مرزهاي شرقي؛ شاهكليد تابآوري اقتصاد در جنگ
در حالي كه جنگ، فشار بر زيرساختها و مسيرهاي تجاري را افزايش داده، مرزهاي شرقي ايران به نقطه اتكاي جديدي براي حفظ جريان تجارت تبديل شدهاند؛ از تسهيل بيسابقه تردد كاميونهاي ايراني به افغانستان تا پويايي مبادلات با پاكستان و دسترسي به آسياي ميانه، نشانههايي از بازتعريف ژئوپليتيك تجارت به نفع همسايگان شرقي ديده ميشود.
در حالي كه جنگ، فشار بر زيرساختها و مسيرهاي تجاري را افزايش داده، مرزهاي شرقي ايران به نقطه اتكاي جديدي براي حفظ جريان تجارت تبديل شدهاند؛ از تسهيل بيسابقه تردد كاميونهاي ايراني به افغانستان تا پويايي مبادلات با پاكستان و دسترسي به آسياي ميانه، نشانههايي از بازتعريف ژئوپليتيك تجارت به نفع همسايگان شرقي ديده ميشود.همزمان با تداوم شرايط جنگي، شواهد ميداني از مرزهاي شرقي كشور حاكي از پايداري و حتي تقويت جريان تجارت با همسايگان است؛ روندي كه بهگفته فعالان اقتصادي، ميتواند به يكي از پايههاي اصلي تابآوري اقتصاد ايران تبديل شود.در همين راستا، محمود سيادت، رييس اتاق مشترك ايران و افغانستان از تصميم جديد طرف افغانستاني براي تسهيل ورود كاميونهاي ايراني خبر داد و اعلام كرد كه كاميونهاي ايراني بدون نياز به ويزا و پرداخت هزينه ميتوانند وارد اين كشور شوند؛ اقدامي كه با هدف روانسازي تجارت و حمايت از مبادلات دوجانبه اتخاذ شده است. به گفته او، روابط اقتصادي ايران و افغانستان حتي در شرايط پيچيده سياسي و امنيتي نيز تداوم داشته و اكنون با رويكرد حمايتي كابل، ظرفيتهاي جديدي براي توسعه اين روابط ايجاد شده است.سيادت با اشاره به تحولات منطقهاي از جمله تنش ميان افغانستان و پاكستان، تأكيد كرد كه اين شرايط باعث شده نگاه اين كشورها به ايران در حوزه تأمين كالا و ترانزيت تقويت شود. او همچنين بر فرصتهاي پيشروي ايران در حوزه كشت قراردادي، تأمين كالاهاي اساسي و انتقال فناوري به افغانستان تأكيد كرد و افزود: در حال حاضر تراز تجاري بهشدت به نفع ايران است، اما با برنامهريزي هدفمند ميتوان از ظرفيتهاي افغانستان براي تأمين نيازهاي داخلي و ايجاد توازن در تجارت بهره برد.به گفته وي، واردات اقلامي مانند حبوبات، خوراك دام، چغندر قند و حتي گوشت از افغانستان در دستور كار قرار گرفته و برخي از اين موارد وارد فاز اجرايي شدهاند. او همچنين بر اهميت استفاده از ظرفيت تجار افغانستاني مقيم ايران و پرهيز از نگاه غيرهمتراز در روابط اقتصادي تأكيد كرد.در تكميل اين تصوير، محمدرضا توكليزاده، رييس اتاق بازرگاني خراسان رضوي، مرزهاي شرقي را «ستونهاي پايداري تجارت» در شرايط جنگي توصيف كرد و گفت: تجربههاي جهاني نشان ميدهد اقتصادهايي كه در بحران، جريان تجارت خود را حفظ ميكنند، در دوره پسابحران با مزيتهاي بيشتري وارد رقابت ميشوند.او با تأكيد بر اهميت انعطافپذيري شبكههاي تجاري و تنوعبخشي به مسيرها و شركاي اقتصادي، اظهار كرد: مرزهاي شرقي، بهويژه در خراسان رضوي، با تكيه بر زيرساختها و پيوندهاي تاريخي با كشورهاي همجوار، ظرفيت كمنظيري براي حفظ جريان تجارت فراهم كردهاند. به گفته توكليزاده، گذرگاههاي مرزي فعال هستند و مبادلات با افغانستان و پاكستان جريان دارد و از اين مسيرها براي دسترسي به بازارهاي آسياي ميانه نيز استفاده ميشود.او افغانستان را يكي از مقاصد اصلي صادرات ايران دانست كه با وجود تحولات اخير، همچنان جايگاه خود را حفظ كرده است. همچنين به ظرفيتهاي بالقوه پاكستان و نقش راهبردي تركمنستان به عنوان پل ارتباطي ايران با آسياي مركزي اشاره كرد و گفت: در شرايط محدوديت برخي كريدورها، تقويت همكاري با اين كشورها ميتواند به حفظ پويايي تجارت منطقهاي كمك كند. او ادامه داد: تركمنستان نيز به عنوان حلقه اتصال ايران به آسياي مركزي، از جايگاهي راهبردي در اين منظومه برخوردار است. ظرفيتهاي ترانزيتي اين كشور و امكان بهرهگيري از مسيرهاي مشترك براي دسترسي به بازارهاي فراتر، اهميت تعاملات اقتصادي با آن را دوچندان كرده است. بايد توجه داشت، در شرايطي كه برخي كريدورهاي بينالمللي با محدوديت مواجه شدهاند، تقويت همكاريهاي دوجانبه و چندجانبه با تركمنستان ميتواند به حفظ پويايي شبكه تجارت منطقهاي كمك كند.توكليزاده در عين حال تأكيد كرد كه تحقق كامل اين ظرفيتها مستلزم اصلاحات جدي در حوزه زيرساختهاي لجستيكي، تسهيل فرآيندهاي گمركي، كاهش بروكراسي و توسعه شبكههاي حملونقل است.رييس اتاق بازرگاني، صنايع، معادن و كشاورزي خراسان رضوي، درك صحيح از مفهوم «تابآوري اقتصادي» را داراي اهميتي بنيادين دانست و گفت: تابآوري به معناي مقاومت منفعلانه در برابر بحران نيست، بلكه بيانگر توانايي سازگاري فعال، بازآرايي ظرفيتها و تداوم كاركردهاي اقتصادي در بستر شرايط متغير است. چنين اقتصادي نه در انزوا، بلكه در تعامل هوشمندانه با محيط پيراموني تعريف ميشود. محمدرضا توكليزاده در پايان گفت: پايداري تجارت با همسايگان مستلزم تمركز هدفمند بر ظرفيتهاي موجود، تقويت زيرساختهاي لجستيكي، ارتقاي كارايي گمركات، توسعه شبكههاي حملونقل و در عين حال، كاهش بروكراسيهاي زائد و تسهيل فرآيندهاي تجاري است؛ ضرورتهايي كه تحقق آنها، بايد بهصورت جدي در دستور كار متوليان امر و تصميمسازان اين حوزه قرار بگيرند.در مجموع، تحولات اخير نشان ميدهد شرق كشور از يك مسير صرفاً مرزي، به يك محور راهبردي براي مديريت بحران اقتصادي تبديل شده است؛ محوري كه با اتكا به ديپلماسي اقتصادي، تسهيل تجارت و فعالسازي ظرفيتهاي منطقهاي، ميتواند نقش تعيينكنندهاي در عبور اقتصاد ايران از شرايط جنگي و حتي بازسازي پس از آن ايفا كند.
