پايان ديدار ترامپ و شي در افقي نامعلوم

در روزهاي پاياني هفته گذشته دونالد ترامپ، رييس‌جمهور ايالات متحده امريكا در سفري از قبل برنامه‌ريزي شده به پكن رفت تا با شي جين پينگ، رييس‌جمهوري چين ديدار كند. اين ديدار كه در بالاترين سطح برگزار شد تلاشي بود تا دو غول اقتصادي جهان را در كنار رقابت‌هاي گسترده وارد فضايي جديد از همكاري يا همراهي كند. موضوعي كه با وجود پايان سفر ترامپ همچنان در هاله‌اي از ابهام باقي مانده است. لزوم مقابله با قدرت گرفتن اقتصادي چين اولويتي مهم براي دولت‌هاي مستقر در واشنگتن به شمار مي‌رود. با وجود تمام اختلاف نظرهايي كه ميان دموكرات‌ها و جمهوري‌خواهان در امريكا وجود دارد، در رابطه با لزوم مهار چين اختلافي اساسي ميان آنها وجود ندارد و دو طرف تنها در روش‌ها با يكديگر اختلاف نظر دارند. در حالي كه دموكرات‌ها در دولت بايدن به دنبال توسعه همكاري‌هاي بين‌المللي و اقدام مشترك همراه با متحدان اروپايي خود عليه چين بودند، ترامپ تلاش كرد با وضع نظام تعرفه و گران كردن صادرات براي چين، دولت پكن را وارد چالش كند. ايده‌اي كه هرچند در برخي حوزه‌ها اثرگذار بوده، اما به نظر مي‌رسد همچنان بسيار از دسترسي به اهداف كلان خود دور است. به همين دليل سفر اخير ترامپ به پكن تلاش براي پاسخ به اين سوال بود كه آيا دو طرف جداي از رقابت اقتصادي فضايي براي همكاري و همراهي نيز خواهند داشت يا خير؟ اين موضوع هرچند در تعارفات سياسي ميان دو طرف مطرح شد، اما به نظر مي‌رسد كه در عرصه عمل شانس چنداني براي اجرايي شدن ندارد. ترامپ كه در سفري دو روزه در چين به سر مي‌برد پس از ديداري دو ساعته با شي در اين گفت‌وگو با تاكيد بر اينكه چين خواستار باز بودن تنگه هرمز است، عنوان كرد: «شي مي‌خواهد كه توافق حاصل شود. او تاكيد كرد كه اگر كمكي از من در اين زمينه برمي‌آيد، حاضرم كه آن را ارايه دهم.» رييس‌جمهور امريكا همچنين مدعي شد كه در رابطه با حمايت‌هاي چين از ايران با شي جين‌پينگ گفت‌وگو كرده و رييس‌جمهور چين گفته است كه به ايران تسليحات نخواهد داد. او در پاسخ به اين سوال كه آيا درباره حمايت چين از ايران با شي صحبت كرديد؟ گفت: او گفت كه تجهيزات نظامي نخواهد داد. اين يك بيانيه بزرگ است. اما در عين حال، گفت كه آنها مقدار زيادي نفت از آنجا مي‌خرند و دوست دارند اين كار را ادامه دهند. ترامپ همچنين عنوان كرد كه رييس‌جمهور چين تعهد داده است كه حدود ۲۰۰ هواپيماي بوئينگ از امريكا سفارش دهد. با وجود آنكه تلاش‌هاي زيادي شد تا اين سفر حول محور همكاري‌هاي گسترده دو طرف تعريف شود، اما به نظر مي‌رسد كه موضوع جنگ ايران و سرنوشت تنگه هرمز به اولويتي مهم در جريان اين ديدار تبديل شد هرچند بعيد به نظر مي‌رسد كه در دل اين گفت‌وگوها دو طرف به راه‌حلي مشخص در اين زمينه رسيده باشند. سي‌‌ان‌ان همزمان با پايان سفر دونالد ترامپ به پكن در گزارشي نوشت: انتظار مي‌رفت ترامپ بتواند شي جين‌پينگ همتاي چيني خود را براي كمك به حل‌وفصل جنگ با ايران كه بازارهاي جهاني انرژي را دچار آشفتگي كرده است، تحت فشار قرار دهد، اما بيانيه‌ها و روايت‌هاي منتشر شده از سوي دو طرف، تاكنون نشان مي‌دهد گفت‌وگوها تغييري در موضع پكن ايجاد نكرده است. ترامپ پس از نخستين دور گفت‌وگوهاي خود با شي به شبكه فاكس‌نيوز گفت: رييس‌جمهوري چين پيشنهاد كمك براي حل اين درگيري را مطرح كرده است. اين درحالي است كه ماركو روبيو، وزير امور خارجه امريكا در مصاحبه‌اي جداگانه با شبكه ان‌بي‌سي نيوز گفته بود كه واشنگتن از پكن درخواست كمك نكرده است. همچنين در بيانيه منتشر شده از سوي كاخ سفيد، آمده است كه دو كشور توافق كردند تنگه هرمز بايد باز بماند و ايران هرگز نبايد به سلاح هسته‌اي دست يابد. در اين بيانيه همچنين آمده است كه شي «به‌روشني مخالفت چين با نظامي‌سازي تنگه و هرگونه تلاش براي دريافت عوارض جهت استفاده از آن را اعلام كرده است.» در اين بيانيه اشاره شده كه چين، ممكن است نفت بيشتري از امريكا خريداري كند. با اين حال، بيانيه وزارت امور خارجه چين درباره گفت‌وگوهاي مربوط به ايران، هيچ اشاره‌اي به موضوع دريافت عوارض از تنگه هرمز نداشت. اين رسانه امريكايي افزود: به نظر مي‌رسد كه ترامپ پذيرفته است كه در اعمال فشار بر پكن براي متقاعد كردن تهران به پذيرش خواسته‌هاي واشنگتن محدوديت‌هايي وجود دارد. وي در پاسخ به اين سوال كه آيا شي بر ايراني‌ها تاثير خواهد گذاشت، گفت: «ببينيد، او با اسلحه وارد نمي‌شود... او تيراندازي نمي‌كند. او بسيار خوب بوده است.» اما وزارت امور خارجه چين چند ساعت بعد، صبح جمعه به وقت محلي با انتشار بيانيه‌اي بر ثبات مواضع پكن تاكيد كرد و اعلام داشت: «موضع چين درباره وضعيت ايران، بسيار روشن است.» در حالي كه احتمال دستيابي امريكا و چين به توافقي در حوزه انرژي وجود دارد، اما هنوز مشخص نيست مذاكرات ترامپ و شي چه تاثيري بر روند اين درگيري خواهد داشت. همچنين به نظر مي‌رسد پكن عمدتا همان مواضع پيشين خود را تكرار كرده است.  روبيو روز پنجشنبه به وقت محلي در مصاحبه‌ با شبكه ان‌بي‌سي نيوز بدون اشاره مستقيم به چين و جنگ عليه ايران گفت: «ما در نهايت از تاثير قيمت جهاني نفت مصون نيستيم، زيرا بخشي از نياز خود را از بازار جهاني تامين مي‌كنيم، اما كشورهاي ديگر جهان بهاي بسيار سنگين‌تري مي‌پردازند. آنها نيز بايد در اين موضوع دخالت كنند.» با اين حال، وزير خارجه امريكا ادعا كرد كه ترامپ «هيچ درخواستي» از شي جين‌پينگ مطرح نكرده است. «ما از چين درخواست كمك نكرده‌ايم و به كمك آنها نيازي نداريم.» وزير خارجه دولت ترامپ مدعي شد: چين و ايالات متحده توافق دارند كه تنگه هرمز نبايد «نظامي‌سازي» شود. روبيو از سال ۲۰۲۰ به دليل انتقاد از وضعيت حقوق بشر چين تحت تحريم پكن قرار دارد. چين پيش از سفر ترامپ اعلام كرده بود كه اين تحريم‌ها مانع سفر روبيو به پكن نخواهد شد، زيرا اين محدوديت‌ها مربوط به فعاليت‌هاي او در دوران سناتوري بوده، نه در مقام وزير خارجه. جنگ ايران، يكي از محورهاي اصلي سفر ترامپ به چين بوده و حتي باعث شد اين سفر شش هفته به تعويق بيفتد. چين كه روابط نزديكي با ايران دارد، حملات امريكا و اسراييل را كه از ۲۸ فوريه آغاز شد، مورد انتقاد قرار داده و خواستار حل‌وفصل ديپلماتيك جنگ شده است. روبيو مدعي شد: ترامپ و شي در موضوع ايران به نقاط مشتركي رسيده‌اند و چين بار ديگر مخالفت خود را با دستيابي تهران به سلاح هسته‌اي اعلام كرده است. وزير امورخارجه امريكا همچنين از اظهارات اخير ترامپ دفاع كرد كه گفته بود «حتي ذره‌اي» نگران فشارهاي اقتصادي وارد بر امريكايي‌ها در جريان مذاكرات با ايران نيست. روبيو گفت: «رييس‌جمهور مي‌خواهد روشن كند كه اگر ايراني‌ها تصور مي‌كنند، مي‌توانند از سياست داخلي امريكا براي تحت فشار قرار دادن او جهت پذيرش توافقي بد استفاده كنند، چنين اتفاقي نخواهد افتاد.» روبيو در اين باره گفت: «سياست‌هاي ما در اين زمينه تغييري نكرده است. اين رويكرد در دولت‌هاي مختلف رياست‌جمهوري امريكا تقريباثابت و يكسان بوده و اكنون نيز همچنان ادامه دارد.» رييس‌جمهوري ايالت متحده سه‌شنبه ۱۵ ارديبهشت ۱۴۰۵ در پاسخ به اين سوال كه نگراني‌هاي اقتصادي مردم امريكا تا چه اندازه در تلاش او براي دستيابي به توافق صلح با ايران نقش دارد، گفت: «حتي ذره‌اي هم نه.» وي افزود: «تنها چيزي كه هنگام صحبت درباره ايران اهميت دارد، اين است كه آنها نبايد سلاح هسته‌اي داشته باشند. من به وضعيت مالي امريكايي‌ها فكر نمي‌كنم. به هيچ‌كس فكر نمي‌كنم. فقط به يك چيز فكر مي‌كنم: نبايد اجازه دهيم ايران سلاح هسته‌اي داشته باشد. همين.» سي‌ان‌ان افزود: ترامپ پيش‌تر نيز اظهاراتي بي‌اعتنا نسبت به مشكلات اقتصادي مردم عادي امريكا مطرح كرده بود اما اين‌بار سخنان او چنين القا مي‌كرد كه اساسا اهميتي نمي‌دهد؛ گويي اين موضوع اصلا در ذهن وي جايي ندارد. اين موضوع مي‌تواند به‌ويژه در شرايطي كه آمار اقتصادي رييس‌جمهوري ايالت متحده ضعيف است و بسياري از امريكايي‌ها معتقدند كه ترامپ به مسائل اقتصادي بي‌توجهي مي‌كند، بسيار دور از واقعيت‌هاي جامعه به نظر برسد. همچنين سي‌‌ان‌ان اذعان داشت كه آثار اقتصادي جنگ به‌ويژه افزايش قيمت بنزين، مهم‌ترين محدوديت براي ترامپ در مسير پافشاري بر توافق صلحي با ايران است كه تمام خواسته‌هاي وي را تامين كند. پس، درحالي كه شواهد فراوان ديگري وجود دارد كه نشان مي‌دهد ترامپ در واقع به‌شدت مشتاق دستيابي به توافقي براي پايان دادن به جنگ است، اما با بي‌اعتنايي به وضعيت مالي امريكايي‌ها، رييس‌جمهوري ايالت متحده، ممكن است در عمل به اهرم فشار خود آسيب بزند. اين شبكه خبري امريكايي با بيان اينكه مردم امريكا خواهان جنگ با ايران نيستند و ميزان رضايت از عملكرد اقتصادي ترامپ در حال كاهش است، تصريح كرد كه اگر تداوم اين جنگ تا پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي طول بكشد و دموكرات‌‌ها كنترل مجلس نمايندگان را به دست آورند، ترامپ با كنگره‌اي روبه‌رو خواهد شد كه حامي وي كاهش يافته است. براساس نظرسنجي‌ها، بسياري از امريكايي‌ها اساسا دليلي براي اين جنگ نمي‌بينند و آن را ارزش تحمل هزينه‌هاي اقتصادي نمي‌دانند. همچنين آنها معتقدند ترامپ به اندازه كافي به هزينه‌هاي زندگي امريكايي‌ها توجه نكرده است. سي‌‌ان‌ان در پايان گزارش خود مي‌نويسد كه ترامپ راه ساده‌اي براي جلوگيري از اين وضعيت داشت؛ اينكه پيش از آغاز جنگ، افكار عمومي را آماده مي‌كرد، اهداف مشخص و ثابتي را توضيح مي‌داد و اطمينان حاصل مي‌كرد كه مردم امريكا با اين جنگ همراه هستند و حاضرند براي آن هزينه بدهند، اما ترامپ حتي تلاشي براي طرح چنين استدلالي نكرد. همزمان «جودي جيمز»، كارشناس زبان بدن در گفت‌وگو با «ديلي ميل» ديدار «دونالد ترامپ»، رييس‌جمهور امريكا و «شي جين‌پينگ»، رييس‌جمهور چين در پكن را از منظر حركات بدني و رفتارهاي غيركلامي تحليل كرد. به گفته اين كارشناس، ترامپ در لحظه‌اي كه براي نخستين‌بار با شي روبه‌رو شد، با نوعي «لبخند قوربا‌غه‌اي» احساسات خود را آشكار كرد. جيمز همچنين گفت: ترامپ آغازكننده دست دادن بود، با وجود اينكه شي ميزبان اين ديدار محسوب مي‌شد. او توضيح داد: «ترامپ آغازكننده دست دادن بود و از چند قدم پيش از رسيدن به شي، دستش را جلو آورد. فردي كه آغازكننده دست دادن است، معمولاً از همان ابتدا نوعي حس برتري و سلطه پيدا مي‌كند و به همين دليل معمولاً اين نقش متعلق به ميزبان است.» طبق اين گزارش، دو طرف حدود ۱۰ ثانيه دست يكديگر را نگه داشتند و ترامپ چند ضربه به دست شي وارد كرد. جيمز درباره اين رفتار گفت: «زماني كه دست‌ها در حال حركت بودند، ترامپ ابتدا دو بار و سپس سه بار به دست شي ضربه زد كه اولين ضربه از سه ضربه دوم طولاني‌تر بود؛ حركتي كه نشان‌دهنده تمايل به تحكيم رابطه است.» هرچند هنوز دو طرف جزييات زيادي از صحبت‌هاي مطرح شده و محتواي مربوط به آن ارايه نكرده‌اند، اما اينكه پس از اين ديدارها تفاهمنامه يا متن مشترك سياسي خاصي منتشر نشد، نشان مي‌دهد كه يا امكان رسيدن به توافق به وجود نيامده است يا در آينده بحث‌ها ادامه خواهد داشت. ايران بارها تاكيد كرده كه هرچند با شركاي خود همراهي مي‌كند، اما در نهايت تصميمات لازم درباره حقوق و منافع ملي را به شكل مستقل خواهد گرفت.