ديپلماسي آب جواب داد؟
حوضههاي آبي فرامرزي به عنوان شريانهاي حياتي با قابليت تبديل شدن به اهرم ژئوپليتيكي قدرتمند، كانون تنشهاي نوظهور يا بستر همكاري حياتي ميان كشورهاي همجوار، مرزهاي سياسي را در نورديدهاند و سرنوشت ملتها را به هم گره زدهاند و امروز حوضههاي آبريزي مانند هيرمند و هامون، شاهدي بر اين ادعا هستند كه چگونه مديريت نامتوازن يا سياستهاي يكجانبه كشورها ميتواند ميليونها نفر را تحت تاثير قرار دهند.
حوضههاي آبي فرامرزي به عنوان شريانهاي حياتي با قابليت تبديل شدن به اهرم ژئوپليتيكي قدرتمند، كانون تنشهاي نوظهور يا بستر همكاري حياتي ميان كشورهاي همجوار، مرزهاي سياسي را در نورديدهاند و سرنوشت ملتها را به هم گره زدهاند و امروز حوضههاي آبريزي مانند هيرمند و هامون، شاهدي بر اين ادعا هستند كه چگونه مديريت نامتوازن يا سياستهاي يكجانبه كشورها ميتواند ميليونها نفر را تحت تاثير قرار دهند.
به گزارش ايسنا، آب منبع حياتي براي حفظ بقاء، آشاميدن، كشاورزي و تضميندهنده امنيت غذايي، امنيت انرژي و به صورت كلي امنيت انساني و ملي معنا ميشود و بزرگترين چالشهاي بيآبي، در خشكسالي، سيل، چالشهاي محيطزيستي و تغييرات اقليمي خود را نشان ميدهد. شايد يكي از موضوعاتي كه طي سالهاي گذشته در ميان همكاريهاي مشترك ميان ايران و افغانستان پررنگ بوده، رودخانههاي هيرمند و هامون است؛ با اين حال، تجربه نشان داده است كه اينگونه همكاريها غالباً با موانع و چالشهاي جدي روبرو بودهاند. در بسياري موارد، عدم پايبندي برخي همسايگان به تعهدات خود، از جمله برداشتهاي بيرويه از سرشاخههاي رودخانههايي كه به ايران وارد ميشوند يا عدم اجراي كامل مفاد معاهدات، به تشديد بحران كمبود آب در ايران دامن زده است. رودخانه مرزي هيرمند كه از كشور افغانستان سرچشمه ميگيرد، تأمينكننده منابع آب مورد نياز دشت سيستان در شرق كشور و همچنين تالابهاي هامون است. مسئله استفاده از آب اين رودخانه، طي سالهاي متمادي يكي از موضوعات مهم توافقات و مذاكرات بين دو كشور ايران و افغانستان بوده است. افغانستان با تمامي كشورهاي همسايه خود شامل ايران، پاكستان، تركمنستان، ازبكستان، تاجيكستان و چين داراي حوضههاي آبريز مشترك است و معاهده ۱۳۵۱ آب رود هيرمند بين ايران و افغانستان تنها قراردادي است كه افغانستان در آبهاي مرزي خود با همسايگانش دارد. بر اساس معاهده آب رود هيرمند، توافق شده است كه در سالهاي نرمال حدود ۸۲۰ ميليون متر مكعب آب از رودخانه هيرمند به ايران جريان يابد. علاوه بر اين در چارچوب اين معاهده پيشبيني شده است كه كميته مشتركي از دو كشور تحت عنوان كميته مشترك كميساران آب هيرمند ايجاد شود.
اولين اجلاس اين كميته در شهريور ۱۳۸۳ در تهران برگزار و پس از آن در طي سالهاي گذشته جلساتي به تناوب در شهرهاي تهران و زابل در ايران و كابل و زرنج در افغانستان برگزار شده است. به اعتقاد كارشناسان، كشورهاي داراي رود مشترك با بهكارگيري ديپلماسي و حفظ منافع آبي خود، بايد درصدد حفظ محيطزيست منطقه برآيند كه يكي از اقدامات لازم در اين راستا، ايجاد توافقنامههاي رسمي و تعيين حقابه قسمتهاي پاييندستي است، براي اين مهم، بايد هياتهاي مشترك براي نظارت بر اجراي توافقنامه تشكيل شود. اما طي سالهاي گذشته بعضا مواردي از نقض معاهده ميان ايران و افغانستان و حقابه ايران مانند نحوه تقسيم منابع آبي هريرود، جلوگيري از جريان اقليمي طبيعي يا تاريخي رودخانهها از طريق اقداماتي مانند سدسازي، نقض آشكار كشور همجوار يعني ايران براي داشتن محيطزيست سالم مشاهده شد. ايران براي مقابله با بهرهبرداري يكجانبه همسايگان از منابع آبي مشترك، اقداماتي مانند مذاكره، امضاي قرارداد دوجانبه، پافشاري بر اصول حقوق بينالملل در مجامع بينالمللي و پايش كيفيت آب در مناطق مرزي را انجام داده است.
بر اين اساس طبق آخرين اخبار، با بهرهگيري از ديپلماسي محلي و گفتمان مرزي با مسوولان ولايت نيمروز افغانستان، جريان پايدار آب از رودخانه هيرمند به منطقه سيستان برقرار شده و با مديريت عادلانه، ورود آب به محدوده تاريخي كوه خواجه ادامه مييابد تا ضمن تغذيه چاهكها و زمينهاي زراعي، گامي براي جبران خشكساليهاي شرق كشور برداشته شود. صحبتهاي مسوولان كشورمان، نشان ميدهد در حوزه تأمين آب، تجربهاي موفق در قالب يك گفتمان محلي پشت سر گذاشتهايم كه به ديپلماسي مرزي با كشور افغانستان تبديل شد كه اين دستاورد كمنظير بايد تقويت و ادامه يابد، زيرا پيوندهاي عميق اجتماعي و ديني ميان ۲ ملت، بهويژه در دوران جنگ تحميلي، اثبات شده است. طبق اعلام، از اواخر سال گذشته تا اواسط امسال، مذاكرات مفصلي با مسوولان ولايت نيمروز در افغانستان آغاز شد. با توجه به نگاه مثبت طرف افغانستاني به جريان مقاومت در ايران و مبارزه با استكبار جهاني، ابتداي امسال شاهد ورود آب به سيستان بوديم.
اما ميزان كنوني آب ورودي پاسخگوي خشكساليهاي عميق سالهاي گذشته نيست، گفتوگوهاي محلي و نگاه جديد با افغانها، افق روشني براي تداوم جريان آب در سالهاي آينده ترسيم كرده است و اين اميدواري وجود دارد اين تحول، به پايان خشكسالي در شرق كشور منجر شود. همچنين سخنگوي صنعت آب به تازگي از بهبود نسبي جريان آب به شرق كشور خبر داد، اما تأكيد كرده كه ميزان آب ورودي از رودخانههاي هيرمند و هريرود هنوز كافي نيست و چاهنيمههاي سيستان فقط ۲۴ درصد پر هستند. به گفته عيسي بزرگزاده در پي تماسها و رايزنيهاي وزارت نيرو و وزارت امور خارجه با كشورهاي همسايه، بخشي از منابع آبي مورد نياز دريافت شده است. اين تماسها نسبتا نتيجهبخش بوده و جريانهايي از منابع آب به سمت كشور وارد شده است. با اين حال، وي تأكيد كرد كه اين منابع هنوز با شرايط مطلوب فاصله دارد؛ چه در حوضه رودخانه هريرود و چه در رودخانه هيرمند. بزرگزاده تصريح كرده كه آب دريافتي براي تأمين نيازهاي مناطق پاييندست، از جمله حوضه مشهد و همچنين منطقه سيستان، مورد استفاده قرار ميگيرد و در حال حاضر ميزان پرشدگي چاهنيمهها حدود ۲۴ درصد است.
