از تركهاي سطحي تا فروپاشي كامل ۱۰۲۰ سازه
در پي حملات اخير كه به عنوان «جنگ تحميلي سوم» از آن ياد ميشود، تهران با يكي از پيچيدهترين چالشهاي زيرساختي و شهري در دهههاي اخير مواجه شده است. در اين ميان، ارزيابي ايمني ساختمانها و ابنيه فني آسيبديده به يكي از مهمترين اقدامات فوري و راهبردي تبديل شد؛ اقدامي كه نهتنها براي حفظ جان شهروندان، بلكه براي تعيين مسير بازسازي و جبران خسارتها حياتي است.
در پي حملات اخير كه به عنوان «جنگ تحميلي سوم» از آن ياد ميشود، تهران با يكي از پيچيدهترين چالشهاي زيرساختي و شهري در دهههاي اخير مواجه شده است. در اين ميان، ارزيابي ايمني ساختمانها و ابنيه فني آسيبديده به يكي از مهمترين اقدامات فوري و راهبردي تبديل شد؛ اقدامي كه نهتنها براي حفظ جان شهروندان، بلكه براي تعيين مسير بازسازي و جبران خسارتها حياتي است. بر اساس گزارش رسمي، مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي به عنوان مرجع تخصصي اين حوزه، مسووليت بررسي و ارزيابي ايمني سازههاي آسيبديده را بر عهده گرفته و تاكنون ۱۰۲۰ ساختمان و ابنيه فني را مورد ارزيابي قرار داده است. اين گزارش، علاوه بر ارايه آمار، تصويري دقيق از شدت آسيبها، الگوهاي تخريب و الزامات فني براي آينده ارايه ميدهد. غزال راهب، رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، با اشاره به جايگاه اين مركز در مديريت بحران گفت: به استناد مصوبه هيات دولت در تاريخ ۲۸ اسفند سال گذشته (۱۴۰۴)، شهرداري تهران عهدهدار خدمترساني به شهروندان آسيبديده از حملات اخير در شهر تهران شده و ستاد راهبري اضطراري با محوريت سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران تشكيل شده است. اين ستاد از همان روزهاي ابتدايي بحران، يعني ۱۰ اسفند، فعاليت خود را آغاز كرده و بهنوعي به هسته مركزي هماهنگي ميان دستگاههاي مختلف تبديل شده است. راهب در ادامه توضيح ميدهد: اين ستاد متشكل از دستگاههاي مسوول زيرساختهاي شهري و شريانهاي حياتي و همچنين ساير نهادهاي مرتبط با امنيت اجتماعي فعاليت خود را از روز اول جنگ در ۱۰ اسفند آغاز كرد. نكته قابل توجه، انتخاب مركز تحقيقات به عنوان مرجع تشخيص ايمني ساختمانهاست؛ تصميمي كه نشاندهنده اهميت نگاه علمي و تخصصي در مديريت بحران است. رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در اين خصوص تأكيد ميكند: با توجه به عملكرد مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴) و تجربه موفق در همكاري با سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران، اين مركز به عنوان مرجع داراي صلاحيت، در ساختار سازماني ستاد مديريت بحران شهر تهران، به عنوان مرجع تشخيص ايمني ساختمانهاي آسيب ديده جنگ، تعريف شد و به ارايه ارزيابيهاي تخصصي پرداخت.
گزارشهايي كه مبناي تصميمگيرياند
يكي از مهمترين كاركردهاي اين ارزيابيها، نقش آنها در تعيين ميزان خسارت و تصميمگيريهاي حقوقي و اجرايي است. راهب در اين زمينه ميگويد: گزارشهاي اين مركز علاوه بر جنبه علمي، اساس كار، تعيين خسارت توسط كارشناسان رسمي دادگستري در شهر تهران است. اين موضوع نشان ميدهد كه خروجيهاي فني اين مركز صرفاً جنبه تحقيقاتي ندارند، بلكه مستقيماً در فرآيندهاي جبران خسارت، بيمه، و حتي بازسازي شهري نقش ايفا ميكنند. ارزيابيها بر اساس نوع آسيب نيز دستهبندي شدهاند: آسيبها در اثر برخورد پرتابهها، تركش و امواج انفجار ناشي از انواع پرتابهها ارزيابي شد.اين تنوع در نوع آسيبها، پيچيدگي تحليلهاي مهندسي را افزايش داده و نيازمند تخصصهاي چندرشتهاي در حوزه سازه، مصالح و ديناميك انفجار بوده است.
دو رويكرد: از ايمنسازي فوري تا تحليل بلندمدت
ارزيابيها با دو هدف كوتاهمدت و بلندمدت طراحي شدهاند؛ رويكردي كه نشاندهنده نگاه جامع به مديريت بحران است. رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در اين باره توضيح ميدهد و ميگويد: بازديد و ارزيابي ايمني با دو هدف اصلي كوتاهمدت و بلندمدت برنامهريزي شد. در بخش كوتاهمدت، تمركز بر جلوگيري از تلفات بيشتر بوده است؛ به گفته راهب در هدف كوتاهمدت، ايمنسازي و پايدارسازي اوليه براي جلوگيري از تلفات ناشي از فروريزش پيش از آسيب و دستور كار اقدامات لازم ايمنيسازي و پايدارسازي اوليه جهت آواربرداري پس از رخداد براي تيمهاي امداد و نجات مورد تاكيد قرار گرفت. اين اقدامات شامل تثبيت موقت سازهها، جلوگيري از ريزشهاي ثانويه و فراهم كردن شرايط ايمن براي نيروهاي امدادي بوده است. او اظهار كرد: در مقابل، اهداف بلندمدت جنبه تحليلي و برنامهريزي دارند: در هدف بلندمدت نيز ارزيابي ايمني سازههاي آسيبديده، تعيين گروه ناايمن به منظور ايمنسازي جهت بهرهبرداري، مستندسازي و ساماندهي آسيبها از منظر مكانيزمهاي آسيب، شدت و جهات ناشي از انفجار و ساير مدنظر بود. اين بخش از كار، ميتواند پايهاي براي اصلاح مقررات ساختماني، بهبود طراحي سازهها و افزايش تابآوري شهري در برابر بحرانهاي مشابه باشد.
آمارها چه ميگويند؟ تصويري از عمق بحران
بر اساس اعلام رسمي، تاكنون ۱۰۲۰ ساختمان و ابنيه فني مورد بررسي قرار گرفتهاند. رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در اين خصوص ميگويد: اين مركز تاكنون از تعداد ۱۰۲۰ ساختمان و ابنيه فني بازديد كرده است و نتايج ارزيابي ايمني به سازمان پيشگيري شهر تهران (ستاد) جهت انجام اقدامات لازم گزارش شده است. اما آنچه اين آمار را معنادار ميكند، نحوه توزيع سطح خطر در ميان اين ساختمانهاست.
سه سطح از ناايمني از آسيبهاي سطحي تا فروپاشي كامل
ساختمانهاي آسيبديده در سه گروه اصلي دستهبندي شدهاند: خطر متوسط، خطر زياد و خطر خيلي زياد. راهب در اين باره توضيح ميدهد: ساختمانهاي ناايمن در سه گروه شامل گروه ناايمن با خطر متوسط، گروه ناايمن با خطر زياد و همچنين گروه ناايمن با خطر خيلي زياد دستهبندي شد. خطر متوسط كه بيشترين سهم، كمترين تهديد سازهاي، كه بيشترين تعداد ساختمانها در اين دسته قرار دارند، ۵۳۴ سازه و ساختمان ناايمن كه معادل ۵۲ درصد ساختمانهاي بازديد شده هستند، با خطر متوسط بودند. اين ساختمانها عمدتاً دچار آسيبهاي غيرسازهاي شدهاند: آسيب ديدگي عمدتاً در چارچوب پنجرهها، شيشهها و صدمه جزئي در نماي ساختمان، آسيبديدگي شديد در اجزاي معماري، تاسيسات مكانيكي و برقي شامل ديوارهاي پيراموني و پارتيشنها، چهارچوب دربها و پنجرهها، آسانسور، تجهيزات و تاسيسات ساختماني بود و اين گروه نيازمند بهسازي اجزاي معماري و تاسيسات مكانيكي و برقي تشخيص داده شد. دسته دوم ساختمانهايي با خطر زياد كه به معناي آسيب به عناصر اصلي سازه است.در اين دسته، ۱۲۹ ساختمان قرار دارند (۱۳ درصد)، ساختمانهايي كه بخشي از سازه يا سقف سازه دچار شكست موضعي شده است در گروه سازههاي ناايمن با خطر زياد قرار گرفت. به گفته رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي آسيبها در اينجا جديتر هستند، اين اجزا شامل ستونها، ديوارهاي سازهاي، اتصالات و انواع شكست در سقفها هستند. راهكار پيشنهادي نيز پيچيدهتر است: اين گروه علاوه بر بهسازي همانند گروه خطر متوسط، نيازمند بهسازي سازه و مقاومسازي هستند. دسته سوم، ساختمانهايي با خطر خيلي زياد هستند كه پايان عمر سازه رخ داده است، 357 ساختمان (۳۵ درصد) در اين دسته قرار دارند؛ آماري كه نشاندهنده شدت تخريب در برخي مناطق است، در گروه سازههاي ناايمن با خطر خيلي زياد، بخش زيادي از سازه دچار شكست شده است. به گفته رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي وضعيت اين ساختمانها بحراني است، اين شكستها سبب ايجاد ناپايداري در سازه شده كه احتمال فروريزش كلي ساختمان نيز وجود دارد. او ادامه ميدهد: جزييات بيشتر نشاندهنده از دست رفتن كامل كارايي سازه است، به سبب اينكه سازه و اتصالات دچار تغيير شكلهاي غيرمتعارف شده و برخي از اعضا توان باربري خود را از دست دادهاند و اتصالات در بخش زيادي از سازه دچار شكست شده است، قابليت بهرهبرداري ايمن ندارد، در نتيجه تخليه اين ساختمانها به قيد فوريت انجام ميشود. راهب تصريح كرد: مهمتر از آن، اين ساختمانها قابليت بهسازي سازه و مقاومسازي را ندارند و بنابراين بايد تخريب و نوسازي شوند.
الگوي تخريب: ساختمانهاي قديمي در خط مقدم آسيب
براساس اظهارات رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي يكي از نكات مهم در اين گزارش، نوع ساختمانهايي است كه بيشترين آسيب را ديدهاند كه معمولاً اين ساختمانها در مجاور ساختمان هدف قرار دارند يا اينكه ساختمانهاي قديمي با ساختار مصالح بنايي يا نيمه اسكلت هستند. اين جمله، يك هشدار جدي براي سياستگذاران شهري است. ساختمانهاي قديمي، بهويژه آنهايي كه فاقد اسكلت مقاوم هستند، در برابر موج انفجار و ضربههاي ناگهاني بسيار آسيبپذيرند. اين موضوع بار ديگر اهميت نوسازي بافتهاي فرسوده را برجسته ميكند.
