بازگشت اشتهاي نفتي
بازار جهاني نفت در سال ۲۰۲6 بار ديگر نشان داد كه با وجود همه بحثها درباره گذار انرژي و گسترش منابع تجديدپذير، اقتصاد جهاني همچنان به نفت وابسته است. تازهترين گزارش آماري سالانه اوپك تصويري روشن از اين واقعيت ارائه ميدهد؛ تصويري كه نشان ميدهد تقاضاي جهاني براي نفت همچنان در مسير رشد قرار دارد و موتور اصلي اين رشد نيز اقتصادهاي در حال توسعه هستند.
گلناز پرتوي مهر|
بازار جهاني نفت در سال ۲۰۲6 بار ديگر نشان داد كه با وجود همه بحثها درباره گذار انرژي و گسترش منابع تجديدپذير، اقتصاد جهاني همچنان به نفت وابسته است. تازهترين گزارش آماري سالانه اوپك تصويري روشن از اين واقعيت ارائه ميدهد؛ تصويري كه نشان ميدهد تقاضاي جهاني براي نفت همچنان در مسير رشد قرار دارد و موتور اصلي اين رشد نيز اقتصادهاي در حال توسعه هستند.
بر اساس شصتويكمين نسخه «گزارش سالانه آمار اوپك»، تقاضاي جهاني نفت در سال ۲۰۲۵ با افزايش ۱.۳ ميليون بشكه در روز به ميانگين ۱۰۵.۱۵ ميليون بشكه در روز رسيده است. اين رقم نهتنها نشاندهنده ادامه روند صعودي مصرف نفت در جهان است، بلكه بيانگر آن است كه با وجود سياستهاي اقليمي، نفت همچنان جايگاه اصلي خود را در سبد انرژي جهان حفظ كرده است.
آنچه در اين گزارش بيش از هر نكته ديگري جلبتوجه ميكند، نقش اقتصادهاي نوظهور در افزايش تقاضاي انرژي است. بيشترين رشد مصرف در آسيا، بهويژه در كشورهاي غيرعضو سازمان همكاري اقتصادي و توسعه (OECD) ثبت شده است. چين، هند، كشورهاي جنوب شرق آسيا و بخشهايي از خاورميانه و آفريقا در خط مقدم افزايش مصرف قرار دارند. اين كشورها در حال تجربه رشد اقتصادي، صنعتي شدن و گسترش شهرنشيني هستند و همين روندها نياز به انرژي، بهويژه نفت را افزايش داده است.
در واقع، الگوي تقاضاي نفت در جهان طي سالهاي اخير دستخوش تغيير شده است. در حالي كه بسياري از كشورهاي توسعهيافته به سمت كاهش مصرف سوختهاي فسيلي و افزايش سهم انرژيهاي پاك حركت ميكنند، اقتصادهاي در حال توسعه به دليل رشد جمعيت، توسعه زيرساختها و افزايش حملونقل، همچنان مصرفكننده اصلي نفت باقي ماندهاند. همين تفاوت در مسير توسعه باعث شده كه تقاضاي جهاني نفت نهتنها كاهش نيابد، بلكه هر سال افزايش پيدا كند.
در كنار رشد تقاضا، توليد جهاني نفت نيز روند افزايشي داشته است. طبق گزارش اوپك، توليد جهاني نفت خام در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل از آن ۲.۲۴ ميليون بشكه در روز افزايش يافته و به ۷۴.۸۵ ميليون بشكه در روز رسيده. اين رشد نشان ميدهد كه توليدكنندگان بزرگ نفت تلاش كردهاند با افزايش عرضه، تعادل بازار را حفظ كنند.
اعضاي اوپك سهم قابل توجهي در اين افزايش توليد داشتهاند. توليد كشورهاي عضو اين سازمان بيش از يك ميليون بشكه در روز افزايش يافته است. در كنار آن، كشورهاي همكار در چارچوب «اعلاميه همكاري» نيز سهمي در افزايش عرضه داشتهاند. اين همكاري كه طي سالهاي اخير براي مديريت بازار شكل گرفته، همچنان يكي از مهمترين ابزارهاي تنظيم عرضه و تقاضا در بازار جهاني نفت محسوب ميشود. در سوي ديگر، توليد كشورهاي خارج از چارچوب همكاري اوپك نيز افزايش يافته است. اين موضوع نشان ميدهد رقابت در بازار انرژي همچنان شديد است و توليدكنندگان مستقل نيز در تلاش هستند سهم بيشتري از بازار جهاني را به دست آورند.
يكي ديگر از بخشهاي مهم گزارش اوپك به وضعيت پالايشگاهها در جهان مربوط ميشود. ظرفيت پالايشي جهان در سال ۲۰۲۵ با افزايش اندكي همراه بوده و به حدود ۱۰۳.۶۶ ميليون بشكه در روز رسيده است. هرچند اين رشد در مقايسه با افزايش تقاضاي جهاني چندان چشمگير نيست، اما توزيع جغرافيايي آن نكته مهمي را نشان ميدهد.بيشترين افزايش ظرفيت پالايشي در آسيا و خاورميانه رخ داده است. كشورهايي مانند چين و هند طي سالهاي اخير سرمايهگذاري قابل توجهي در توسعه پالايشگاهها انجام دادهاند تا علاوه بر تأمين نياز داخلي، به صادركنندگان مهم فرآوردههاي نفتي تبديل شوند. اين روند نشان ميدهد مركز ثقل صنعت پالايش نيز به تدريج از غرب به شرق در حال جابهجايي است.در همين حال، خوراك پالايشگاهها در جهان نيز افزايش يافته و به حدود ۸۶.۸۹ ميليون بشكه در روز رسيده است. اين موضوع بيانگر آن است كه تقاضا براي فرآوردههاي نفتي همچنان بالا باقي مانده و پالايشگاهها با ظرفيت بيشتري در حال فعاليت هستند.از منظر تجارت جهاني نفت نيز روندها كمابيش مشابه سالهاي گذشته بوده است. صادرات نفت خام كشورهاي عضو اوپك در سال ۲۰۲۵ بهطور ميانگين به ۱۹.۸۵ ميليون بشكه در روز رسيده كه نسبت به سال قبل افزايش قابل توجهي داشته است. بخش عمده اين صادرات همچنان راهي بازار آسيا ميشود؛ منطقهاي كه اكنون بزرگترين مصرفكننده نفت جهان به شمار ميرود.
در واقع، حدود سهچهارم نفت صادراتي اوپك به كشورهاي آسيايي ارسال ميشود. اين تمركز نشان ميدهد كه آينده بازار نفت بيش از هر زمان ديگري به اقتصادهاي آسيايي گره خورده است. هرگونه تغيير در رشد اقتصادي اين كشورها ميتواند تأثير مستقيمي بر قيمتها و توازن بازار جهاني نفت داشته باشد.
در كنار صادرات نفت خام، صادرات فرآوردههاي نفتي اعضاي اوپك نيز افزايش يافته است. اين موضوع نشاندهنده تلاش برخي كشورهاي توليدكننده براي حركت به سمت زنجيره ارزش بالاتر در صنعت نفت است؛ يعني تبديل نفت خام به محصولات پالايشگاهي و پتروشيميايي و سپس عرضه آنها در بازارهاي جهاني.
با وجود همه اين تحولات، يك پرسش مهم همچنان مطرح است: آيا روند رشد تقاضاي نفت در سالهاي آينده ادامه خواهد داشت؟ پاسخ به اين پرسش به مجموعهاي از عوامل اقتصادي، سياسي و فناوري بستگي دارد. از يك سو، گسترش انرژيهاي تجديدپذير و سياستهاي كاهش انتشار كربن ميتواند مصرف نفت را در بلندمدت محدود كند. از سوي ديگر، رشد جمعيت و توسعه اقتصادي در كشورهاي در حال توسعه همچنان به افزايش تقاضاي انرژي منجر خواهد شد.
در حال حاضر، دادههاي سال ۲۰۲۵ نشان ميدهد كه نفت هنوز ستون اصلي نظام انرژي جهاني است. حتي با وجود توسعه خودروهاي برقي، انرژيهاي خورشيدي و بادي، بخشهاي بزرگي از اقتصاد جهان از جمله حملونقل سنگين، صنايع پتروشيمي و بسياري از فعاليتهاي صنعتي همچنان وابسته به نفت هستند.
به نظر ميرسد در سالهاي پيش رو، بازار جهاني نفت وارد دورهاي از توازن پيچيده خواهد شد؛ دورهاي كه در آن از يك سو فشار براي كاهش مصرف سوختهاي فسيلي افزايش مييابد و از سوي ديگر نياز اقتصادي كشورها به انرژي ارزان و در دسترس همچنان پابرجا خواهد بود.
گزارش تازه اوپك در واقع يادآور همين واقعيت است: جهان هنوز فاصله زيادي تا خداحافظي با نفت دارد و دستكم در كوتاهمدت، اين منبع انرژي همچنان نقش تعيينكنندهاي در اقتصاد جهاني ايفا خواهد كرد.
