قیمت واقعی نفت در بازار چقدر است؛ ۷۸ دلار یا ۲۸۶ دلار؟

نگاه ویژه چهارشنبه ۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ وقتی از «قیمت نفت» صحبت می‌کنیم، معمولاً تصور می‌شود تنها یک عدد مشخص برای آن وجود دارد؛ اما واقعیت این است که نفت در بازارهای مختلف، با شرایط متفاوت و برای خریداران گوناگون، قیمت‌های کاملاً متفاوتی دارد. به همین دلیل ممکن است در یک نقطه از جهان نفت ۷۸ دلار معامله شود و در نقطه‌ای دیگر همان نفت تا ۲۸۶ دلار قیمت بخورد. اما دلیل این اختلاف چیست؟ دو بازار متفاوت نفت؛ فیزیکی و مجازی بازار نفت ساختاری دوگانه دارد: ۱- بازار فیزیکی: جایی که بشکه‌ها و بوی نفت احساس می‌شود. محلی برای تجارت واقعی که به جای مدل‌های ریاضی، لجستیک تعیین‌کننده است. عرضه محدود است به بشکه‌های واقعی  از دل زمین بیرون‌آمده و قیمت برای ۳۰ روز پیش رو است. این همان بازاری است که در آن عرضه، حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی و دسترسی واقعی اهمیت دارد. قیمت نفت برنت در بازار نقدی حتی به حوالی ۱۵۰ دلار نیز رسیده و از نظر اسمی از رکورد تاریخی سال ۲۰۰۸ عبور کرده است. با این حال اگر اثر تورم را حذف کنیم، نفت ۱۴۷ دلاری سال ۲۰۰۸ معادل حدود ۲۰۰ دلار امروز است. بنابراین قیمت نفت در بازار فیزیکی به لحاظ اسمی رکورد شکسته شده اما به لحاظ واقعی (با تعدیل تورم) هنوز با اوج تاریخی فاصله وجود دارد. ۲- بازار مجازی: این بازار شامل قراردادهای آتی، اختیار معامله، سواپ و سایر ابزارهای مالی است. در اینجا معامله‌گران پشت مانیتور، روی قیمت‌های آینده معامله می‌کنند، نه بشکه‌های واقعی نفت. هیچ محدودیتی در عرضه نیست و بشکه‌های کاغذی تا بی‌نهایت معامله می‌شوند و قیمت‌ها برای ۲ ماه تا ۱۰ سال آینده است. در حالی که تولید واقعی نفت جهان حدود ۱۰۰ میلیون بشکه در روز است، حجم معاملات کاغذی بازارهای مالی در مقاطعی به حدود ۴ میلیارد بشکه در روز رسیده؛ یعنی چند ده برابر بازار واقعی. بحران‌ها چگونه پیوند بازار فیزیکی و مجازی را برهم می‌زنند؟ در شرایط عادی، قیمت بازار نقدی و بازار آتی فاصله زیادی با هم ندارند. اما هنگام بحران‌ها، این پیوند از هم گسسته می‌شود. نمونه تاریخی آن بحران کرونا در سال ۲۰۲۰ است. با سقوط شدید تقاضا در دوران کرونا، برخی قراردادهای نفت خام آمریکا (WTI) حتی منفی شدند. یعنی دارندگان قرارداد حاضر بودند پول بدهند تا از قرارداد خارج شوند، چون توان تحویل گرفتن یا ذخیره نفت را نداشتند. این اتفاق نشان داد که در بازار نفت، گاهی مشکل اصلی نه قیمت، بلکه انباشت، حمل و دسترسی است. هزینه پنهان بازار فیزیکی نفت در بازار فیزیکی، موضوع دیگر قیمت نفت را تعیین می‌کند، لجستیک است. آیا نفت از طریق خط لوله می‌رسد؟ آیا نیاز به نفتکش دارد؟ مسیر حمل امن است؟ تنگه‌ها باز هستند؟ پالایشگاه به چه نوع نفتی نیاز دارد؟ به عنوان مثال، هزینه حمل نفت از خلیج فارس به ژاپن در برخی مقاطع به حدود ۱۵ دلار برای هر بشکه رسیده است؛ رقمی که در سال‌های گذشته تقریباً معادل قیمت خود نفت بود. خوش‌شانس‌ها و بدبیارهای بازار فیزیکی نفت چرا یک پالایشگاه نفت ۷۸ دلاری می‌خرد و دیگری ۲۸۶ دلاری؟ در منطقه آلبرتا کانادا، برخی پالایشگاه‌ها به دلیل دسترسی مستقیم از طریق خط لوله، نفت را حدود ۷۲ دلار دریافت می‌کردند؛ حتی ارزان‌تر از قیمت‌های بازار مجازی. اما همه خریداران نفت اینقدر هم خوش شانس نیستند. در دریای شمال و اروپا، نفت برنت در مقاطعی تا ۱۲۰ دلار معامله شد. گزارش‌هایی نیز وجود دارد که یک پالایشگاه در سریلانکا نفت را با قیمت ۲۸۶ دلار خریداری کرده است. قیمت واقعی نفت چقدر است بستگی دارد به... بنابراین هر زمان پرسیدیم «قیمت واقعی نفت چقدر است؟» باید ابتدا بپرسیم کجا؟ برای کدام پالایشگاه؟ با چه هزینه حملی؟ با تورم یا بدون تورم؟ در بازار کاغذی یا بازار واقعی؟ و در نهایت، پاسخ نهایی همان جایی مشخص می‌شود که بوی نفت واقعاً به مشام می‌رسد.