چالش‌هاي يك «تاريكي ديجيتال» طولاني

در حالي كه بيش از ۳6 روز از آغاز جنگ امريكا و اسراييل با ايران مي‌گذرد، ميليون‌ها ايراني همچنان در «تاريكي ديجيتال» كامل به سر مي‌برند. از صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، همزمان با اولين حملات هوايي، دسترسي به اينترنت جهاني در سراسر كشور قطع شد و طبق گزارش نت‌بلاكس، اتصال ايران به شبكه جهاني به كمتر از ۱ درصد سطح عادي سقوط كرده است. فاطمه مهاجراني، سخنگوي دولت، با تأكيد بر «ملاحظات امنيتي» اعلام كرده كه اين قطعي حداقل تا پايان جنگ ادامه خواهد داشت و تنها افراد خاصي با «اينترنت سفيد» به جهان متصل هستند. اين طولاني‌ترين خاموشي اينترنت در تاريخ معاصر ايران، نه تنها روايت جنگ را در انحصار عده‌اي خاص قرار داده، بلكه اقتصاد، آموزش، سلامت رواني و ارتباطات خانوادگي را فلج كرده و شهروندان عادي را در خلأ خبري عميق رها كرده است.

قطع سراسري اينترنت از صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، دقايقي پس از شروع حملات هوايي، گزارش شد. سازمان نت‌بلاكس كه ترافيك جهاني اينترنت را پايش مي‌كند، تأييد كرد كه اتصال ايران به شبكه جهاني به كمتر از ۴ درصد سطح عادي سقوط كرد و در روزهاي بعد به حدود ۱ درصد رسيد. اين اقدام همزمان با فعال‌سازي «شبكه ملي اطلاعات» رخ داد و دسترسي به سايت‌هاي خارجي عملاً غيرممكن شد. گزارش‌ها حاكي از آن است كه پيش از اين تاريخ، اينترنت هرچند فيلترشده بود، اما قطعي كامل سراسري گزارش نشده بود؛ اما با تشديد درگيري‌ها، حكومت بدون اطلاع قبلي «سوئيچ خاموشي» را فعال كرد. اين قطعي بخشي از الگوي تكراري محدوديت‌هاي ارتباطي در شرايط بحراني است، اما مقياس و مدت آن بي‌سابقه بوده. در جنگ، هدف رسمي «حفظ امنيت ملي» اعلام شد، اما منتقدان آن را تلاشي براي كنترل روايت جنگ و جلوگيري از پخش تصاوير تلفات غيرنظامي مي‌دانند. طبق گزارش‌هاي اوليه، خطوط تلفن همراه در برخي مناطق تهران و شهرهاي بزرگ نيز مختل شد و مردم در خلأ خبري كامل قرار گرفتند. طبق نت‌بلاكس، ايران يكي از طولاني‌ترين دوره‌هاي خاموشي اينترنت را در جهان تجربه مي‌كند. اين وضعيت در حالي رخ داد كه پيش‌تر در دي‌ماه ۱۴۰۴ نيز قطعي‌هايي به دليل اعتراضات رخ داده بود، اما قطع اسفندماه مستقيماً به جنگ مرتبط بود. قطع اينترنت در ايران پيش از جنگ نيز سابقه داشت، اما از دي‌ماه ۱۴۰۴ و هم‌زمان با اعتراضات سراسري، اين روند شدت گرفت. طبق گزارش‌ها، در ۱۸ دي ۱۴۰۴ دسترسي به اينترنت در بسياري از شهرها به‌طور گسترده قطع شد و كشور وارد يك «خاموشي ديجيتال» شد.

  رانت اطلاعاتي براي خواص و شهروندان عادي در انزوا

دولت جمهوري اسلامي اين قطعي را «تصميم نهادهاي امنيتي» توجيه كرده و آن را ضروري براي «حفظ جان مردم» و جلوگيري از حملات سايبري دانسته است. فاطمه مهاجراني، سخنگوي دولت، در اظهارات متعدد بر ادامه محدوديت‌ها تأكيد كرده است. وي در يكي از اظهارات غيررسمي اما منتشرشده به فعالان رسانه‌اي گفته: «منتظر اينترنت بين‌المللي نباشيد» و اعلام كرده كه اينترنت جهاني حداقل تا پايان جنگ در دسترس نخواهد بود.

مهاجراني در پاسخ به سوال خبرنگاران درباره دسترسي ويژه برخي افراد، صراحتاً به «اينترنت سفيد» اشاره كرده و گفته: «در ايام جنگ، خطم سفيد شد!» اين عبارت به سيم‌كارت‌ها يا خطوط ويژه‌اي اشاره دارد كه بدون فيلتر و با سرعت بالا به اينترنت جهاني متصل هستند و عمدتاً در اختيار خبرنگاران، مقامات و افراد مورد تأييد قرار گرفته‌اند. وي پيش‌تر نيز هدف از اعطاي چنين دسترسي‌هايي را «رساندن صداي مردم توسط خبرنگاران» عنوان كرده بود، اما در شرايط جنگي، اين استثنا به حفظ «ملاحظات امنيتي» محدود شده است. سخنگوي دولت در نشست‌هاي خبري تأكيد كرده كه «در شرايط جنگي قرار داريم» و «تصميم‌گيري درباره قطعي اينترنت تابع نظر نهادهاي امنيتي است» و اولويت، «امنيت شهروندان» است. وي همچنين گفته: «قطع اينترنت ترجيح دولت نيست، اما در شرايط خاص امنيتي، حفظ جان شهروندان در اولويت مطلق قرار دارد.» اين اظهارات با موضع كلي دولت مبني بر فعال‌سازي اينترنت ملي همخواني دارد و مقامات تأكيد كرده‌اند كه سايت‌هاي داخلي و خدمات ضروري همچنان در دسترس هستند، هرچند گزارش‌هاي مردمي نشان‌دهنده اختلال حتي در برخي خدمات بانكي و دولتي است. اين موضع رسمي در حالي بيان مي‌شود كه منتقدان آن را تبعيض‌آميز مي‌دانند، زيرا «اينترنت سفيد» عملاً رانت اطلاعاتي ايجاد كرده و شهروندان عادي را در انزوا قرار داده است.

  مشكلات و پيامدهاي قطعي اينترنت: از اقتصاد تا سلامت رواني

قطعي اينترنت تأثيرات ويرانگري بر زندگي روزمره، اقتصاد و سلامت جامعه گذاشته است. نخست، بخش اقتصاد ديجيتال كاملاً فلج شده. طبق گزارش‌هاي رسانه‌هاي داخلي، كسب‌وكارهاي آنلاين، فروشگاه‌هاي اينترنتي و پلتفرم‌هاي فريلنسري عملاً تعطيل شده‌اند. فروش آنلاين در نوروز به صفر رسيد و هزاران شغل در حوزه IT و خدمات ديجيتال از دست رفته است. وزارت اقتصاد مجوزهاي كسب‌وكارهاي آنلاين را تمديد سه‌ماهه كرده، اما اين اقدام نتوانسته ضررهاي واقعي را جبران كند. در بخش سنتي اقتصاد نيز مشكلات حاد است. بازارهاي بزرگ تهران ۵۰ تا ۷۰ درصد فروش خود را از دست داده‌اند، رانندگان تاكسي‌هاي اينترنتي (بيش از ۴.۸ ميليون نفر) با اختلال GPS مواجه‌اند. هزينه روزانه قطعي اينترنت طبق برخي برآوردها به ۳۵-۳۷ ميليون دلار مي‌رسد كه بر تورم بالا (بيش از ۹۰ درصد در برخي كالاها) افزوده است. از منظر اجتماعي و انساني، قطعي اينترنت خانواده‌ها را از يكديگر جدا كرده است. ميليون‌ها ايراني داخل كشور نمي‌توانند با بستگان خارج تماس بگيرند و اطلاعات دقيق از مناطق جنگي دريافت كنند كه به اعتقاد پژوهشگران، اين قطعي نقض حقوق غيرنظاميان و عامل افزايش خطر مرگ و آسيب رواني است. در مناطق دورافتاده مانند سيستان و بلوچستان، انزواي كامل ديجيتال گزارش شده و دسترسي به اخبار مستقل غيرممكن است. اين وضعيت اطلاعات نادرست را نيز رواج داده است.

  واكنش‌هاي داخلي، بين‌المللي و چشم‌انداز آينده

در داخل ايران، نارضايتي گسترده‌اي شكل گرفته. كاربران شبكه‌هاي اجتماعي (از طريق VPNهاي محدود يا اينترنت سفيد) اين تبعيض را «رانت جنگي» ناميده‌اند. يوسف پزشكيان، مشاور و فرزند رييس‌جمهور، نيز هشدار داده كه ادامه خاموشي ديجيتال نارضايتي را عميق‌تر مي‌كند. خارج از كشور، سازمان‌هاي حقوق بشري مانند Access Now و HRW خواستار پايان فوري قطعي شده‌اند و تأكيد كرده‌اند كه حتي در جنگ، قطع كامل اينترنت غيرقانوني و غيرانساني است. اتحاديه اروپا نيز نگراني خود را ابراز كرده و پيشنهادهايي براي ارسال ترمينال‌هاي ماهواره‌اي (مانند استارلينك) مطرح شده، هرچند اجراي آن با موانع فني و سياسي روبرو است. اين قطعي نه‌تنها ابزاري براي مديريت جنگ، بلكه نمادي از چالش‌هاي عميق حكمراني ديجيتال در ايران شده است. تا پايان جنگ، ميليون‌ها شهروند در «تاريكي ديجيتال» باقي خواهند ماند و مشكلات اقتصادي، اجتماعي و رواني آن نسل‌ها را تحت تأثير قرار خواهد داد. بازگشت به اينترنت آزاد نيازمند اراده سياسي و فشارهاي داخلي-بين‌المللي است؛ در غير اين صورت، هزينه انساني و اقتصادي اين تصميم به مراتب بيشتر از دستاوردهاي امنيتي ادعايي خواهد بود.