بازگشت نصفه نيمه به جهان آنلاين
سه روز از اعلام رسمي «بازگشايي اينترنت» ميگذرد، اما براي بسياري از كاربران و كسبوكارها هنوز چيزي شبيه بازگشت به وضعيت عادي رخ نداده است.
سه روز از اعلام رسمي «بازگشايي اينترنت» ميگذرد، اما براي بسياري از كاربران و كسبوكارها هنوز چيزي شبيه بازگشت به وضعيت عادي رخ نداده است. در حالي كه مسوولان از افزايش تدريجي ترافيك بينالملل و بهبود شرايط سخن ميگويند، فعالان حوزه اينترنت معتقدند آنچه امروز در دسترس كاربران قرار گرفته، با اينترنت آزاد و كامل فاصله قابل توجهي دارد. قطع بودن اينترنت ديتاسنترها، اختلال در پروتكلهاي حياتي، مسدود بودن بخشي از سرويسهاي جهاني و گمانهزنيها درباره «اينترنت وايتليستي» باعث شده اين پرسش جدي مطرح شود كه آيا اينترنت واقعاً بازگشته يا تنها بخشي از آن در اختيار كاربران قرار گرفته است.
سهشنبه گذشته خبر بازگشايي اينترنت بينالملل با استقبال گسترده كاربران و فعالان اقتصاد ديجيتال همراه شد. پس از بيش از ۸۰ روز محدوديت، بسياري انتظار داشتند با اعلام رفع محدوديتها، شرايط ارتباطي كشور به وضعيت پيشين بازگردد و كسبوكارها نفس راحتي بكشند. اما تنها چند روز پس از اين اعلام، انتقادها از كيفيت و نحوه دسترسي به اينترنت بار ديگر اوج گرفته است؛ انتقادهايي كه اينبار نه درباره اصل قطع اينترنت، بلكه درباره «اينترنتي كه ظاهراً وصل شده اما هنوز عادي نيست» مطرح ميشود. در شرايطي كه مقامهاي دولتي از بازگشت تدريجي ترافيك بينالملل سخن ميگويند، بخشي از فعالان فني و كارشناسان حوزه زيرساخت معتقدند مشكل اصلي نه زمان لازم براي بازگشت شبكه، بلكه ادامه محدوديتهايي است كه همچنان بر بخشهايي از اينترنت اعمال ميشود. به باور آنها، آنچه امروز در اختيار كاربران قرار گرفته، هنوز با مفهوم اينترنت آزاد و عادي فاصله دارد.
بازگشايي اينترنت يا بازگشايي بخشي از اينترنت؟
يكي از صريحترين انتقادها در روزهاي اخير از سوي پويا پيرحسينلو، رييس كميسيون اينترنت و زيرساخت انجمن تجارت الكترونيك تهران، مطرح شده است. او در واكنش به توضيحات مسوولان درباره زمانبر بودن بازگشت شرايط عادي اينترنت، اساس اين استدلال را زير سوال برده و گفته است: «همانطور كه ميتوانند در يك لحظه اينترنت را قطع كنند، در يك لحظه هم ميتوانند وصل كنند.» اين اظهارات پاسخي مستقيم به توضيحاتي است كه از سوي شركت ارتباطات زيرساخت ارايه شده بود. بهزاد اكبري، مديرعامل شركت ارتباطات زيرساخت، اعلام كرده بود كه به دليل طولاني شدن دوره محدوديتها، بازگشت ترافيك بينالملل و بهبود كيفيت سرويسها به چند روز زمان نياز دارد. اما منتقدان ميگويند مساله فراتر از يك فرآيند فني است. از نگاه آنها اگر مشكل صرفاً بازگشت تدريجي ترافيك بود، نبايد همچنان شاهد بسته بودن بخشي از سرويسها، پروتكلها و مسيرهاي ارتباطي باشيم. پيرحسينلو در همين زمينه يكي از مهمترين گلايههاي كسبوكارها را مطرح ميكند؛ موضوعي كه كمتر در فضاي عمومي درباره آن صحبت شده است: «مهمترين مساله اين است كه اينترنت ديتاسنترها وصل نشده است. اين مساله هيچ توجيه و منطقي ندارد. اين مساله كسبوكارها را ديوانه ميكند.» در ظاهر ممكن است اينترنت براي كاربران عادي در دسترس باشد، اما بسياري از شركتها، استارتاپها و سرويسهاي آنلاين فعاليت خود را از طريق سرورهايي انجام ميدهند كه در ديتاسنترهاي داخلي مستقر هستند. محدوديت در دسترسي اين زيرساختها به اينترنت بينالملل ميتواند به معناي اختلال در خدمات، ارتباط با مشتريان خارجي، بهروزرساني نرمافزارها و حتي فعاليت روزمره شركتها باشد.
اقتصاد ديجيتال همچنان پشت ديوار محدوديت
اين انتقادها در حالي مطرح ميشود كه طي ماههاي گذشته مسوولان بارها بر اهميت اقتصاد ديجيتال، شركتهاي دانشبنيان و صادرات خدمات فناوري تأكيد كردهاند. با اين حال فعالان اين حوزه معتقدند ميان اين شعارها و واقعيت زيرساختي كشور فاصله قابلتوجهي وجود دارد. براي بسياري از شركتهاي فناوري، اينترنت صرفاً ابزاري براي ارتباطات روزمره نيست؛ بخشي از زيرساخت توليد است. همانطور كه يك كارخانه بدون برق قادر به ادامه فعاليت نيست، يك شركت نرمافزاري نيز بدون دسترسي پايدار و كامل به اينترنت جهاني نميتواند به فعاليت عادي خود ادامه دهد. در هفتههاي گذشته بارها از اختصاص اينترنت ويژه به برخي كسبوكارها به عنوان راهكاري براي كاهش خسارتها ياد شد. اما تجربه عملي نشان داده كه اين راهحل نيز نتوانسته مشكلات اصلي را برطرف كند. اكنون نيز انتقادها از وضعيت ديتاسنترها و زيرساختهاي ارتباطي نشان ميدهد بخش مهمي از اقتصاد ديجيتال همچنان در شرايط عادي فعاليت نميكند. همين مساله پرسشي جدي را مطرح ميكند؛ اگر قرار است اينترنت به كشور بازگردد، آيا منظور دسترسي واقعي و كامل است يا صرفاً باز شدن بخشي از مسيرهاي ارتباطي؟
اينترنت وايتليستي؛اينترنت يا فهرست مجاز؟
يكي ديگر از موضوعاتي كه در روزهاي اخير مورد توجه كارشناسان قرار گرفته، احتمال اعمال سياست «وايتليست» بر اينترنت كاربران است. پيرحسينلو با اشاره به برخي نشانههاي فني ميگويد: «ما فكر ميكنيم به شكل وايتليست اينترنت را باز كردهاند.» او از بسته بودن برخي مخازن نرمافزاري، محدوديت روي بخشي از آدرسهاي اينترنتي و اختلال در دسترسي به برخي ارايهدهندگان بزرگ خدمات ابري به عنوان نشانههاي اين وضعيت نام ميبرد. فارغ از صحت يا رد اين ادعا، اصل ماجرا اهميت زيادي دارد. اينترنت بر پايه ارتباط آزاد و گسترده ميان ميليونها سرويس، وبسايت و سامانه در سراسر جهان شكل گرفته است. هرگونه دسترسي گزينشي، عملاً ماهيت اين شبكه را تغيير ميدهد. به همين دليل است كه كارشناسان فناوري سالهاست هشدار ميدهند اينترنت وايتليستي نميتواند جايگزين اينترنت واقعي شود. در چنين مدلي، كاربران به جاي دسترسي آزاد به شبكه جهاني، صرفاً به فهرستي از مسيرهاي از پيش تعيينشده متصل ميشوند؛ وضعيتي كه نه براي توسعه فناوري مناسب است و نه براي اقتصاد ديجيتال.
مساله اعتماد؛ حلقه گمشده اينترنت ايران
اما شايد مهمترين پيامد شرايط فعلي، مسالهاي فراتر از سرعت، پهناي باند يا پروتكلهاي ارتباطي باشد؛ مساله اعتماد. در ماههاي گذشته بارها وعده بازگشت اينترنت، بهبود كيفيت دسترسي يا رفع محدوديتها مطرح شده است. با اين حال كاربران و كسبوكارها هنوز با احتياط به اين وعدهها نگاه ميكنند. دليل اين ترديد روشن است؛ آنچه براي فعالان اقتصادي اهميت دارد نه اعلام بازگشايي، بلكه امكان استفاده پايدار و بدون اختلال از اينترنت است. اگر كاربران همچنان نتوانند به برخي سرويسها دسترسي داشته باشند، اگر شركتها در ارتباط با مشتريان خارجي مشكل داشته باشند و اگر ديتاسنترها همچنان با محدوديت مواجه باشند، اعلام بازگشايي اينترنت بيش از آنكه يك تحول واقعي باشد، به يك خبر روي كاغذ تبديل خواهد شد. در واقع چالش امروز كشور ديگر صرفا وصل شدن اينترنت نيست. اينترنتي كه پس از ۸۰ روز محدوديت به كشور بازميگردد، بايد بتواند اعتماد از دست رفته را نيز بازگرداند. اعتمادي كه تنها با اطلاعرساني شفاف، رفع محدوديتهاي باقيمانده و بازگشت واقعي به شرايط عادي احيا خواهد شد. در غير اين صورت، حتي اگر نمودارهاي رسمي از افزايش ترافيك بينالملل حكايت كنند، بسياري از كاربران و كسبوكارها همچنان احساس خواهند كرد كه اينترنت هنوز به كشور بازنگشته است.
