هرم جمعيتي ايران در كفه ترازو؛ ۲ تولد در برابر هر مرگ
سايه يك تغيير بزرگ در هرم جمعيتي، بر سر آينده كشور سنگيني ميكند؛ ايران كه روزگاري هرمي پر از جوانان در قاعده خود داشت، در حال دگرگوني است؛ وضعيتي كه در آن «جاي خالي نوزادان» جايگزين جمعيت سالمندان خواهد شد و گفته ميشود كشور تنها ۱۵ تا ۲۰ سال فرصت دارد تا پيش از آنكه جمعيت فعال، جاي خود را به جمعيت سالمند دهد، برنامهريزيهاي راهبردي خود را عملياتي كند.
سايه يك تغيير بزرگ در هرم جمعيتي، بر سر آينده كشور سنگيني ميكند؛ ايران كه روزگاري هرمي پر از جوانان در قاعده خود داشت، در حال دگرگوني است؛ وضعيتي كه در آن «جاي خالي نوزادان» جايگزين جمعيت سالمندان خواهد شد و گفته ميشود كشور تنها ۱۵ تا ۲۰ سال فرصت دارد تا پيش از آنكه جمعيت فعال، جاي خود را به جمعيت سالمند دهد، برنامهريزيهاي راهبردي خود را عملياتي كند... در همين راستا دكتر رضا سعيدي همزمان با هفته جمعيت به ايسنا گفت: منظور از پنجره جمعيتي، تعداد افرادي است كه در بازه سني ۱۵ تا ۶۵ سال قرار دارند و به اصطلاح «نيروي مولد» نام دارند. اگر تعداد اين افراد بيش از ۷۰ درصد جامعه باشد، آن جامعه در فاز پنجره «جمعيتي»، «سود» يا «فرصت» قرار دارد. اين فاز اظهار ميكند كه ۷۰ درصد جامعه، افراد مولد هستند و ميتوانند فعاليتهاي اجتماعي، اشتغال، پرداخت ماليات و حق بيمه داشتهباشند. او ادامه داد: همچنين ۳۰ درصد ديگر جامعه نيز در دو طرف پنجره قرار دارند؛ يعني اينكه كمتر از ۱۵ يا بيش از ۶۵ سال دارند و گروه «وابسته» نام دارند. عضو هياتعلمي دانشگاه علومپزشكي شهيد بهشتي درباره جمعيت سالمندان ايران اظهار كرد: سالمندان بالاي ۶۵ سال، ۷ درصد جامعه را تشكيل ميدهند كه حدود ۵ ميليون نفر است. اگر تعريف سالمندي را بالاي ۶۰ سال درنظرگرفت، حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد سالمند داريم.
آغاز سن سالمندي در ايران
رييس مركز جواني جمعيت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره آغاز سالمندي تصريح كرد: سن آغاز سالمندي در كشورها متفاوت است؛ اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، ۶۰ سال را مبناي سالمندي قرارداده، چرا كه تغييرات فيزيولوژيكي در بدن اتفاق ميافتد. تعريف اداره سلامت وزارت بهداشت، مبناي پزشكي دارد اما اداره كار و سازمانهاي اجتماعي، ۶۵ سال را مبناي سالمندي درنظر گرفتهاند.
۲ تولد در برابر هر مرگ
اين فوقتخصص نوزادان درباره وضعيت نرخباروري كشور نيز به ايسنا اظهار كرد: منظور از نرخ باروري كل TFR اين است كه به ازاي هر زن كه در سن باروري قراردارد، چند نوزاد در جامعه متولد ميشود. براساس تعاريف جمعيتشناسي، ۱۵ تا ۴۹ سالگي، سن باروري به حساب ميآيد؛ بنابراين، تعداد نوزاداني كه به ازاي زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله متولد ميشوند، نرخ باروري است. نرخ باروري، يكي از عوامل موثر بر جمعيت، كاهش يا افزايش و جوان يا سالمند شدن جمعيت است.
كاهش نرخ باروري ايران در گذر زمان
سعيدي با بيان اينكه نرح باروري در كشور طي دهه گذشته بهطور كامل كاهشي بوده، توضيح داد: نرخ باروري ايران در دهه ۶۰ حدود ۶.۵ تا ۷ بود، يعني به ازاي هر زن كه در سن باروري قرارداشت ۶ تا ۷ فرزند متولد ميشد. ميزان نرخ باروري در پايان سال گذشته حدود ۱.۳۵ است و به اين معنا كه به ازاي هر زن كه در سن باروري قراردارد، كمتر از ۱.۴ فرزند متولد شده است.
وضعيت نرخ جايگزيني براي ثبات جمعيت
اين فوقتخصص نوزادان با بيان اينكه نرخ باروري كشور بهشدت كاهشي است، تصريح كرد: اگر خواهان ثابتماندن جمعيت كشور هستيم، ميبايست «نرخ جايگزيني» ۲.۱ باشد؛ بنابراين اگر به ازاي هر زن ۲.۱ فرزند متولد شود، جمعيت ثبات نسبي را سپري ميكند و نسبت سالمند و جوان ثبات مييابد.
سياهچاله جمعيتي چيست؟
رييس مركز جواني جمعيت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره «سياهچاله جمعيتي» نيز به ايسنا توضيح داد: كشورهايي كه وارد پنجره جمعيتي ميشوند يعني جمعيت افرادي كه ۱۵ تا ۶۵ سال دارند به بيش از ۶۵ تا ۷۰ درصد ميرسد، اين كشورها از فرصت پنجره «طلايي» يا «سود» برخوردارند. جمعيت فعال ميتواند فعاليت و نوآوري داشته باشد و سبب توسعه و پيشرفت جامعه شود. اگر جامعه به درستي برنامهريزي كند و براي اين افراد اشتغالزايي كند، اين جمعيت يك فرصت براي سودآوري جامعه است.
چه زماني فرصت پنجره باز جمعيتي به پايان ميرسد؟
او ادامه داد: پنجره جمعيتي طي سه تا چهار دهه بسته ميشود؛ نصف بيش از اين فرصت، در كشور سپري شده و حدود ۱۵ تا ۲۰ سال فرصت داريم و پنجره جمعيتي ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ بسته ميشود و فرصت را از دست ميدهيم. براين اساس، مسوولان باید برنامهريزيكنند تا گروه فعال سبب توسعه و پيشرفت كشور شوند.
افزايش جمعيت سالمندان در سالهاي آينده
سعيدي با بيان اينكه جامعه به سالمندي پاي ميگذارد، توضيح داد: طي چند دهه آينده، جمعيت عظيم جوان به جمعيت عظيم سالمند تبديل ميشوند و با يك جامعه سالمند مواجه ميشويم. در حال حاضر، جمعيت سالمندان كشور حدود ۷ تا ۱۰ درصد است اما با افزايش سن جمعيت كنوني جوان و ورود آنها به سن ۶۰ و ۶۵ سالگي، جمعيت سالمندان به ۲۵ تا ۳۰ درصد ميرسد. به عبارت ديگر، يك نفر از هر ۳ ايراني بيش از ۶۰ تا ۶۵ سال دارد و جمعيت وابسته به شمار ميرود.
آيا خروج از سياهچاله جمعتي ممكن است؟
استاد تمام دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي در پاسخ به پرسش «اگر وارد سياهچاله جمعيتي شويم، خروج از اين وضعيت به سختي است؟» اظهار كرد: كشور باید براي اين شرايط آماده باشد. «چاله جمعيتي» و «سياهچاله جمعيتي» اصطلاح است؛ نكته مهم و اساسي اين است كه جامعه سالمند ميشود. در حال حاضر، حدود ۵ ميليون سالمند بالاي ۶۵ سال و حدود ۱۰ ميليون سالمند بالاي ۶۰ سال در كشور حضور دارند و با جمعيت عظيم جوان مواجه هستيم كه توانايي حمايت از جمعيت سالمند را دارند.
