تصويب يك فوريت طرحي كه مي‌تواند چهره تهران را تغيير دهد

شوراي شهر تهران روز سه‌شنبه (29 ارديبهشت) با رأي حداكثري اعضا، يك فوريت طرح «اصلاح نظام يكپارچه بليت الكترونيك حمل‌ونقل عمومي شهر تهران» را تصويب كرد؛ طرحي كه اگر در مراحل بعدي نيز به تصويب برسد، مي‌تواند آغازگر يكي از مهم‌ترين تحولات اجتماعي و شهري پايتخت در سال‌هاي اخير باشد.

اين طرح حالا براي بررسي تخصصي به كميسيون حمل‌ونقل و ترافيك شوراي شهر ارجاع شده و محور اصلي آن، رايگان شدن دايمي بليت مترو و اتوبوس براي برخي اقشار خاص جامعه است؛ موضوعي كه موافقان آن را گامي مهم در مسير عدالت اجتماعي، كاهش آلودگي هوا و ارتقاي كيفيت زندگي شهروندان مي‌دانند.در شرايطي كه تهران سال‌هاست زير فشار ترافيك، آلودگي هوا، مصرف بي‌رويه سوخت و فرسودگي رواني ناشي از ازدحام شهري قرار دارد، اين تصميم مي‌تواند تنها يك سياست حمل‌ونقلي نباشد؛ بلكه نقطه آغاز تغيير در سبك زندگي شهري باشد.

  وقتي بليت مترو تقريباً رايگان است

مهدي پيرهادي، رييس كميسيون سلامت، محيط‌زيست و خدمات شهري شوراي شهر تهران، در دفاع از اين طرح، نكته‌اي را مطرح كرد كه شايد براي بسياري از شهروندان قابل تأمل باشد.او گفت: بيش از ۹۴درصد هزينه بليت مترو در حال حاضر از طريق يارانه تأمين مي‌شود و مبلغي كه از شهروندان دريافت مي‌شود، رقم بسيار ناچيزي است.اين جمله در واقع پرده از واقعيتي مهم برمي‌دارد؛ اينكه شهروندان هم‌اكنون نيز تنها بخش كوچكي از هزينه واقعي حمل‌ونقل عمومي را پرداخت مي‌كنند و بخش اعظم هزينه‌ها توسط دولت و شهرداري تأمين مي‌شود.

پيرهادي معتقد است حذف همين سهم اندك نيز مي‌تواند رفتار ترافيكي شهروندان را تغيير دهد، اگر با حذف همين رقم اندك بتوانيم شهروندان را به استفاده از ناوگان عمومي تشويق كنيم، سرمايه‌گذاري خواهد بود كه بازگشت آن در قالب شهري سالم‌تر و ايمن‌تر به همه ما خواهد رسيد. 

اين نگاه، حمل‌ونقل عمومي را نه يك هزينه، بلكه نوعي سرمايه‌گذاري بلندمدت براي شهر مي‌داند؛ سرمايه‌گذاري‌اي كه سود آن در سلامت عمومي، كاهش هزينه‌هاي درمان، صرفه‌جويي سوخت و كاهش خسارت‌هاي زيست‌محيطي نمايان مي‌شود.

  عدالت اجتماعي؛ مهم‌ترين لايه پنهان طرح

اگرچه در ظاهر، موضوع اصلي اين طرح رايگان شدن بليت مترو و اتوبوس است، اما در لايه‌هاي عميق‌تر، مساله عدالت اجتماعي قرار دارد.پيرهادي در اين باره تأكيد كرد: اقشار كم‌درآمد معمولاً سهم بيشتري از درآمد محدود خود را صرف هزينه‌هاي رفت‌وآمد مي‌كنند. رايگان شدن بليت براي آنها به معناي آزاد شدن بخشي از بودجه خانواده براي ساير نيازهاي ضروري مانند تغذيه، بهداشت و آموزش است.

در شهري مانند تهران كه فاصله طبقاتي به‌وضوح در جغرافياي شهري ديده مي‌شود، هزينه حمل‌ونقل براي بسياري از خانواده‌ها رقم قابل‌توجهي است. كارگراني كه هر روز از حاشيه شهر به مركز مي‌آيند، دانشجوياني كه ناچارند چندين خط مترو و اتوبوس عوض كنند يا سالمنداني كه درآمد ثابتي دارند، بيشترين فشار را از هزينه‌هاي رفت‌وآمد تحمل مي‌كنند.از همين رو، موافقان اين طرح معتقدند رايگان شدن حمل‌ونقل عمومي مي‌تواند به كاهش «نابرابري در دسترسي به شهر» كمك كند؛ مفهومي كه در بسياري از شهرهاي توسعه‌يافته جهان، به يكي از اصول مديريت شهري تبديل شده است.پيرهادي نيز بر همين نكته تأكيد كرد و گفت: اين اقدام شكاف دسترسي به تحرك شهري را كاهش مي‌دهد و فرصت‌هاي برابرتري براي همه شهروندان فراهم مي‌كند.

  تهران خفه زير دود  آيا مترو رايگان مي‌تواند هوا را نجات دهد؟

شايد مهم‌ترين استدلال حاميان اين طرح، مساله آلودگي هواي تهران باشد؛ بحراني كه سال‌هاست به يكي از جدي‌ترين تهديدهاي سلامت شهروندان تبديل شده است.رييس كميسيون سلامت شوراي شهر تهران در توضيح اثرات زيست‌محيطي اين تصميم گفت: هر خودروي شخصي كه از سطح خيابان حذف و مسافرش به واگن مترو يا اتوبوس منتقل شود، يعني يك منبع متحرك توليد ذرات معلق، گازهاي سمي و دي‌اكسيدكربن از چرخه خارج شده است.او به‌طور مشخص به ذرات خطرناك PM2.5 اشاره كرد؛ ذراتي كه به‌دليل ابعاد بسيار كوچك، مستقيماً وارد ريه مي‌شوند و يكي از عوامل اصلي بيماري‌هاي تنفسي، قلبي و حتي سرطان به شمار مي‌روند.به گفته پيرهادي، رايگان شدن حمل‌ونقل عمومي با كاهش تردد خودروها، نه‌تنها به بهبود شاخص كيفيت هوا و كاهش روزهاي ناسالم منجر مي‌شود، بلكه از انتشار ميليون‌ها تن گاز گلخانه‌اي نيز جلوگيري كرده و تهران را در مسير تحقق تعهدات اقليمي يك قدم پيش مي‌برد.

  كاهش مصرف بنزين صرفه‌جويي ملي يا رويايي دور؟

در شرايطي كه مصرف بنزين در ايران به يكي از چالش‌هاي اقتصادي كشور تبديل شده، توسعه حمل‌ونقل عمومي مي‌تواند تأثيري مستقيم بر كاهش مصرف سوخت داشته باشد.پيرهادي در همين زمينه گفت: كاهش سرانه مصرف بنزين به‌ معناي كاهش فشار بر منابع طبيعي و كاهش آلودگي‌هاي ناشي از استخراج، پالايش و انتقال سوخت است؛ چرخه‌اي كه سهم بزرگي در تخريب زيست‌بوم‌هاي كشور دارد.اين سخنان درحالي مطرح مي‌شود كه كارشناسان سال‌هاست هشدار مي‌دهند ادامه روند فعلي مصرف سوخت، فشار سنگيني بر اقتصاد كشور وارد خواهد كرد. ازسوي ديگر، تهران يكي از اصلي‌ترين كانون‌هاي مصرف بنزين در كشور است و هر سياستي كه بتواند بخشي از سفرهاي درون‌شهري را از خودرو شخصي به حمل‌ونقل عمومي منتقل كند، عملاً به كاهش هزينه‌هاي ملي منجر خواهد شد.

  شهري آرام‌تر؛ وقتي صداي بوق كمتر مي‌شود

يكي از نكات جالب توجه در اظهارات پيرهادي، اشاره به موضوع آلودگي صوتي بود؛ معضلي كه معمولاً در سايه آلودگي هوا كمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد.رييس كميسيون سلامت شوراي شهر تهران گفت: آلودگي صوتي ناشي از ترافيك سنگين و تردد موتورسيكلت‌ها و خودروها، سلامت روان و اعصاب شهروندان را به‌شدت تهديد مي‌كند.

تهران ازجمله شهرهايي است كه ساكنانش تقريباً در تمام ساعات روز در معرض صداي ممتد خودروها، موتورسيكلت‌ها، بوق‌ها و ترافيك قرار دارند؛ موضوعي كه تأثير مستقيمي بر اضطراب، اختلال خواب، خستگي عصبي و كاهش كيفيت زندگي دارد.پيرهادي معتقد است جايگزيني خودروهاي شخصي با مترو و اتوبوس‌هاي برقي مي‌تواند «به‌طور محسوسي از بار صوتي معابر بكاهد و آرامش را به گوش شهر بازگرداند.

  حمل‌ونقل عمومي رايگان؛  نسخه‌اي براي كاهش تصادف؟

بخش ديگري از اظهارات رييس كميسيون سلامت شوراي شهر تهران به مساله ايمني شهري اختصاص داشت؛ موضوعي كه كمتر در بحث حمل‌ونقل عمومي به آن پرداخته مي‌شود.پيرهادي تأكيد كرد: هر خودروي شخصي يك واحد ريسك متحرك است. كاهش تردد خودروها به‌معناي كاهش چشمگير تصادفات درون‌شهري، كاهش تلفات عابران پياده و كاهش آسيب‌هاي جسمي ناشي از سوانح رانندگي است.او همچنين به نقش موتورسيكلت‌ها در آلودگي و تصادفات اشاره كرد و گفت: حجم بالايي از ترددهاي درون‌شهري توسط موتورسيكلت‌هايي انجام مي‌شود كه هم سهم چشمگيري در آلودگي هوا و صوتي دارند و هم آمار بالايي در تصادفات منجر به فوت و جرح.

به باوررييس كميسيون سلامت شوراي شهر تهران، رايگان شدن مترو و اتوبوس مي‌تواند جايگزين جذابي براي اين ناوگان پرمخاطره باشد.

  چالش بزرگ آيا زيرساخت تهران آماده است؟

با وجود تمام مزايايي كه براي اين طرح مطرح مي‌شود، پرسش اصلي اينجاست كه آيا شبكه حمل‌ونقل عمومي تهران آمادگي پذيرش موج جديد مسافران را دارد؟مترو تهران در بسياري از خطوط، به‌ويژه در ساعات اوج تردد، همين حالا نيز با ازدحام شديد مواجه است. ناوگان اتوبوسراني نيز با كمبود اتوبوس، فرسودگي بخشي از ناوگان و تأخيرهاي طولاني دست‌وپنجه نرم مي‌كند.اگر رايگان شدن بليت باعث افزايش چشمگير تقاضا شود اما توسعه ناوگان همزمان اتفاق نيفتد، ممكن است كيفيت خدمات كاهش پيدا كند و نارضايتي عمومي افزايش يابد. 

از همين رو بسياري از كارشناسان معتقدند موفقيت اين طرح، بيش از هر چيز به توسعه زيرساخت‌ها، افزايش تعداد واگن‌ها، نوسازي اتوبوس‌ها و مديريت هوشمند سفرهاي شهري وابسته است.

  آغاز يك مسير تازه براي پايتخت

تصويب يك فوريت طرح اصلاح نظام بليت الكترونيك حمل‌ونقل عمومي، اگرچه هنوز به معناي اجراي قطعي رايگان شدن مترو و اتوبوس نيست، اما بدون ترديد نشانه‌اي از تغيير نگاه مديريت شهري به مفهوم حمل‌ونقل است. نگاهي كه حمل‌ونقل عمومي را صرفاً وسيله جابه‌جايي نمي‌بيند؛ بلكه آن را ابزاري براي عدالت اجتماعي، سلامت عمومي، كاهش آلودگي، صرفه‌جويي انرژي و حتي آرامش رواني شهروندان مي‌داند.اكنون همه‌چيز به تصميم نهايي شوراي شهر و توان اجرايي شهرداري تهران بستگي دارد؛ تصميمي كه مي‌تواند آينده رفت‌وآمد در پايتخت را براي سال‌ها تغيير دهد.