گریز اقتصاد جهاني از ترامپ
با گذشت بيش از ۵۰ روز از حمله اسراييل و امريكا به ايران، به نظر ميرسد كه همزمان با تحولات ميدان جنگ آنچه كه در اقتصاد جهاني رخ داده نيز به يكي از اصليترين عوامل تعيينكننده در سرنوشت جنگ محسوب ميشود.
با گذشت بيش از ۵۰ روز از حمله اسراييل و امريكا به ايران، به نظر ميرسد كه همزمان با تحولات ميدان جنگ آنچه كه در اقتصاد جهاني رخ داده نيز به يكي از اصليترين عوامل تعيينكننده در سرنوشت جنگ محسوب ميشود. همزمان با آغاز جنگ، ايران تردد در تنگه هرمز را متوقف و جابهجايي كشتيها را منوط به هماهنگي با نيروي نظامي ايران در منطقه كرد. تحت تاثير اين موضوع اقتصاد جهاني به شكلي جدي تاثيرپذيرفت و با افزايش قيمت نفت، بسياري از ساير بخشهاي اقتصاد جهاني نيز تحت تاثير قرار گرفتند. با وجود آنكه رييسجمهور امريكا تلاش كرد در اين مدت با فعاليت رسانهاي ابعاد اين موضوع را كاهش داده يا رخدادهاي اقتصادي را كم اهميت جلوه دهد، اما به نظر ميرسد كه در سطح جهاني اين موضوع نه تنها پذيرفته نشده كه حتي بسياري از دولتها در حال پيگيري اهدافي جايگزين براي دوران آينده هستند. صندوق بينالمللي پول و بانك جهاني در مجموع تا سقف ۱۵۰ ميليارد دلار كمك مالي جديد براي كشورهاي در حال توسعه كه بيشترين آسيب را از شوك عظيم قيمت انرژي ناشي از تجاوز امريكايي صهيوني به ايران ديدهاند، متعهد شدند و پس از هفت سال وقفه، از همكاري مجدد خود با دولت موقت ونزوئلا تجليل كردند. آنها به كشورها هشدار دادند كه نفت را احتكار نكنند و در يارانههاي گران و غيرهدفمند قيمت سوخت زيادهروي نكنند. اما در نهايت، كار زيادي از دستشان برنميآمد جز اينكه نظارهگر تحولات جاري باشند. به محض اينكه صندوق بينالمللي پول تحت خوشبينانهترين سناريو از سه سناريويي كه طراحي كرده بود، پيشبيني خود از نرخ رشد اقتصاد جهاني را براي سال ۲۰۲۶، به ۳.۱ درصد تنزل داد، اعلام كرد كه اين پيشبيني ديگر قديمي شده و اقتصاد جهاني به سمت سناريوي رشد نامطلوبتر ۲.۵ درصد در حركت است. در جديدترين چشمانداز اقتصادي جهان اين وامدهنده اعلام شد كه يك جنگ طولاني مدت ميتواند اقتصاد جهاني را به ركود بكشاند. پيش از آنكه تجاوز امريكا و رژيم صهيونيستي به ايران در اواخر فوريه آغاز شود، اقتصاد جهاني تازه از شوك سال گذشته ناشي از موج تعرفههاي سنگين دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا بر شركاي تجاري اين كشور، بهبود يافته بود. بحث در مورد تنشهاي تجاري و همچنين جنگ روسيه و اوكراين، در جلسات امسال كمتر مورد توجه قرار گرفت، اما وزراي دارايي گروه ۷ متعهد شدند كه فشار بر روسيه را ادامه دهند. اما ضربه مداوم به طبل شوكها كه با همهگيري كوويد-۱۹ در سال ۲۰۲۰ و آغاز جنگ روسيه در اوكراين در سال ۲۰۲۲ آغاز شد، به كشورها آموخت كه امريكا ديگر «فرمانده كل» نظم بينالمللي نيست و لزوما راهحل ارايه نميدهد. اسكات بسنت، وزير خزانهداري امريكا، روز جمعه ابتكاري را آغاز كرد كه از كشورهاي گروه ۲۰، صندوق بينالمللي پول و بانك جهاني ميخواست تا در بحبوحه اختلالات عرضه انرژي از خاورميانه، اقدامات هماهنگي را براي تضمين دسترسي كافي به كودها انجام دهند. اما هفت هفته پس از آغاز اين حمله غيرقانوني، اين كار كمكي به كاهش كمبودها و قيمتهاي بالاي كشاورزاني كه اكنون در سراسر نيمكره شمالي محصولات بهاره ميكارند، نخواهد كرد. كوين چيكا اوراما، اقتصاددان ارشد بانك توسعه آفريقا گفت كه بحران خاورميانه ضرورت تازهاي را براي كشورهاي آفريقايي ايجاد كرده است تا روابط تجاري و اقتصادي منطقهاي را تعميق بخشند، روي منابع انرژي جايگزين كار كنند، پايههاي مالياتي داخلي خود را گسترش دهند و از ذخاير عظيم گاز طبيعي بهره ببرند. او در پنلي با ديگر اقتصاددانان ارشد از موسسات چندجانبه گفت: «تنشهاي ژئوپليتيكي به امري عادي تبديل شدهاند و عدم قطعيت در سياستگذاري قطعي شده است.» وزراي دارايي، روساي بانكهاي مركزي و ديگر مقامات شركتكننده در جلسات از اينكه اقدامات ترامپ آنها را به ورطه يك فاجعه اقتصادي ديگر انداخته است، ابراز نااميدي كردند. رِتِليسيتسو آدلايد ماتلانيان، وزير دارايي و برنامهريزي توسعه لسوتو، در جلسهاي با وزراي آفريقايي گفت: «شوكهاي پي در پي، از جمله اين جنگ، برنامهريزي براي اقتصادهاي در حال توسعه را به هم ريخته است و شما به سختي وقت نفس كشيدن داريد. براي اقتصادهاي كوچك، باز و آسيبپذير مانند لسوتو، اين شوكها فشارهاي فوقالعادهاي بر بودجه، قيمتها و همهچيز وارد كردهاند.» ماتلانيانه گفت كه مديريت بدهي اكنون بسيار پيچيده شده و تنشها اين حس را ايجاد كرده است كه ما بايد در سياستها تجديد نظر كنيم و متفاوت فكر كنيم. او به رويترز گفت: «اين موضوع نااميدكننده است.» بر اساس گزارش رويترز، اكنيتي نيتيتانپراپاس، معاون نخست وزير تايلند گفت كه براي تايلند، به عنوان يك واردكننده خالص انرژي كه ميزبان جلسات سالانه صندوق بينالمللي پول و بانك جهاني در اكتبر خواهد بود، اثرات ماندگار زيرساختهاي نفت و گاز تخريب شده خليج فارس، قيمتها را براي مدت طولاني بالا نگه خواهد داشت. همزمان با تحولات جهاني به نظر ميرسد كه در ايران شرايط متفاوت است. در اين ترديدي وجود ندارد كه جنگ خسارات قابل توجهي به اقتصاد ايران وارد كرده و دولت بايد راهي براي عبور از آن پيدا كند، اما همزمان به نظر ميرسد كه با توجه به تهديد جنگ مقامات ايران براي اقتصاد نيز تدابيري در نظر داشتند كه به كشور براي عبور از اين روزها كمك كرده است. دولت چهاردهم با استفاده از تجارب جنگ ۱۲ روزه از سوي رژيم صهيونيستي عليه ايران در خردادماه، به محض آغاز مجدد جنگ در ۹ اسفند، اقدامات مقتضي براي مديريت شرايط جنگي را آغاز كرد. سرعت بخشيدن به ترخيص كالاها از گمرك، تسهيل امور بانكي، تمديد مواعد مالياتي، پرداخت ۴۴ ميليون تومان وام اضطراري به ازاي هر نيروي كار به بنگاههاي اقتصادي، آواربرداري و بازسازي واحدهاي خسارت ديده و پرداخت تسهيلات وديعه مسكن به آسيب ديدگان از جمله اين برنامهها بود. بر اثر جنگ امريكايي - صهيوني عليه ايران بالغ بر ۲۷۰ ميليارد دلار خسارت به كشور وارد شد. طبق آمار در شهر تهران ۳۹ هزار و ۵۸۵ واحد و در كل كشور ۹۹ هزار و ۸۷۸ واحد دچار آسيب شده است. اگرچه از اين تعداد در تهران ۳۲ هزار واحد و در ساير شهرها ۴۹ هزار واحد خسارت جزيي ديده و تاكنون عمليات تعمير ۱۸ هزار واحد در كشور به اتمام رسيده است. بازسازي واحدهاي خسارت ديده تجاوز امريكايي صهيوني نيز آغاز شده است. وزارت اقتصاد به خانوارهاي ساكن در مناطق آسيب ديده از جنگ ۱۰۰ هزار ميليارد تومان و همچنين به بنگاههاي كوچك ۸۰ هزار ميليارد تومان منابع بانكي اختصاص داد. هنوز مبلغي براي بازسازي واحدهايي كه بر اثر حمله امريكايي - صهيوني به كشور تخريب شده يا خسارات كلي ديده تعيين نشده و دولت بايد در اين خصوص مصوبه بدهد و به بنياد مسكن و شهرداريهاي كلانشهرها ابلاغ كند. با اين حال، براي اسكان موقت خانوارهاي آسيب ديده در تهران دو ميليارد تومان و در ساير شهرها ۳۰۰ تا ۷۰۰ ميليون تومان وام وديعه اسكان موقت در نظر گرفته شده است. وزارت اقتصاد براي تسهيل ترخيص كالا برخي ضمانتنامههاي گمركي را به تعويق انداخته و كاهش ۲۰ هزار ميليارد توماني درآمد گمركي را پذيرفته است. همچنين در حوزه مالياتي، حمايت از بنگاههاي كوچك و متوسط با كاهش يا حذف ماليات اجرا شده كه حدود ۳۰ هزار ميليارد تومان كاهش درآمد براي دولت به همراه داشته است. شبكه بانكي نيز موظف به همكاري در دريافت اقساط و رسيدگي به چكهاي برگشتي بوده، هرچند گزارشهايي از كمكاري برخي بانكها در حال بررسي است. در اين حوزه نيز اتفاقات خوبي در زمينه بيمه جنگي منازل مسكوني صورت گرفت و پرداخت خسارت، با سرعت بيشتري تداوم يافت. وزير اقتصاد در ديداري كه امروز با نمايندگان اتاقهاي بازرگاني، اصناف و بازاريان تهران داشت از آغاز برنامههاي دولت و وزارت اقتصاد از اولين ساعات آتش بس براي مديريت فضاي بعد از جنگ خبر داد. سيدعلي مدنيزاده با ارايه تخمينهاي اوليه از تعداد بنگاهها و كارخانجات و صنايع آسيب ديده و تعداد بنگاههايي كه بهطور كامل تخريب شدهاند، گفت: در ميان واحدهاي آسيب ديده، برخي صنايع بسيار بزرگ از جمله فولاد و پتروشيميها نيز وجود دارند كه درصدد هستيم، ميزان خسارات و هزينههاي بازسازي آنها را هر چه سريعتر ارزيابي كنيم. وزير اقتصاد رسيدگي به وضعيت كسب و كارها و صنايعي كه به خاطر آسيب به زنجيره تامين و كمبود نقدينگي، دچار مشكل شدهاند را نيز از ديگر برنامههاي اين وزارتخانه عنوان كرد كه با جديت در حال انجام است و به زودي پيشنهادات در اين ارتباط، در دولت مورد بررسي و تصويب قرار خواهد گرفت. وي اجراي طرح حمايت از بنگاههاي كوچك و متوسط به منظور تامين پايه حقوقِ كاركنان آنها براي مدت دو ماه را از جمله اقدامات مهم وزارت اقتصاد عنوان كرد كه هماكنون در حال اجراست. در اين ديدار كه با حضور رييس سازمان امور مالياتي و برخي ديگر از معاونان وزير اقتصاد برگزار شد، نمايندگان صنوف و فعالان اقتصادي حاضر در جلسه، به طرح ديدگاهها و مسائل و مشكلات خود با لحاظ وقايع جنگ اخير و تاثيرات آن بر فعاليتهاي اقتصادي در كشور پرداختند. درخصوص بازسازي واحدهاي مسكوني و غيرمسكوني آسيب ديده نيز آنطور كه فاطمه مهاجراني- سخنگوي دولت- اعلام كرده، براي ترغيب سازندگان به نوسازي و بازسازي، تراكم شناور به آنها اختصاص مييابد. بهطور مثال اگر واحد تخريب شده پنج طبقه بوده، شهرداري دو طبقه تراكم اضافي رايگان در اختيار سازندگان قرار خواهد داد. هزينه خدمات سازمان نظام مهندسي و پروانه ساختماني نيز رايگان است. در اين ترديدي وجود ندارد كه جنگ براي اقتصاد آسيبهايي جدي به وجود ميآورد و مقامات ايراني نيز بارها اعلام كردهاند كه در تلاش هستند از آغاز دوباره درگيريها اجتناب كنند، اما به نظر ميرسد كه آنچه بر سر اقتصاد جهاني رفته نيز آنقدر پرفشار بوده كه حالا همه اين فشارها روي ترامپ قرار دارد.
