شدهاند و كوچكترين تغيير قيمتي برايشان مهم است. اين داروخانهدار ميافزايد: اجراي چنين طرحي بدون آمادهسازي افكار عمومي و بدون فراهم شدن زيرساختهاي كافي ميتواند به بياعتمادي گسترده منجر شود.
اقتصاد درمان چه ميگويد؟
فريبرز محبي، كارشناس اقتصاد درمان نيز اين تصميم را بخشي از روند جهاني ديجيتالي شدن نظام سلامت ميداند، اما تأكيد ميكند كه اجراي موفق آن وابسته به شرايط اقتصادي و اجتماعي كشورهاست. او ميگويد: در بسياري از كشورهاي توسعهيافته، اطلاعات دارويي از طريق باركدها و سامانههاي ديجيتال ارائه ميشود، اما تفاوت مهم اين است كه در آن كشورها ثبات اقتصادي، اعتماد عمومي و دسترسي گسترده به فناوري وجود دارد. در ايران، حذف قيمت از روي دارو در شرايط تورمي، ميتواند حساسيت اجتماعي ايجاد كند. اين كارشناس اظهار ميدارد: مساله اصلي نه خود فناوري، بلكه بحران اعتماد است. وقتي مردم هر روز با افزايش قيمت كالاها مواجهاند، طبيعي است كه حذف برچسب قيمت را به معناي باز شدن دست فروشنده براي گرانفروشي تلقي كنند. حتي اگر اين تصور دقيق نباشد، باز هم اثر رواني آن واقعي است. او هشدار ميدهد: در صورت ضعف نظارت، اين سياست ممكن است به شكلگيري بازارهاي غيررسمي و اختلاف قيمت ميان داروخانهها منجر شود.
آيا حذف قيمت راه را براي تخلف باز ميكند؟
يكي از مهمترين انتقادها به اين تصميم، نگراني درباره افزايش تخلفات احتمالي در بازار داروست. در شرايطي كه قيمت روي بسته درج نشده، برخي بيماران ممكن است امكان مقايسه يا اعتراض فوري نداشته باشند. هرچند سازمان غذا و دارو تأكيد دارد كه همه قيمتها در سامانه تيتك ثبت شده و قابل پيگيري است، اما منتقدان ميگويند ابزار نظارت مردمي تضعيف شده است. در گذشته، بيمار ميتوانست با يك نگاه ساده متوجه مغايرت قيمت شود، اما اكنون براي همين كار بايد گوشي هوشمند، اينترنت و مهارت كار با سامانه را داشته باشد. اين مساله بهخصوص براي سالمندان، بيماران كمسواد و ساكنان مناطق محروم، چالشبرانگيز خواهد بود. برخي كارشناسان نيز معتقدند حذف قيمت از روي دارو ممكن است به تدريج به ساير كالاهاي حساس نيز تسري پيدا كند و فرهنگ شفافيت قيمتي را تضعيف كند.
استدلال سازمان غذا و دارو مبارزه با قاچاق و داروي تقلبي
با اين حال، مدافعان اين سياست تأكيد دارند كه نبايد صرفا از زاويه نگرانيهاي عمومي به موضوع نگاه كرد. به باور آنها، سامانه تيتك يكي از مهمترين ابزارهاي مقابله با قاچاق دارو، تقلب و توزيع خارج از شبكه رسمي است. بر اساس اين ديدگاه، درج كد رهگيري و اتصال اطلاعات هر دارو به سامانه مركزي، امكان رصد دقيق زنجيره تأمين را فراهم ميكند و ميتواند از ورود داروهاي غيرمجاز به بازار جلوگيري كند. مسوولان حوزه سلامت همچنين معتقدند حذف قيمت چاپي، انعطاف بيشتري براي مديريت بازار ايجاد ميكند و مانع از آن ميشود كه داروهاي داراي قيمت قديمي در بازار باقي بمانند. اما حتي برخي موافقان اين طرح نيز اذعان دارند كه موفقيت آن، نيازمند اعتمادسازي گسترده است؛ موضوعي كه در شرايط فعلي اقتصاد ايران، ساده به نظر نميرسد.
شكاف ديجيتال؛ حلقه گمشده سياستگذاري
يكي از مهمترين چالشهاي اين تصميم، مساله شكاف ديجيتال است. در حالي كه سياستگذاران از «دولت الكترونيك» سخن ميگويند، هنوز بخش قابل توجهي از جامعه دسترسي آسان و پايدار به اينترنت يا ابزارهاي ديجيتال ندارند. در بسياري از مناطق محروم، حتي دسترسي به اينترنت مناسب با مشكل مواجه است. از سوي ديگر، سالمندان كه بخش بزرگي از مصرفكنندگان دارو را تشكيل ميدهند، معمولا آشنايي كمتري با سامانههاي آنلاين دارند. اين مساله باعث ميشود كه بخشي از جامعه عملا از دسترسي مستقيم به اطلاعات قيمت محروم شود و وابستگي بيشتري به داروخانهها پيدا كند. كارشناسان معتقدند پيش از اجراي كامل چنين طرحي، بايد زيرساختهاي لازم فراهم و آموزش عمومي گستردهاي انجام ميشد؛ در غير اين صورت، سياستي كه قرار بود شفافيت ايجاد كند، ممكن است نتيجه معكوس بدهد.
اعتماد عمومي؛ مهمتر از هر سامانهاي
اقتصاد سلامت تنها با فناوري اداره نميشود؛ اعتماد عمومي مهمترين سرمايه اين حوزه است. اگر مردم احساس كنند اطلاعات از آنها پنهان شده يا امكان نظارتشان كاهش يافته، حتي دقيقترين سامانهها نيز نميتوانند آرامش رواني ايجاد كنند. در سالهاي اخير، افزايش قيمت دارو و كمبود برخي اقلام درماني، حساسيت جامعه را نسبت به بازار دارو بيشتر كرده است. در چنين فضايي، حذف قيمت از روي بستهبندي، براي بخشي از جامعه نه يك تغيير تكنولوژيك، بلكه نشانهاي از بيثباتي اقتصادي تلقي ميشود. برخي جامعهشناسان معتقدند در اقتصادهاي تورمي، مردم بيش از هر چيز به «نشانههاي ملموس ثبات» نياز دارند و قيمت چاپي روي كالا يكي از همين نشانههاست.
راهحل چيست؟
بسياري از كارشناسان معتقدند اصل حركت به سمت سامانههاي هوشمند، اقدامي ضروري و اجتنابناپذير است، اما نحوه اجرا اهميت تعيينكننده دارد. يكي از پيشنهادهاي مطرحشده، نصب نمايشگرهاي ديجيتال قيمت در داروخانههاست تا بيماران بدون نياز به گوشي يا اينترنت بتوانند قيمت رسمي را مشاهده كنند. همچنين ميتوان قيمت را به صورت QR Code روي بستهها درج كرد تا هم اطلاعات بهروز باشد و هم امكان دسترسي سادهتر فراهم شود. افزون بر اين، اجراي تدريجي طرح و فرهنگسازي عمومي ميتوانست از شوك رواني آن بكاهد. بسياري از كارشناسان بر اين باورند كه سياستهاي حوزه سلامت بايد بيش از هر چيز بر اعتمادسازي اجتماعي استوار باشند.
چالش ميان سنت و مدرنيته
حذف قيمت از روي داروها، صرفا يك تغيير ظاهري نيست؛ اين تصميم، بازتابي از چالش بزرگتر ميان سنت و مدرنيته، اقتصاد متلاطم و سياستگذاري ديجيتال در ايران امروز است. اگر زيرساختهاي فني، نظارتي و فرهنگي بهدرستي تقويت شوند، سامانههاي هوشمند ميتوانند شفافيت بيشتري ايجاد كنند و حتي با قاچاق و تقلب مقابله كنند. اما اگر اين گذار بدون آمادهسازي اجتماعي انجام شود، ممكن است نتيجه آن افزايش بياعتمادي، سردرگمي بيماران و تشديد تنش در بازار دارو باشد. آنچه امروز بيش از هر چيز اهميت دارد، نه صرفا حذف يا حفظ برچسب قيمت، بلكه حفظ اعتماد مردمي است كه سلامت و امنيت روانيشان مستقيماً با بازار دارو گره خورده است.
