چرا پايتخت ۱۰ ميليوني تازه به فكر پناهگاه افتاده است؟
شهرداري از افتتاح اولين پاركينگ-پناهگاه در منطقه ۱۰ خبر ميدهد؛ پروژهاي كه اگرچه گامي رو به جلو محسوب ميشود، اما پرسشهاي مهمي را درباره سالها غفلت از پدافند شهري در پايتخت مطرح كرده است.
شهرداري از افتتاح اولين پاركينگ-پناهگاه در منطقه ۱۰ خبر ميدهد؛ پروژهاي كه اگرچه گامي رو به جلو محسوب ميشود، اما پرسشهاي مهمي را درباره سالها غفلت از پدافند شهري در پايتخت مطرح كرده است.
تهران در دهههاي گذشته صدها كيلومتر بزرگراه ساخته، دهها ايستگاه مترو افتتاح كرده، برجها و مجتمعهاي عظيم تجاري در جاي جاي آن قد كشيدهاند و هزاران ميليارد تومان صرف توسعه كالبدي شهر شده است، اما در تمام اين سالها يك سوال اساسي كمتر مطرح شد؛ اگر روزي شهر در معرض يك بحران بزرگ، جنگ، حمله يا حادثه فراگير قرار گيرد، شهروندان تهراني بايد به كجا پناه ببرند؟
پاسخ اين سوال در ماههاي اخير بيش از هر زمان ديگري اهميت پيدا كرده است. تجربه جنگها و حملات اخير نشان داد كه برخلاف بسياري از كلانشهرهاي جهان، تهران فاقد شبكهاي گسترده از پناهگاههاي عمومي و فضاهاي ايمن زيرزميني است؛ كمبودي كه در روزهاي بحران به يكي از مهمترين دغدغههاي افكار عمومي تبديل شد. بسياري از شهروندان در شبكههاي اجتماعي ميپرسيدند نزديكترين پناهگاه كجاست و اساساً آيا تهران پناهگاه عمومي استانداردي دارد يا خير؟
در چنين شرايطي، شهرداري تهران از افتتاح نخستين پاركينگ-پناهگاه پايتخت در منطقه ۱۰ خبر داده است. خبري كه از يك سو ميتواند نشانه آغاز توجه جدي به مقوله پدافند غيرعامل و دفاع شهري باشد و ازسوي ديگر اين پرسش را مطرح ميكند كه چرا چنين پروژهاي بايد پس از دههها توسعه شهري و پس از وقوع بحرانهاي متعدد در دستور كار قرار گيرد؟ مطهر محمدخاني، سخنگوي شهرداري تهران، در نشست خبري خود اعلام كرد: مسير ساخت پاركينگ- پناهگاه آغاز شد و اولين مورد را در منطقه ۱۰ طي هفتههاي آينده افتتاح خواهيم كرد.» وي همچنين افزود: مواردي نيز بايد با استانداردسازي به پناهگاه تبديل شود. همين دو جمله نشان ميدهد كه تهران هنوز در ابتداي مسير ايجاد زيرساختهاي پدافند شهري قرار دارد. درحالي كه بسياري از پايتختهاي جهان سالهاست بخشي از پاركينگها، ايستگاههاي مترو و فضاهاي زيرزميني خود را براي شرايط اضطراري تجهيز كردهاند، تهران اكنون در حال آغاز پروژهاي است كه ميتوانست سالها قبل اجرايي شود.
اعتراف به يك عقبماندگي؟
شايد مهمترين بخش سخنان سخنگوي شهرداري جايي بود كه از بررسي «طرح تفصيلي زيرزميني» سخن گفت. محمدخاني اعلام كرد: براي اولينبار طرح تفصيلي زيرزميني را با نگاه پدافند غيرعامل مورد بررسي قرار داديم. فضاهاي امدادي، بيمارستاني و ايمني زيرزميني در اين طرح پيشبيني شده است. اگرچه اين خبر در ظاهر اميدواركننده است، اما از زاويهاي ديگر يك واقعيت تلخ را آشكار ميكند؛ اينكه پايتخت ايران تا امروز فاقد يك نگاه جامع و ساختاريافته به توسعه زيرسطحي شهر با رويكرد ايمني و دفاع شهري بوده است. سالها مديريت شهري درباره توسعه خطوط مترو، تونلهاي ترافيكي و پروژههاي عمراني سخن گفته، اما كمتر از ظرفيت اين زيرساختها براي مديريت بحران صحبت شده است. اكنون به نظر ميرسد تجربه بحرانهاي اخير باعث شده موضوع پدافند غيرعامل از حاشيه به متن برنامهريزي شهري منتقل شود.
شهري كه همچنان در حال دويدن است
در كنار بحث پناهگاهها، شهرداري تهران تلاش ميكند نشان دهد روند توسعه شهر متوقف نشده است. محمدخاني تأكيد كرد: «جنگ تحميلي مانع فعاليتهاي مديريت شهري نشده» و از بهرهبرداري قريبالوقوع آزادراه شوشتري خبر داد. به گفته او، ۹.۳ كيلومتر قسمت اول اين آزادراه است و كمك شاياني به كنترل ترافيك شرق تهران خواهد كرد و طبق محاسبات ۵درصد از ترافيك شرق تهران را كاهش ميدهد. اما همين جا نيز يك سوال قديمي مطرح ميشود؛ آيا تهران همچنان قرار است توسعه خود را عمدتاً بر پايه بزرگراهسازي ادامه دهد يا اينكه بحرانهاي اخير ضرورت سرمايهگذاري بيشتر بر تابآوري شهري، فضاهاي ايمن و حملونقل عمومي را يادآوري كردهاند؟
حملونقل عمومي رايگان تصميمي محبوب اما پرهزينه
يكي ديگر از محورهاي مهم نشست خبري، ادامه رايگان بودن مترو و اتوبوس بود؛ تصميمي كه در ماههاي اخير با استقبال گسترده شهروندان مواجه شده است.
سخنگوي شهرداري تهران گفت: مسير رايگان بودن مترو و اتوبوس ادامه پيدا ميكند و در هماهنگي با شوراي شهر تهران همچنان رايگان است. او همچنين اعلام كرد: در حال حاضر تنها ۳ درصد از هزينه اتوبوس و ۶ درصد از هزينه كل مترو را از مردم دريافت ميكنيم. اين آمار در عين حال كه نشاندهنده حمايت دولت و شهرداري از شهروندان است، پرسشهايي نيز درباره پايداري مالي اين سياست ايجاد ميكند. حملونقل عمومي تهران سالهاست با كمبود منابع مالي، فرسودگي ناوگان و نياز گسترده به سرمايهگذاري مواجه است. در چنين شرايطي تداوم رايگانسازي بدون تعيين منابع درآمدي پايدار ميتواند در آينده به چالشي جدي تبديل شود.
واگنهايي كه هنوز نرسيدهاند
موضوع واردات واگنهاي مترو نيز بار ديگر در اين نشست مطرح شد. سخنگوي شهرداري تهران از وجود اختلاف ميان شهرداري و سازمان شهرداريها در ماههاي گذشته خبر داد و گفت: اين تفاوت ديدگاه موجب تاخير زماني در انتقال از چين شد. اگرچه شهرداري از حل شدن مشكل و تسريع روند انتقال واگنها سخن ميگويد، اما واقعيت اين است كه شهروندان تهراني سالهاست هزينه كمبود واگن و ازدحام در مترو را پرداخت ميكنند. اكنون نيز وعده رسيدن ماهانه سه رام قطار مطرح شده، اما بايد ديد اين وعده چه زماني به افزايش ملموس ظرفيت شبكه مترو منجر خواهد شد.
تهرانِ پس از بحران آزموني براي مديريت شهري
بخش مهمي از سخنان سخنگوي شهرداري به بازسازي مناطق آسيبديده اختصاص داشت. آماري كه او ارايه كرد از پيشرفت قابل توجه تعميرات و نوسازي واحدهاي خسارتديده حكايت دارد. با اين حال، آنچه بيش از آمار بازسازي اهميت دارد، درسي است كه تهران بايد از اين بحرانها بگيرد. افتتاح نخستين پاركينگ-پناهگاه شايد مهمترين خبر اين نشست بود؛ نه به دليل ابعاد عمراني آن، بلكه به اين دليل كه نشان داد مفهوم «تابآوري شهري» بالاخره جاي خود را در اولويتهاي مديريت شهري باز كرده است. اما يك پاركينگ-پناهگاه براي شهري با ميليونها نفر جمعيت كافي نيست. پرسش اصلي اين است كه آيا اين پروژه آغاز يك برنامه گسترده و بلندمدت خواهد بود يا صرفاً پاسخي مقطعي به نگرانيهاي ناشي از بحرانهاي اخير؟
پاسخ اين سوال در سالهاي آينده مشخص خواهد شد، اما آنچه امروز روشن است اين است كه تهران بيش از هر زمان ديگري نياز دارد از شهري كه صرفاً توسعه مييابد، به شهري تبديل شود كه براي بحرانها نيز آماده است.
