كمبود پرستار؛ حلقه گمشده عدالت درماني
با افزايش مداوم هزينههاي درمان در مراكز خصوصي، شمار بيشتري از مردم ناچار شدهاند براي دريافت خدمات پزشكي به بيمارستانهاي دولتي مراجعه كنند؛ روندي كه اگرچه نشاندهنده نقش حياتي بخش دولتي در حفظ دسترسي عمومي به درمان است، اما همزمان فشار سنگيني را بر زيرساختهاي سلامت كشور وارد كرده.
بالا رفتن هزينههاي درمان باعث ازدحام در بيمارستانهاي دولتي شده است
گلي ماندگار|
با افزايش مداوم هزينههاي درمان در مراكز خصوصي، شمار بيشتري از مردم ناچار شدهاند براي دريافت خدمات پزشكي به بيمارستانهاي دولتي مراجعه كنند؛ روندي كه اگرچه نشاندهنده نقش حياتي بخش دولتي در حفظ دسترسي عمومي به درمان است، اما همزمان فشار سنگيني را بر زيرساختهاي سلامت كشور وارد كرده. در اين ميان، كمبود نيروي پرستاري به يكي از مهمترين بحرانهاي نظام درمان تبديل شده؛ بحراني كه حالا نهفقط كاركنان بيمارستانها، بلكه بيماران و خانوادههاي آنان نيز آثارش را بهطور مستقيم لمس ميكنند. در بسياري از بيمارستانهاي دولتي، تعداد بيماران بستري و مراجعهكنندگان اورژانس به شكل محسوسي افزايش يافته، اما ظرفيت نيروي انساني متناسب با اين رشد توسعه پيدا نكرده است. پرستاراني كه بايد از چند بيمار مراقبت كنند، اكنون گاهي مسووليت رسيدگي همزمان به تعداد بسيار بيشتري را برعهده دارند؛ موضوعي كه كيفيت مراقبت، ايمني بيماران و سلامت جسمي و رواني كادر درمان را تهديد ميكند.
گزارشها و اظهارات مسوولان حوزه سلامت نشان ميدهد بحران كمبود پرستار در سالهاي اخير به مرحلهاي هشداردهنده رسيده است. رييس كل سازمان نظام پرستاري اعلام كرده كه كمبود پرستار در بيمارستانها «بسيار شديد» شده و سالانه تعداد زيادي از پرستاران از سيستم درمان دولتي خارج ميشوند.
بيمارستانهاي دولتي مقصد اجباري بيماران
افزايش هزينه خدمات پزشكي، دارو و آزمايشها در مراكز خصوصي باعث شده بسياري از خانوارها توان مراجعه به بخش خصوصي را از دست بدهند. حتي خانوادههايي كه پيشتر براي خدمات تخصصي به بيمارستانهاي خصوصي مراجعه ميكردند، اكنون ترجيح ميدهند درمان را در مراكز دولتي دنبال كنند. فرهاد مروتي، كارشناس اقتصاد درمان در اين باره به «تعادل» ميگويد: وقتي هزينه ويزيت، بستري و جراحي در بخش خصوصي با سرعتي بيشتر از درآمد خانوار افزايش پيدا ميكند، طبيعي است كه بار مراجعه به بيمارستانهاي دولتي بالا برود. اما مشكل اينجاست كه زيرساخت نيروي انساني در اين مراكز متناسب با افزايش تقاضا رشد نكرده است.
او ادامه ميدهد: در بسياري از بيمارستانهاي دولتي، ظرفيت تختها تقريبا تكميل است و در برخي مراكز حتي بيماران ساعتها در اورژانس منتظر خالي شدن تخت ميمانند. اين تراكم، فشار مضاعفي بر پرستاران وارد ميكند و احتمال خطاهاي درماني را بالا ميبرد. اين كارشناس اظهار ميدارد: يكي از پيامدهاي مهم افزايش مراجعات، فرسودگي نيروي انساني است. وقتي يك پرستار مجبور ميشود بهجاي 5 بيمار، همزمان به ۱۰ يا ۱۲ بيمار رسيدگي كند، كيفيت مراقبت افت ميكند. اين فقط مساله كاركنان نيست؛ مساله امنيت درمان بيماران است.
كمبودي كه سالها انباشته شد
بحران كمبود پرستار در ايران موضوع تازهاي نيست، اما در سالهاي اخير بهدليل بازنشستگي نيروها، مهاجرت، ترك شغل و استخدام محدود، ابعاد جديتري پيدا كرده است.
برخي گزارشها از كمبود بيش از ۱۰۰ هزار پرستار در كشور خبر ميدهند. همچنين مسوولان نظام پرستاري اعلام كردهاند كه سالانه شمار قابل توجهي از پرستاران بهدليل فشار كاري، درآمد ناكافي و شرايط دشوار، از سيستم درماني در همين حال، توسعه فيزيكي بيمارستانها بدون تأمين نيروي كافي نيز به بحران دامن زده است. برخي مراكز درماني جديد افتتاح شدهاند، اما كمبود پرستار باعث شده بخشي از ظرفيت آنها عملا قابل استفاده نباشد. مهدي زارع، فعال حوزه پرستاري نيز در اين باره به «تعادل» ميگويد: مساله فقط كمبود عددي نيست؛ ما با بحران نگهداشت نيرو مواجهيم. بسياري از پرستاران جوان يا مهاجرت ميكنند يا ترجيح ميدهند وارد مشاغل ديگري شوند. وقتي حقوق و مزايا با سختي كار تناسب ندارد، انگيزه ماندن كاهش پيدا ميكند. او ميافزايد: در بعضي بخشها، پرستاران مجبورند شيفتهاي طولاني و اضافهكار اجباري داشته باشند. اين وضعيت در بلندمدت فرساينده است و كيفيت خدمات را تحت تأثير قرار ميدهد.
مهاجرت؛ زخمي بر پيكر درمان
اين فعال حوزه پرستاري تاكيد ميكند: يكي ديگر از عوامل تشديدكننده كمبود پرستار، مهاجرت نيروهاي درماني است. طي سالهاي اخير بسياري از پرستاران بهدليل تفاوت درآمد و شرايط كاري، جذب كشورهاي ديگر شدهاند. زارع ميگويد: وقتي يك پرستار ميبيند در كشور ديگري با فشار كمتر و درآمد بيشتر ميتواند كار كند، طبيعي است كه به مهاجرت فكر كند. اين مساله فقط مربوط به حقوق نيست؛ امنيت شغلي، احترام حرفهاي و كيفيت زندگي هم اهميت دارد. او تاكيد ميكند: ادامه اين روند ميتواند در آينده نزديك بحران نيروي انساني را شديدتر كند. اگر سياست جدي براي حفظ نيروها اتخاذ نشود، بيمارستانهاي دولتي با مشكلات بيشتري روبرو خواهند شد.
بيماران؛ قربانيان نهايي بحران
فرهاد مروتي، كارشناس اقتصاد درمان نيز در بخش ديگري از سخنان خود ميگويد: كمبود پرستار در نهايت بيشترين آسيب را به بيماران وارد ميكند. افزايش زمان انتظار، كاهش كيفيت مراقبت، خستگي كادر درمان و تراكم بالاي بيماران ميتواند روند درمان را دشوارتر كند.
او ميافزايد: وقتي نسبت پرستار به بيمار استاندارد نباشد، رسيدگي دقيق دشوار ميشود. ممكن است زمان تزريق دارو، كنترل علائم حياتي يا پاسخ به درخواست بيماران با تأخير انجام شود. اين موضوع براي بيماران بدحال يا سالمندان ميتواند خطرناك باشد. اين كارشناس اقتصاد درمان هشدار ميدهد: ادامه اين وضعيت، اعتماد عمومي به نظام درمان را نيز تحت تأثير قرار ميدهد. مردم وقتي ساعتها در صف اورژانس ميمانند يا احساس ميكنند رسيدگي كافي دريافت نكردهاند، دچار نارضايتي ميشوند. در حالي كه بسياري از اين مشكلات ناشي از كمبود نيروي انساني است، نه كمكاري كاركنان.
اضافهكاري اجباري و فرسودگي مزمن
يكي از موضوعاتي كه بارها از سوي پرستاران مطرح شده، اضافهكاري اجباري است. گزارشها نشان ميدهد در برخي بيمارستانها، پرستاران مجبورند ساعتهاي طولانيتري كار كنند تا كمبود نيرو جبران شود. مهدي زارع، فعال حوزه پرستاري با اشاره به فرسودگي پرستاران ميگويد: وقتي بيمارستان با كمبود نيرو مواجه است، سادهترين راه اين است كه از نيروهاي موجود بيشتر كار بكشند. اما اين راهحل موقت، در بلندمدت باعث فرسودگي و حتي خروج نيروها از سيستم ميشود. او ادامه ميدهد: پرستاران علاوه بر فشار جسمي، با فشار رواني هم روبرو هستند. آنها هر روز با بيماران بدحال، خانوادههاي نگران و شرايط پراسترس مواجهاند. اگر حمايت كافي وجود نداشته باشد، ادامه كار بسيار دشوار ميشود. زارع در پايان خاطرنشان ميكند: پرستاران در سختترين شرايط كنار بيماران ايستادهاند. اما نظام سلامت هم بايد كنار پرستاران بايستد. اگر امروز براي حل اين بحران اقدام نشود، فردا هزينه سنگينتري به بيماران و كل جامعه تحميل خواهد شد.
استانداردهاي جهاني و فاصله ايران
بر اساس استانداردهاي جهاني، نسبت پرستار به تخت بيمارستاني بايد در سطح مشخصي حفظ شود تا كيفيت مراقبت كاهش پيدا نكند. اما در برخي استانهاي ايران اين نسبت پايينتر از استاندارد اعلام شده است. براي نمونه در قم به ازاي هر تخت بيمارستاني حدود ۱.۱ پرستار وجود دارد، در حالي كه استاندارد كشوري ۱.۸ اعلام شده است.
مروتي خاطرنشان ميكند: مساله فقط جذب نيرو نيست؛ بايد شرايط ماندگاري نيروها هم فراهم شود. اگر پرستار پس از چند سال بهدليل مشكلات معيشتي يا فشار كاري سيستم را ترك كند، استخدامهاي جديد هم اثر پايداري نخواهد داشت.
آيندهاي كه نيازمند تصميم فوري است
بحران كمبود پرستار اكنون به يكي از مهمترين چالشهاي نظام سلامت ايران تبديل شده است؛ بحراني كه همزمان با افزايش فشار اقتصادي بر مردم و رشد مراجعات به بيمارستانهاي دولتي، ابعاد پيچيدهتري پيدا كرده است. اگرچه پرستاران همچنان ستون اصلي خدمات درماني در بيمارستانها هستند، اما ادامه شرايط فعلي ميتواند توان اين نيروها را بيش از پيش تحليل ببرد. كارشناسان تأكيد ميكنند بدون اصلاح سياستهاي استخدامي، بهبود وضعيت معيشتي پرستاران، كاهش فشار كاري و ايجاد انگيزه براي ماندگاري نيروها، بحران موجود عميقتر خواهد شد.
درخواست تبديل وضعيت پرستاران شركتي و قراردادي
از سوي ديگر معاون پرستاري وزارت بهداشت با اشاره چند باره به كمبود شديد نيروي پرستاري و همچنين خدمات پرستاران در بحرانها و جنگ اخير، تبديل وضعيت پرستاران شركتي و قراردادي و لحاظ 25هزار امتياز «فوقالعاده خاص» براي آنها را خواستار شد. دكتر عباس عبادي به ايسنا گفت: حاكميت، خدمات ارايهشده را ميبيند. توييت رييسجمهور به عنوان عاليترين مقام اجرايي كشور، بيانگر توجه حاكميت به خدمات ارايهشده است. همچنين نمايندگان مجلس و ساير وزرايي كه از وزارت بهداشت بازديد ميكنند از كادر درمان تقدير ميكنند كه پرستاران در سرليست آن قرار دارند. معاون پرستاري وزارت بهداشت با بيان اينكه تقدير معنوي به درستي انجام ميشود، توضيح داد: تقدير مالي نيز حائز اهميت است. اگر گلايههايي در ارتباط با تقدير مالي مطرح ميشود، بهطور كامل به حق است. قدرشناسي مالي باید در كنار قدرشناسي معنوي در كانون توجه قرار بگيرد. كادر درمان در تمام شرايط بحراني مانند جنگ ۱۲ روزه، جنگ رمضان و دوران پاندمي كرونا در پاي كار حضور داشت. ماهيت كار گروه سلامت تعطيلشدني نيست و اين در حالي است كه ساير مشاغل از امكان دوركاري و تعطيلات برخوردار هستند.
امتياز فوقالعاده خاص پرستاران از ۴هزار به ۲۵هزار امتياز افزايش يابد
عبادي درباره فوقالعاده خاص پرستاران اظهار كرد: مدتها است پرستاران اجراي موضوع فوقالعاده خاص را پيگيري ميكنند. براساس مصاحبه دكتر رفيعزاده (رييس سازمان اداري و استخدامي) تصميمي بر اين بود كه امتياز فوقالعاده خاص پرستاران از ۴هزار به ۲۵هزار امتياز افزايش يابد كه تاكنون محقق نشده است. درخواست مهم پرستاران، لحاظ كردن ۲۵هزار امتياز است. او با بيان اينكه از كمبود شديد نيروي پرستاري رنج ميبريم، توضيح داد: از حاكميت درخواست ميكنم كه شرايط تبديل وضعيت نيروهاي پرستاري قراردادي و شركتي را فراهم كند. همچنين صدور مجوز جذب نيروي انساني نيز اهميت دارد و درخواست جذب بيشتر نيروي انساني را داريم. معاون پرستاري اظهار كرد: اگر لحاظ كردن 25هزار امتياز، تبديل وضعيت را انجام دهند، قدرشناسي مالي را نيز انجام دادهاند. قدرشناسي معنوي، نه تنها خداوند متعال شاهد خدمترساني است بلكه قواي مجريه و مقننه نيز به زبان آوردهاند و همواره اعلام كردهاند.
