در سايه اميد و ابهام
چند روز پس از انتشار خبرها و گمانهزنيهايي درباره آغاز دور تازهاي از مذاكرات ميان ايران و امريكا - خبرهايي كه هرچند بهصورت رسمي و با جزييات كامل تاييد نشدند اما فضاي سياسي منطقه را تحت تاثير قرار دادند -تحركات جديد ديپلماتيك بار ديگر نگاهها را به مسير گفتوگوها معطوف كرده است.
چند روز پس از انتشار خبرها و گمانهزنيهايي درباره آغاز دور تازهاي از مذاكرات ميان ايران و امريكا - خبرهايي كه هرچند بهصورت رسمي و با جزييات كامل تاييد نشدند اما فضاي سياسي منطقه را تحت تاثير قرار دادند -تحركات جديد ديپلماتيك بار ديگر نگاهها را به مسير گفتوگوها معطوف كرده است. در شرايطي كه پس از جنگ ۳۹ روزه و آغاز آتشبس از ۱۹ فروردينماه، همچنان آينده روابط تهران و واشنگتن در هالهاي از ابهام قرار دارد، سفرهاي ديپلماتيك و حضور چهرههاي كليدي سياسي و اقتصادي ايران در دوحه، اين گمانه را تقويت كرده كه روند مذاكرات دوباره وارد مرحلهاي فعالتر شده است. نخستين نشانه جدي اين تحركات زماني ديده شد كه اعلام شد رييس كل بانك مركزي ايران به قطر سفر كرده است؛ سفري كه در ابتدا جزييات زيادي درباره آن منتشر نشد، اما از همان ابتدا اين احتمال را به وجود آورد كه دوحه بار ديگر به يكي از محورهاي رايزنيهاي مرتبط با مذاكرات تبديل شده است. ساعاتي بعد، خبر مهمتري منتشر شد؛ اينكه محمدباقر قاليباف، رييس مجلس شوراي اسلامي، به عنوان رييس هيات مذاكرهكننده ايراني و همچنين عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران نيز وارد دوحه شدهاند. اگرچه هنوز جزييات رسمي و دقيقي از محتواي اين ديدارها و مذاكرات منتشر نشده، اما منابع مختلف تاكيد كردهاند كه اين سفرها در چارچوب روند جديد گفتوگوها و رايزنيهاي سياسي انجام شده است؛ روندي كه به نظر ميرسد همچنان با نقشآفريني بازيگران منطقهاي و ميانجيها در حال پيگيري است. در اين ميان، پاكستان همچنان يكي از مهمترين بازيگران اين معادله باقي مانده و به گفته برخي منابع، اسلامآباد هنوز نقش جدي و فعالي در پيشبرد تماسها و نزديك كردن ديدگاههاي دو طرف دارد. يك مقام آگاه ضمن تاييد انجام اين سفر به خبرنگار ايسنا گفت: با توجه به رفت و آمدهاي اخير مقامات قطري به ايران از جمله سفر هفته گذشته هيات قطري به ايران و ديدار با سيدعباس عراقچي وزير امورخارجه، در ادامه رايزنيهاي دوجانبه هيات ايراني به رياست محمد باقر قاليباف، رييس مجلس شوراي اسلامي به دوحه سفر كرد. وي ادامه داد: پيشبيني ميشود در اين سفر يكي از مباحث مطرح، موضوع مذاكرات ايران و امريكا و تلاشهاي صورت گرفته از سوي قطر براي كمك به خاتمه جنگ در منطقه باشد. پاكستان طي هفتههاي گذشته تلاش كرده جايگاه خود را به عنوان ميانجي قابل اعتماد ميان تهران و واشنگتن تثبيت كند؛ نقشي كه پس از برگزاري يك دور مذاكره مستقيم ميان دو طرف در اسلامآباد بيش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. هرچند پس از آن نشست، مذاكرات علني جديدي برگزار نشد، اما ادامه رفتوآمدهاي ديپلماتيك و تماسهاي پشتپرده نشان ميدهد كه كانال گفتوگو همچنان باز است و تلاشها براي جلوگيري از بازگشت تنشها ادامه دارد. در چنين فضايي، دوحه اكنون به يكي از نقاط مهم تحولات سياسي منطقه تبديل شده است. قطر در سالهاي اخير بارها نقش واسطه و تسهيلگر گفتوگوهاي منطقهاي را ايفا كرده و به نظر ميرسد اينبار نيز در هماهنگي با ساير ميانجيها، تلاش ميكند مسير مذاكرات را زنده نگه دارد. حضور همزمان مقامهاي ارشد سياسي، ديپلماتيك و اقتصادي ايران در قطر نيز اين احتمال را تقويت كرده كه مذاكرات فعلي صرفا محدود به موضوعات امنيتي نيست و ابعاد اقتصادي، مالي و منطقهاي نيز در آن مورد توجه قرار دارد. با اين حال، با وجود افزايش اميدواريها، هنوز مشخص نيست اين روند در نهايت به چه نتيجهاي خواهد رسيد. تجربه سالهاي گذشته نشان داده كه مذاكرات ميان ايران و امريكا همواره پيچيده، چندلايه و متاثر از عوامل متعدد داخلي و خارجي بوده است. از يك سو، نشانههايي از تمايل دو طرف براي جلوگيري از بازگشت به درگيري مستقيم ديده ميشود و از سوي ديگر، اختلافات عميق و بياعتماديهاي انباشتهشده همچنان پابرجاست. در اين ميان، موضع ايران همچنان بر يك اصل ثابت استوار مانده ؛ اينكه تهران آماده مذاكره و رسيدن به توافقي عادلانه است، اما حاضر نيست از حقوق و منافع خود عقبنشيني كند. مقامهاي ايراني در ماههاي اخير بارها تاكيد كردهاند كه هرگونه توافق احتمالي بايد بر پايه احترام متقابل، تضمين حقوق ايران و رفع واقعي نگرانيها و فشارها شكل بگيرد. همين مساله باعث شده كه تهران تلاش كند مسير ديپلماسي را از موضع قدرت و با تكيه بر دستاوردهاي خود در جنگ اخير دنبال كند. سخنگوي وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران در نشست خود در پاسخ به سوالي درباره مذاكرات ايران و امريكا و ضمانت اجراي آن توسط واشنگتن گفت: تضمين قدرت شماست و درسي است كه ملت ايران به متجاوزان داد اينكه تمهيد هيات مذاكرهكنندگان چيست؛ بايد بپرسيد تمهيد ملت ايران و جمهوري اسلامي ايران چيست. دستگاه ديپلماسي وظيفه روشني در ميدان ديپلماسي دارد. بقايي افزود: تمركز مذاكرات بر خاتمه جنگ است و در اين مرحله درباره جزييات موضوع هستهاي صحبتي نداريم. تهديدها، فشارها، كاريكاتور منتشر كردن بخشي از سياستورزي در آن طرف دنياست. ما كار خود را در ميدان عمل دنبال ميكنيم. وي همچنين در پاسخ به سوال ديگري درباره اينكه تضميني براي اجراي تعهدات طرف مقابل وجود دارد، گفت: خير، تضمين قدرت ماست. سخنگوي وزارت امور خارجه در پاسخ به سوالي درباره اينكه چرا مقامات ايراني به توييتها و اظهارات تهديدآميز ترامپ واكنشي نشان نميدهند؟ گفت: ما كارهاي مهمتري داريم. اگر بخواهيم فقط به توييتها و عكس و تصويرهايي كه طرف مقابل ميكشد، پاسخ دهيم به كارهاي مهمتر خود نميرسيم. ما بر طراحي و پيشبرد بهترين شيوهها براي صيانت از منافع ملي ايران متمركز هستيم. وي افزود: هرجا كه لازم باشد جواب ميدهيم، ما سبك خودمان را داريم. ما قرار نيست سبك و روش دشمن را كپي كنيم. به عنوان يك ملت متمدن، صاحب سبك و مقتدر هر جا لازم بدانيم و به هر شيوهاي كه لازم باشد پاسخ ميدهيم، كما اينكه اين كار را انجام دادهايم. بقايي همچنين تاكيد كرد كه موضوع توقف جنگ در تمام جبههها از جمله لبنان در پيشنويس توافق اوليه لحاظ شده است. سخنگوي وزارت امور خارجه ايران همچنين در پاسخ به اين سوال كه آيا در جريان مذاكرات ايران و امريكا پيشرفتي حاصل شده است؟ گفت: تحولات چند روز اخير كه خبري شده است محصول چند هفته گفتوگو با ميانجيگري پاكستان بود البته كشورهاي ديگر نيز در اين زمينه مساعدت به خرج دادند. بقايي تاكيد كرد: در بخش زيادي از موضوعات مورد گفتوگو، ما به يك جمعبندي رسيدهايم و اين يك امر درستي است ولي اينكه بخواهيم بگوييم امضاي توافق قريب الوقوع است، كسي نميتواند چنين ادعايي بكند، چرا كه همانطور كه شما ميدانيد سياستورزي و تصميمگيري در امريكا تذبذب دارد و ما به صورت مكرر شاهد تغيير مواضع از سوي مقامات امريكا و مطرح شدن ادعاهاي متضاد از سوي آنها هستيم و اين مسائل باعث ميشود كه روند هر گفتوگويي دچار مشكل شود. سخنگوي وزارت امور خارجه ايران ادامه داد: ما همانطور كه در حوزه ميدان با اقتدار عمل كرديم، در حوزه ديپلماسي نيز با چشماني باز و در نظر داشتن تجربيات پيشين براي پيشبرد منافع ملت ايران تلاش ميكنيم. وي در پاسخ به اين سوال كه «در صورت توافق، آيا تنگه هرمز باز ميشود و چه تضميني وجود دارد كه نيروهاي امريكايي پس از باز شدن تنگه هرمز، آن را در اختيار نگيرند؟»، گفت: شما قدرت داريد و آن را نشان داديد. نگران تضمين نباشيد. كشوري كه توانست به مدت 40 روز و بعد از آن در برابر دو رژيم مسلح به سلاح هستهاي و تمام امكانات از خود دفاع كند و دشمن را از اهداف خود پيشمان كند، حتما ميتواند در ادامه مسير قدرت و اقتدار خود را نشان دهد. وي افزود: درباره تنگه هرمز در اين توافق، بحثي درباره جزييات نداريم. اينكه به چه شيوهاي تنگه هرمز مديريت شود، اين بحثي است كه به دولتهاي ساحلي تنگه مرتبط ميشود. با كشورهاي ديگر هم در ارتباط هستيم تا سازوكاري تدوين شود كه ايمني و تردد را در تنگه هرمز تضمين و به بهترين وجه مصالح جامعه جهاني را تامين كند. سخنگوي وزارت امور خارجه ايران درباره تحريمهاي جديد اروپا عليه ايران در ارتباط با تنگه هرمز و تاثير آن گفت: هر اقدام خصمانهاي با واكنش ايران مواجه خواهد شد. شما نميتوانيد يكسويه اقدامات غيرقانوني وضع بكنيد و انتظار داشته باشيد كشور مقابل دست روي دست بگذارد. وي افزود ايران دستبسته نيست. اگر اروپا از خيلي وقت پيش موضع مسوولانهاي اتخاذ ميكرد، شايد بخشي از پيامدهايي كه امروز منطقه ما و جامعه جهاني با آن مواجه است، حادث نميشد. اتحاديه اروپايي در اين موضوع خاص اگر بر مواردي كه شعارهاي آن را ميدهد، پايبند بود، بايد رژيم صهيونيستي و امريكا را محكوم ميكردند. اروپاييها بايد به ياد داشته باشند كه تنگه هرمز قبل از ۹ اسفند باز بود و به دليل تجاوزات امريكا و رژيم صهيونسيتي دچار اين وضعيت شده است. بقايي در پاسخ به سوالي درباره اينكه آيا امير قطر به تهران سفر كرده است؟ گفت: امير قطر سفري به تهران نداشتند. معاون دبير شوراي عالي امنيت ملي قطر به تهران سفر كردند. اين سفر در چارچوب مساعي جميله و كمكهاي قطر به پيشبرد تفاهمي بود كه به ميانجيگري پاكستان در حال انجام است. ميانجي اصلي مذاكرات، پاكستان است و برخي كشورها هم نقشي مثبتي براي حلوفصل برخي موضوعات داشتند. وي در پاسخ به اين پرسش كه برخي گمانهزنيهاي رسانهاي حاكي از آن است كه در صورت توافق؛ احتمالا پاكستان با رضايت دو طرف و بدون سفر هياتها، به اصطلاح بيانيه نهايي را اعلام بكند، آيا اين خبر را تاييد ميكنيد و آيا برنامهاي براي سفر هيات ايراني به پاكستان يا سفر مجدد هيات پاكستاني به ايران وجود دارد؟ گفت: موضوعات شكلي، فرع بر اصل موضوع و محتواست. ما بر روند مذاكرات متمركز هستيم. براي اينكه تصميم بگيريم به چه شكلي تفاهم اعلام يا امضا شود، فرصت است. اينكه هياتها باز سفري به تهران داشته باشند يا متقابلا اين اقدام از سوي ما صورت بگيرد، اگر لازم باشد ممكن است، اما در شرايط فعلي ما برنامهاي براي سفر به پاكستان يا سفر مقامات پاكستاني به ايران نداريم. سخنگوي دستگاه ديپلماسي در پاسخ به سوال ايسنا درباره نقش مخرب رژيم صهيونيستي در توافق احتمالي ميان ايران و امريكا و تغيير مجدد مواضع مقامات امريكايي بعد از رايزني تلفني ترامپ و نتانياهو گفت: رژيم صهيونيستي كارويژه خود را انجام ميدهد. شما از اين رژيم نميتوانيد انتظاري جز تخريب هر روندي كه ممكن است باعث كاهش تنش در منطقه ما بشود، داشته باشيد. وي افزود: به نظر ميرسد تصور قطعي برخي طرفهاي جنگطلب از جمله رژيم صهيونيستي از سامانه تصميمگيري و تصميميگيران امريكا اين است كه آنها تحريكپذير هستند و با فضاسازي رسانهاي ميتوانند آنها را در تصميمهاي خودشان دچار ترديد كنند و باعث شوند تصميمات آنها مرتب تغيير كنند. بقايي تاكيد كرد: يك ائتلاف نوشته يا نانوشته بين برخي جريانهاي جنگطلب در داخل امريكا اعم از جمهوريخواه و دموكرات و لابي رژيم صهيونيستي وجود دارد. اين موضوعي است كه مربوط به اين روزها هم نميشود، اين موضوعي بسيار ريشهدار و مشخص است كه هميشه در راستاي گرفتار كردن امريكا در جنگهاي بيپايان عمل كردهاند. سخنگوي وزارت امورخارجه در پاسخ به سوال يك خبرنگار استراليايي مبني بر اينكه ايران تحت چه شرايطي تنگه هرمز را باز ميكند و اجاره ميدهد كه كشتيها عبور كنند؟ آيا ايران ميخواهد از كشورها عوارض بگيرد؟ خاطرنشان كرد: ما عوارض نميگيريم و به دنبال اخذ عوارض نيستيم. اقدامات ايران و عمان براي تدوين يك پروتكل و ساز و كار براي اطمينان از تردد ايمن كشتيها در اين تنگه است كه اقدامي مسوولانه و مطابق حقوق بينالملل محسوب ميشود. وي خاطرنشان كرد: طبيعي است خدماتي كه در اين روند ارايه ميشود از جمله خدمات ناوبري و اقداماتي كه براي صيانت از محيط زيست در تنگه هرمز و درياي عمان انجام ميشود، نيازمند دريافت هزينههايي است، بنابراين عوارضي گرفته نميشود. بقايي تاكيد كرد: ايران و عمان مسوولانه در اين مسير تلاش ميكنند و اميدواريم هرچه زودتر به نتيجه برسيم. بسياري از تحليلگران معتقدند جنگ ۳۹ روزه، معادلات مذاكرات را تغيير داده است. از نگاه اين گروه، مقاومت ايران در برابر فشارهاي نظامي و ناتواني طرف مقابل در تحقق اهداف اعلامشده، باعث شده موقعيت تهران در فضاي گفتوگوها نسبت به گذشته متفاوت باشد. به همين دليل، ايران اكنون تلاش ميكند در كنار حفظ آمادگي براي ديپلماسي، تصويري از اقتدار و ثبات راهبردي خود نيز ارايه دهد. در مجموع، فضاي فعلي مذاكرات تركيبي از اميد، احتياط و ابهام است. سفر مقامهاي ايراني به دوحه و ادامه نقشآفريني پاكستان، نشان ميدهد كه مسير گفتوگو همچنان فعال است و تلاشهايي جدي براي جلوگيري از بازگشت بحران به سطح درگيري نظامي در جريان است. با اين حال هنوز نميتوان با قطعيت گفت كه آيا اين روند در نهايت به توافقي پايدار منجر خواهد شد يا نه. آنچه فعلا روشن به نظر ميرسد، اين است كه ايران در عين تاكيد بر حقوق و خطوط قرمز خود، همچنان ديپلماسي را به عنوان يكي از مسيرهاي اصلي مديريت بحران و تامين منافع ملي دنبال ميكند.
