دارو كميابتر از اميد
در روزهايي كه سايه جنگ و نااطميناني بر فضاي اقتصادي و اجتماعي كشور سنگيني ميكند، بسياري از حوزههاي حياتي زندگي مردم بيش از گذشته تحت فشار قرار گرفتهاند.
بحران دارو فراتر از يك مشكل درماني است
گلي ماندگار| در روزهايي كه سايه جنگ و نااطميناني بر فضاي اقتصادي و اجتماعي كشور سنگيني ميكند، بسياري از حوزههاي حياتي زندگي مردم بيش از گذشته تحت فشار قرار گرفتهاند. نظام سلامت نيز از اين قاعده مستثني نيست. تجربه سالهاي گذشته نشان داده كه در شرايط بحران و محدوديتهاي اقتصادي، نخستين بخشهايي كه دچار اختلال ميشوند، زنجيره تأمين دارو و تجهيزات پزشكي است؛ زنجيرهاي كه كوچكترين خلل در آن ميتواند به بهاي جان بيماران تمام شود. در چنين شرايطي، بيماران مبتلا به بيماريهاي خاص و صعبالعلاج، بهويژه بيماران سرطاني، در خط مقدم آسيب قرار دارند؛ بيماراني كه درمانشان وابسته به داروهايي است كه بايد در زمان مشخص و بدون وقفه مصرف شود. افزايش فشارهاي اقتصادي، محدوديتهاي ارزي، مشكلات واردات و اختلال در توليد داخلي، در كنار سياستهاي گاه متناقض در حوزه دارو، باعث شده است دسترسي به برخي داروهاي حياتي به مسالهاي پيچيده و فرساينده براي بيماران و خانوادههاي آنان تبديل شود. در حالي كه مسوولان حوزه بهداشت و درمان بارها از بهبود وضعيت تأمين دارو و ذخاير مناسب سخن گفتهاند، واقعيت جاري در داروخانهها روايت ديگري دارد؛ روايتي از صفهاي طولاني، نسخههايي كه داروخانهها قادر به تأمين آن نيستند، بيماراني كه از شهري به شهر ديگر در جستوجوي دارو سرگردان ميشوند و خانوادههايي كه ناچارند براي تهيه دارو به بازار آزاد پناه ببرند. اين وضعيت زماني نگرانكنندهتر ميشود كه بدانيم درمان بسياري از بيماران سرطاني به زمان وابسته است. هر تأخير در دسترسي به دارو ميتواند روند درمان را مختل كند و حتي شانس بقا را كاهش دهد. از همين رو، كمبود يا گراني دارو تنها يك مشكل اقتصادي يا مديريتي نيست، بلكه مستقيماً با جان انسانها گره خورده است. در چنين شرايطي، شكاف ميان وعدههاي مسوولان و تجربه روزمره بيماران بيش از پيش آشكار شده و اعتماد عمومي به نظام تأمين دارو را با چالش مواجه كرده است. گزارش ميداني خبرنگار تعادل تلاش كرده است تصويري نزديكتر از واقعيت موجود در داروخانهها و مشكلات بيماران مبتلا به سرطان ارايه دهد؛ واقعيتي كه نشان ميدهد بحران كمبود و گراني دارو همچنان يكي از جديترين چالشهاي نظام سلامت كشور است و بيماران همچنان در انتظار تحقق وعدههايي هستند كه بارها از سوي مسوولان داده شده اما در عمل كمتر نشاني از آن در زندگي روزمره آنان ديده ميشود.
جان بيماران سرطاني در گرو وعدههاي عملينشده
بيماران مبتلا به سرطان در ايران اين روزها با يكي از دشوارترين دورههاي درماني خود روبهرو هستند؛ دورهاي كه در آن علاوه بر مبارزه با بيماري، بايد براي دسترسي به دارو نيز مبارزه كنند. كمبود داروهاي حياتي، توزيع نامنظم، افزايش شديد قيمتها و مشكلات بيمهاي، شرايطي ايجاد كرده كه بسياري از بيماران و خانوادههاي آنان را با فشارهاي مالي و رواني سنگيني مواجه كرده است.
در حالي كه مسوولان وزارت بهداشت بارها اعلام كردهاند مشكل كمبود دارو تا حد زيادي برطرف شده و ذخاير دارويي كشور در وضعيت قابل قبولي قرار دارد، روايت بيماران و خانوادههاي آنان چيز ديگري را نشان ميدهد. بسياري از بيماران ميگويند كه براي تهيه دارو ناچارند به چندين داروخانه مراجعه كنند و در نهايت نيز اغلب با پاسخ «موجود نيست» روبهرو ميشوند. از سوي ديگر، گزارشهايي درباره افزايش چشمگير قيمت برخي داروهاي سرطاني منتشر شده است؛ بهگونهاي كه در برخي موارد هزينه داروهايي كه پيشتر با بيمه حدود 38 ميليون تومان بوده، اكنون به حدود 89 ميليون تومان رسيده است. اين افزايش قيمت در شرايطي رخ داده كه بسياري از بيماران توان مالي محدودي دارند و تأمين چنين هزينههايي براي آنان بسيار دشوار است.
بحران كمبود دارو؛ نگراني دايمي بيماران
يكي از اصليترين مشكلات بيماران سرطاني، كمبود داروهاي خارجي معتبر است. بسياري از اين داروها نقش مهمي در درمانهاي تخصصي سرطان دارند و پزشكان در مواردي مصرف آنها را ضروري ميدانند. با اين حال بيماران ميگويند يافتن اين داروها در داروخانههاي كشور به كار دشواري تبديل شده است. مراجعه به چندين داروخانه، تماسهاي مكرر با سامانههاي اطلاعرساني و حتي سفر به شهرهاي ديگر، بخشي از تلاش روزمره خانوادهها براي يافتن دارو شده است. يكي از مراجعهكنندگان در اين باره به تعادل ميگويد: از صبح تا حالا به هر داروخانهاي كه احتمال ميداديم دارو داشته باشد سر زدهام؛ از داروخانه هلالاحمر گرفته تا چند داروخانه ديگر. هر كدام يك جواب ميدهند. يكي ميگويد دارو تمام شده و ديگري ميگويد هنوز توزيع نشده است. در اين شرايط تكليف بيمار چه ميشود؟ او ميافزايد: گاهي بيماران مجبور ميشوند چند روز يا حتي چند هفته منتظر بمانند تا شايد دارو در داروخانهاي توزيع شود؛ انتظاري كه در درمان سرطان ميتواند بسيار خطرناك باشد.
داروهاي توليد داخل هنوز جايگزين كامل نشدهاند
كمبود دارو در سالهاي اخير با تغيير سياستهاي ارزي و محدوديت در واردات برخي داروها تشديد شده است. يكي از مهمترين اين سياستها، محدوديت واردات داروهايي بود كه مشابه داخلي دارند. هدف اين سياست حمايت از توليد داخلي عنوان شد، اما بسياري از بيماران و حتي برخي پزشكان معتقدند كه داروهاي توليد داخل هنوز نتوانستهاند بهطور كامل جايگزين نمونههاي خارجي شوند. يكي از بيماران حاضر در داروخانه ۱۳ آبان ميگويد: پزشك ما گفته داروي ايراني يا حتي برخي نمونههاي هندي اثرگذاري كمتري دارند، اما وقتي داروي خارجي نيست چارهاي نداريم جز اينكه همانها را مصرف كنيم.
او ادامه ميدهد: مسوولان ميگويند داروي ايراني كيفيت خوبي دارد، اما وقتي خود پزشك ميگويد اثر آن كمتر است، طبيعي است كه بيماران نگران شوند. البته مسوولان حوزه دارو همواره اين ادعاها را رد كرده و تأكيد دارند كه داروهاي توليد داخل از نظر كيفيت تفاوتي با نمونههاي خارجي ندارند. با اين حال، بياعتمادي بخشي از بيماران به داروهاي داخلي همچنان يكي از چالشهاي مهم در اين حوزه محسوب ميشود.
آشفتگي در زنجيره توزيع دارو
يكي ديگر از مشكلات جدي بيماران، نبود شفافيت در نظام توزيع دارو است. بسياري از بيماران ميگويند مشخص نيست داروها چگونه و بر چه اساسي ميان داروخانهها توزيع ميشوند. برخي معتقدند سهميهبندي داروها به شكل نامشخصي انجام ميشود و همين مساله باعث شده است كه در برخي داروخانهها دارو موجود باشد اما در بسياري ديگر نه. يكي از مراجعهكنندگان داروخانه هلالاحمر ميگويد: اصلاً معلوم نيست داروها چگونه توزيع ميشوند. به بعضي داروخانهها ميرسد و به بعضي ديگر نه. هر بار كه مراجعه ميكنيم يك جواب ميدهند.به گفته او، اين وضعيت باعث خستگي و نااميدي بسياري از بيماران شده است. برخي بيماران به دليل شرايط جسمي قادر به مراجعه مكرر به داروخانهها نيستند و همين موضوع فشار بيشتري بر خانوادههاي آنان وارد ميكند.
قيمتهاي سرسامآور دارو
در كنار كمبود دارو، افزايش شديد قيمتها نيز يكي از مهمترين مشكلات بيماران سرطاني است. بسياري از بيماران ميگويند هزينه داروهاي آنان در مدت كوتاهي چند برابر شده است. يكي از بيماران ميگويد: دو ماه قبل هزينه هر نسخه دارويي حدود ۱۲ ميليون تومان بود اما حالا به حدود ۱۷ ميليون تومان رسيده است. بيمار ديگري با اشاره به قيمت سرسام آور داروها اظهار ميدارد: قبلاً با بيمه حدود 38 ميليون تومان هزينه دارو ميشد، اما حالا بايد نزديك 89 ميليون تومان براي سه قلم دارو پرداخت كنم. اين افزايش قيمتها در شرايطي رخ داده كه بسياري از بيماران به دليل شرايط بيماري قادر به كار كردن نيستند و درآمد خانوادهها نيز كاهش يافته است.
زمان؛ مهمترين عامل در درمان سرطان
درمان سرطان وابستگي زيادي به زمان دارد. بسياري از داروها بايد در بازههاي زماني مشخص مصرف شوند و هرگونه تأخير ميتواند روند درمان را مختل كند. يكي از بيماران ميگويد: براي بيماران سرطاني زمان بسيار مهم است. اما متأسفانه هيچ برنامه مشخصي براي دسترسي به دارو وجود ندارد و هر بار بايد نگران باشيم كه آيا دارو پيدا ميشود يا نه. اين وضعيت فشار رواني زيادي بر بيماران و خانوادههاي آنان وارد ميكند؛ فشاري كه در كنار دشواريهاي درمان، زندگي روزمره آنان را نيز تحت تأثير قرار داده است.
مسووليت با كدام نهاد است؟
بسياري از بيماران معتقدند كه نظارت كافي بر زنجيره تأمين و توزيع دارو وجود ندارد و مشخص نيست كدام نهاد مسوول رسيدگي به اين مشكلات است. يكي از مراجعان ميگويد: هر چه ميگوييم تأمين به موقع دارو براي حفظ جان بيماران ضروري است، اما به نظر ميرسد كسي صداي ما را نميشنود. به گفته او، مهمترين احساسي كه بيماران در اين شرايط تجربه ميكنند، احساس بيپناهي در برابر سيستمي است كه پاسخ روشني براي مشكلات آنان ندارد.
بحران دارو؛ فراتر از يك مشكل درماني
كمبود داروهاي سرطاني تنها يك مشكل درماني نيست، بلكه به بحراني اجتماعي تبديل شده است. اين بحران نهتنها سلامت بيماران، بلكه آرامش رواني خانوادهها را نيز تحت تأثير قرار داده است. كارشناسان معتقدند حل اين مشكل نيازمند مجموعهاي از اقدامات فوري و هماهنگ است؛ از جمله شفافسازي در نظام توزيع دارو، تقويت توليد داخلي با كيفيت بالا، اصلاح سياستهاي بيمهاي و نظارت دقيق بر بازار دارو. همچنين ايجاد سامانهاي شفاف براي اطلاعرساني درباره موجودي داروها در داروخانهها ميتواند از سردرگمي بيماران جلوگيري كند و روند دسترسي به دارو را آسانتر سازد. در نهايت، آنچه بيماران انتظار دارند نه وعدههاي جديد، بلكه اقداماتي عملي براي تأمين پايدار داروهاي حياتي است؛ اقداماتي كه بتواند اطمينان دهد بيماران در حساسترين دوره زندگي خود، در جستوجوي دارو تنها نخواهند ماند.
