پايان مدل سنتي نگهداري از كودكان
سازمان بهزيستي كشور در تازهترين نشست بررسي برنامههاي تحولي معاونت سلامت اجتماعي، از مجموعهاي از طرحها و سياستهاي جديد براي تغيير الگوي نگهداري و توانمندسازي كودكان و نوجوانان تحت پوشش رونمايي كرد؛ برنامههايي كه محور اصلي آنها «خانوادهمحوري» كاهش ماندگاري كودكان در مراكز شبانهروزي و فراهم كردن زمينه بازگشت آنان به خانواده يا ورود موفق به زندگي مستقل است.
تعادل|
سازمان بهزيستي كشور در تازهترين نشست بررسي برنامههاي تحولي معاونت سلامت اجتماعي، از مجموعهاي از طرحها و سياستهاي جديد براي تغيير الگوي نگهداري و توانمندسازي كودكان و نوجوانان تحت پوشش رونمايي كرد؛ برنامههايي كه محور اصلي آنها «خانوادهمحوري» كاهش ماندگاري كودكان در مراكز شبانهروزي و فراهم كردن زمينه بازگشت آنان به خانواده يا ورود موفق به زندگي مستقل است. در اين نشست كه با حضور سيدجواد حسيني، سيدحسن موسوي چلك، مديران و كارشناسان حوزه سلامت اجتماعي برگزار شد، مسوولان بهزيستي از تغيير رويكرد سنتي نگهداري كودكان سخن گفتند؛ تغييري كه قرار است از مراقبت صرف عبور كرده و به سمت تربيت، توانمندسازي، بازپيوند خانوادگي و حمايت بلندمدت اجتماعي حركت كند.
۱۸ سالگي حساسترين مقطع زندگي فرزندان بهزيستي
رييس سازمان بهزيستي كشور در اين نشست با اشاره به دغدغه سرنوشت نوجوانان پس از خروج از مراكز نگهداري گفت: «همواره اين سوال مطرح بوده كه آيا ۱۸ سالگي پايان حمايتهاي بهزيستي است و نوجوانان پس از خروج از مراكز چه سرنوشتي پيدا ميكنند؟» حسيني تأكيد كرد كه ۱۸ سالگي براي فرزندان تحت پوشش، يكي از لغزندهترين و حساسترين مقاطع زندگي است؛ دورهاي كه اگر حمايتهاي اجتماعي، شغلي و رواني كافي وجود نداشته باشد، ميتواند نوجوانان را با آسيبهاي متعدد مواجه كند. او با اشاره به اهميت دفتر مراقبت و توانمندسازي كودكان و نوجوانان افزود: «اين دفتر توانسته همين نقطه حساس را شناسايي كند و براي آن برنامههاي مشخص و هدفمند طراحي كند.» رييس سازمان بهزيستي همچنين به مساله اثربخشي تسهيلات و اعتبارات اشاره كرد و گفت بسياري از حمايتهاي مالي زماني موثر خواهند بود كه ساختارها و مدلهاي اجرايي نيز اصلاح شوند. به گفته او، بخش قابل توجهي از اعتبارات در كشور به اهداف واقعي خود نميرسند، زيرا برخي فرآيندها از ابتدا بر مبناي نتيجهمحوري طراحي نشدهاند. حسيني تأكيد كرد كه مفهوم تحول دقيقا از همين نقطه آغاز ميشود؛ يعني بازطراحي ساختارهايي كه كارايي لازم را ندارند.
دادههايي كه «نبض اجتماعي» جامعه را نشان ميدهد
حسيني در بخش ديگري از سخنان خود به خدمات عمومي معاونت سلامت اجتماعي اشاره كرد؛ خدماتي مانند خط مشاوره ۱۴۸۰، اورژانس اجتماعي ۱۲۳ و تيمهاي محب كه به گفته او، اطلاعات بسيار مهمي درباره وضعيت اجتماعي جامعه در اختيار سازمان قرار ميدهند.
او تأكيد كرد دادههاي توليدشده در اين سامانهها ميتواند به سياستگذاري دقيقتر اجتماعي كمك كند و تصويري روشن از روند آسيبهاي اجتماعي، نيازهاي خانوادهها و بحرانهاي پنهان جامعه ارائه بدهد.
افزايش دو برابري اعتبارات حوزه كودكان
در ادامه نشست، حميدرضا الوند با تشريح برنامههاي جديد اين دفتر گفت تمامي سياستهاي حوزه كودكان بر پايه سه سند اصلي شامل قانون حمايت از كودكان و نوجوانان بيسرپرست و بدسرپرست، قانون حمايت از اطفال و نوجوانان و پيماننامه حقوق كودك تدوين شده است. او از افزايش قابل توجه اعتبارات اين حوزه خبر داد و گفت بودجه دفتر كودكان و نوجوانان از حدود هزار و ۲۹۰ ميليارد تومان به بيش از دو هزار و ۵۰۰ ميليارد تومان رسيده است.
۸۷ درصد كودكان «بدسرپرست» هستند نه بيسرپرست
يكي از مهمترين بخشهاي اين نشست، ارايه آماري بود كه نشان ميدهد بخش عمده كودكان حاضر در مراكز بهزيستي، فاقد پدر و مادر نيستند. الوند اعلام كرد: «۸۷ درصد كودكان تحت پوشش بهزيستي داراي سرپرست نامناسب هستند و كمتر از ۱۳ درصد آنان فاقد سرپرست قانونياند.» به گفته او، بسياري از اين كودكان به دليل اعتياد، زنداني بودن والدين، خشونت خانوادگي، فقر شديد يا بحرانهاي خانوادگي از محيط خانه جدا شدهاند، نه به دليل فوت والدين. اين مقام مسوول تأكيد كرد كه جدايي كودك از خانواده، حتي در صورت وجود مشكلات جدي، آثار عاطفي و رواني عميقي بر كودك بر جاي ميگذارد؛ زيرا كودك علاوه بر والدين، از شبكه عاطفي گسترده خانواده مانند پدربزرگ، مادربزرگ، عمه، عمو و خاله نيز دور ميشود.
«دستهاي مهرباني»؛ پدربزرگها و مادربزرگهاي معنوي وارد ميشوند
يكي از طرحهاي تازه بهزيستي، اجراي برنامهاي با عنوان «دستهاي مهرباني» است؛ طرحي كه با هدف ايجاد پيوند عاطفي ميان سالمندان و كودكان مراكز نگهداري اجرا ميشود. الوند توضيح داد كه اين برنامه با همكاري دبيرخانه شوراي سالمندان و معاونت توانبخشي بهزيستي طراحي شده و در قالب آن، سالمندان فعال، تحصيلكرده و داراي توان ارتباطي مناسب به عنوان «پدربزرگ و مادربزرگ معنوي» در كنار كودكان قرار ميگيرند. او گفت: تاكنون اين طرح در ۲۵ مركز در استانهاي مختلف اجرا شده و حدود ۵۰۰ سالمند با كودكان ارتباط مستمر برقرار كردهاند. به گفته مديركل دفتر كودكان و نوجوانان، كودكان مراكز شبانهروزي براي حضور اين سالمندان لحظهشماري ميكنند و اين ارتباط توانسته بخشي از خلأ عاطفي آنان را جبران كند.
چرا كودكان ۷ تا ۱۲ سال انتخاب شدند؟
الوند درباره انتخاب گروه سني ۷ تا ۱۲ سال براي آغاز اين طرح توضيح داد كه در سنين بلوغ معمولا مقاومت رفتاري و لجبازي بيشتر است و برقراري ارتباط اوليه دشوارتر ميشود؛ به همين دليل اجراي آزمايشي طرح از گروه سني پايينتر آغاز شده است. او تأكيد كرد تمامي داوطلبان حضور در اين طرح مانند متقاضيان فرزندخواندگي مورد ارزيابيهاي جسمي، رواني و شخصيتي قرار ميگيرند و توانايي ارتباطي، مهارتهاي فردي و ظرفيت انتقال تجربه بيننسلي آنان بررسي ميشود.
تدوين نخستين الگوي تربيتي يكپارچه براي كودكان مراكز
بهزيستي همزمان با اجراي برنامههاي حمايتي، تدوين يك الگوي جامع تعليم و تربيت براي كودكان و نوجوانان مراكز نگهداري را نيز آغاز كرده است. الوند گفت: كار ما فقط نگهداري نيست؛ بلكه بايد كودكان را براي زندگي واقعي آماده كنيم. براي تدوين اين الگو، چارچوبهاي نظري ۱۲ كشور جهان بررسي شده و چهار رويكرد درمانمحور، رشدمحور، دلبستگي و تابآوري و مشاركتمحور به عنوان پايههاي اصلي انتخاب شدهاند. در اين مدل، براي هر گروه سني و هر جنس، استانداردهاي رفتاري و تربيتي مشخص طراحي ميشود و كودكان مهارتهاي زندگي را از طريق بازي، قصه، شعر و فعاليتهاي روزمره فرا ميگيرند؛ نه در قالب كلاسهاي رسمي. الوند تأكيد كرد كه هدف، شبيهسازي فضاي خانواده سالم براي كودكان است تا آنان بتوانند در محيطي طبيعيتر رشد كنند.
۳۳ درصد كودكان امكان بازگشت به خانواده را دارند
اما شايد مهمترين بخش نشست، اعلام جزييات طرح «مراكز موقت روزانه» بود؛ طرحي كه قرار است الگوي سنتي مراكز شبانهروزي را تغيير دهد. الوند اعلام كرد بررسيهاي انجامشده نشان ميدهد ۳۳ درصد كودكاني كه اكنون وارد مراكز شبانهروزي ميشوند، در صورت وجود مراكز روزانه ميتوانند نزد خانواده خود باقي بمانند.
او توضيح داد كه در بسياري از پروندهها، يكي از والدين فاقد صلاحيت نگهداري است اما والد ديگر توان مراقبت از كودك را دارد؛ هرچند به دليل اشتغال يا مشكلات اقتصادي امكان نگهداري تماموقت از فرزند را ندارد. در چنين شرايطي، كودك ميتواند روزها در مراكز تخصصي خدمات آموزشي، روانشناختي، مددكاري و مراقبتي دريافت كند و عصر به خانه بازگردد. به گفته الوند، اين مدل ميتواند از فروپاشي كامل خانواده جلوگيري كند و پيوند عاطفي كودك با مادر يا خانواده را حفظ كند.
اجراي پايلوت در چهار استان
طرح مراكز روزانه به صورت آزمايشي در استانهاي تهران، فارس، خراسان رضوي و گلستان آغاز شده است.
مديركل دفتر كودكان و نوجوانان گفت براي هر كودك ماهانه ۲۰ ميليون تومان سرانه در نظر گرفته شده كه نيمي از آن صرف مداخلات تخصصي مددكاري و بازپيوند خانوادگي ميشود.
سرمايهگذاري براي آينده نوجوانان
يكي ديگر از برنامههاي جديد بهزيستي، اجراي طرح «تأمين آتيه» براي نوجوانان در آستانه استقلال است. الوند گفت در قالب اين طرح، با همكاري صندوق فرصتهاي شغلي، براي نوجوانان ۱۷ تا ۱۹ ساله سرمايهگذاري در حوزههايي مانند بورس، طلا و حسابهاي ارزي انجام ميشود تا آنان هنگام ورود به زندگي مستقل پشتوانه مالي داشته باشند. براي اجراي اين برنامه در سال ۱۴۰۵ حدود هزار و ۲۰۰ ميليارد تومان اعتبار اختصاص يافته است.
مهارتآموزي اجباري براي نوجوانان
بهزيستي همچنين آموزش مهارتهاي شغلي را براي همه نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله تحت پوشش الزامي كرده است. بر اساس اين طرح، نوجوانان بايد دستكم دو مهارت در حوزههاي شغلي، هنري، ورزشي يا زباني بياموزند و پيش از ورود به دورهها نيز استعدادسنجي تخصصي انجام ميشود. سرانه اين برنامه براي هر نفر به ۲۰ ميليون تومان افزايش يافته و بيش از دو هزار و ۲۰۰ نوجوان در ۳۱ استان كشور تحت آموزش قرار ميگيرند.
حمايت تا پنج سال پس از خروج از مراكز
الوند در بخش ديگري از سخنان خود به برنامههاي «رهسپاري» اشاره كرد؛ برنامهاي كه بر حمايت از نوجوانان پس از خروج از مراكز تمركز دارد. او گفت نوجواناني كه وارد زندگي مستقل ميشوند تا پنج سال تحت نظارت و حمايت اجتماعي قرار ميگيرند و در صورت بروز مشكلات اقتصادي يا خانوادگي، ميتوانند تا سقف ۳۵ ميليون تومان كمكهزينه حمايتي دريافت كنند. همچنين براي نخستينبار، خانههاي آمادهسازي پيش از استقلال راهاندازي ميشود؛ مراكزي كه نوجوانان در آنها به صورت نيمهمستقل زندگي ميكنند تا مهارت اداره زندگي را بياموزند.
سامانهاي براي نظارت لحظهاي بر وضعيت كودكان
بهزيستي همچنين از آماده شدن سامانه جامع حمايت از كودكان خبر داد؛ سامانهاي كه اطلاعات مربوط به پذيرش، ترخيص، فرزندخواندگي، رهسپاري و خدمات حمايتي را به صورت برخط ثبت ميكند. به گفته الوند، سازمان بازرسي كل كشور، مرجع ملي حقوق كودك و قوه قضاييه نيز امكان اتصال به اين سامانه را خواهند داشت تا روند خدمات به شكل لحظهاي قابل رصد باشد.
طلاق؛ يكي از مهمترين عوامل ورود كودكان به مراكز
الوند در پايان نشست با اشاره به نقش بحرانهاي خانوادگي در افزايش آسيبهاي اجتماعي كودكان گفت: «بيش از ۲۷ درصد كودكاني كه وارد سيستم مراقبت شبانهروزي ميشوند، به دليل طلاق والدين از خانواده جدا شدهاند.» او از راهاندازي مراكز سلامت اجتماعي خانواده خبر داد؛ مراكزي كه قرار است با ارايه خدمات مشاوره، آموزش و مهارتهاي ارتباطي، از فروپاشي خانوادهها و ورود كودكان به مراكز جلوگيري كنند. به گفته مسوولان بهزيستي، مجموعه اين برنامهها نشان ميدهد سازمان بهزيستي در حال فاصله گرفتن از مدل سنتي نگهداري شبانهروزي و حركت به سمت الگوهايي است كه در آنها «خانواده»، «پيوند عاطفي» و «توانمندسازي اجتماعي» در مركز سياستگذاري قرار دارد؛ رويكردي كه اگر بهدرستي اجرا شود، ميتواند مسير زندگي هزاران كودك و نوجوان را تغيير بدهد.
