بازي تازه نفتي رياض در بازار نقدي
اختلال گسترده در تردد نفتكشها در تنگه هرمز بار ديگر نشان داد كه اقتصاد جهاني تا چه اندازه به يك گذرگاه باريك دريايي وابسته است.
گلناز پرتوي مهر | اختلال گسترده در تردد نفتكشها در تنگه هرمز بار ديگر نشان داد كه اقتصاد جهاني تا چه اندازه به يك گذرگاه باريك دريايي وابسته است. گزارشهاي تازه حاكي از آن است كه با كاهش شديد عبور كشتيها از اين تنگه، عربستانسعودي به اقدامي غيرمعمول روي آورده و بخشي از نفت خود را در بازار نقدي عرضه كرده است؛ اقدامي كه نشانهاي روشن از نگراني توليدكنندگان بزرگ نفت درباره آينده صادرات از خليجفارس محسوب ميشود. منابع تجاري اعلام كردهاند كه رياض حدود ۴.۶ ميليون بشكه نفت شامل نفت فوقسبك، نفت سبك عرب و نفت سنگين عرب را در بازار نقدي عرضه كرده است. اين اقدام در حالي رخ ميدهد كه اختلال در تردد كشتيها در تنگه هرمز، صدها نفتكش را در آبهاي خليجفارس سرگردان كرده و عملاً صادرات انرژي از اين منطقه را با مشكل جدي روبرو ساخته است. تنگه هرمز ميان ايران و عمان قرار دارد و خليجفارس را به درياي عمان و اقيانوس هند متصل ميكند. اين گذرگاه باريك يكي از مهمترين «گلوگاههاي انرژي» جهان به شمار ميرود. براساس دادههاي نهادهاي بينالمللي انرژي، روزانه حدود ۲۰ ميليون بشكه نفت - معادل نزديك بهيكپنجم مصرف روزانه جهان- از اين مسير عبور ميكند. به همين دليل هرگونه اختلال در اين مسير ميتواند اثر فوري بر بازارهاي جهاني انرژي داشته باشد. در شرايط عادي، دهها نفتكش در طول شبانهروز از اين تنگه عبور ميكنند و نفت كشورهاي توليدكننده خليجفارس از جمله عربستانسعودي، امارات متحده عربي، عراق، كويت و ايران را به بازارهاي جهاني ميرسانند. اما گزارشهاي اخير نشان ميدهد كه تردد كشتيها بهشدت كاهش يافته است؛ بهطوريكه در برخي روزها تنها چند كشتي توانستهاند از اين مسير عبور كنند. اين كاهش شديد ترافيك دريايي عملاً جريان صادرات نفت را كند كرده و نگرانيها درباره كمبود عرضه در بازار جهاني را افزايش داده است. اختلال در تنگه هرمز در پي تشديد تنشهاي نظامي در منطقه رخ داده است. در هفتههاي اخير درگيريهاي نظامي و تهديدها عليه كشتيها باعث شده شركتهاي بزرگ كشتيراني و بيمهگران بينالمللي نسبت به عبور كشتيها از اين مسير محتاط شوند. بسياري از شركتهاي بيمه حتي پوشش بيمهاي براي كشتيهايي كه از اين منطقه عبور ميكنند را متوقف كردهاند؛ موضوعي كه عملاً عبور بسياري از نفتكشها را غيرممكن ميكند. در نتيجه، شمار كشتيهايي كه از تنگه عبور ميكنند بهشدت كاهش يافته و برخي گزارشها از كاهش بيش از ۹۰درصدي تردد دريايي حكايت دارند. چنين وضعيتي بازار انرژي را بهشدت ملتهب كرده است. قيمت نفت در واكنش به اين تحولات افزايشيافته و در معاملات جهاني به بالاي ۱۰۰ دلار در هر بشكه رسيده است؛ سطحي كه طي چند سال اخير كمتر مشاهده شده بود. در اين ميان عربستانسعودي كه بزرگترين صادركننده نفت جهان است، تلاش كرده با تغيير مسير صادرات خود از شدت بحران بكاهد. اين كشور بخشي از صادرات نفت خود را از طريق خط لولهاي كه خليجفارس را به درياي سرخ متصل ميكند، به بندر ينبع در ساحل غربي منتقل كرده است. گزارشها نشان ميدهد صادرات نفت عربستان از اين بندر در هفتههاي اخير به حدود ۲.۳ ميليون بشكه در روز رسيده كه نسبت به ميانگين سالهاي گذشته افزايش قابل توجهي دارد. با اين حال اين مسير جايگزين ظرفيت محدودي دارد و نميتواند بهطور كامل جايگزين صادرات از خليجفارس شود، به همين دليل عرضه نفت در بازار نقدي نيز به يكي از ابزارهاي موقت رياض براي مديريت شرايط تبديل شده است. بازار جهاني نفت بهشدت به عرضه پايدار از خليجفارس وابسته است. كارشناسان انرژي هشدار ميدهند كه اگر اختلال در تنگه هرمز طولاني شود، بازار جهاني با شوك عرضه مواجه خواهد شد. در حال حاضر بسياري از كشورهاي آسيايي ازجمله چين، هند، ژاپن و كره جنوبي بخش قابل توجهي از نفت وارداتي خود را از طريق اين مسير دريافت ميكنند. هرگونه كاهش در صادرات از خليجفارس ميتواند به سرعت قيمت انرژي را در اين كشورها افزايش دهد و حتي رشد اقتصادي آنها را تحت تأثير قرار دهد. از سوي ديگر افزايش قيمت نفت ميتواند به تورم جهاني دامن بزند. انرژييكي از مهمترين عوامل تعيينكننده قيمت كالاها و خدمات در اقتصاد جهاني است و جهش قيمت نفت معمولاً به افزايش هزينه حملونقل، توليد و حتي مواد غذايي منجر ميشود. تنگه هرمز نمونهاي كلاسيك از «گلوگاههاي ژئوپليتيك» در تجارت جهاني است. چنين گذرگاههايي به دليل موقعيت جغرافيايي خاص خود ميتوانند بر امنيت انرژي جهان تأثير بگذارند. در كنار هرمز، گذرگاههايي مانند كانال سوئز، بابالمندب و تنگه مالاكا نيزاز جمله نقاط حساس تجارت دريايي محسوب ميشوند. با اين حال هرمز به دليل حجم عظيم نفتي كه از آن عبور ميكند، از اهميت ويژهاي برخوردار است. برخي تحليلگران معتقدند هيچ نقطه ديگري در جهان تا اين اندازه در تعيين قيمت جهاني نفت نقش ندارد. اكنون پرسش اصلي اين است كه بحران تنگه هرمز تا چه زماني ادامه خواهد داشت. اگر تنشهاي نظامي در منطقه كاهش يابد، احتمالاً تردد كشتيها به سرعت از سر گرفته ميشود و بازار نفت نيز به ثبات نسبي بازميگردد. اما اگر ناامني ادامه پيدا كند، ممكن است جهان با يكي از جديترين بحرانهاي انرژي در دهههاي اخير روبرو شود. در چنين شرايطي كشورهاي مصرفكننده ناچار خواهند شد به ذخاير استراتژيك خود روي بياورند و توليدكنندگان ديگر مانند امريكايا روسيه براي افزايش عرضه وارد ميدان شوند. درنهايت، آنچه اين بحران بار ديگر نشان داد اين است كه اقتصاد جهاني هنوز هم بهشدت به مسيرهاي محدود و آسيبپذير انرژي وابسته است. تنگه هرمز شايد تنها چند ده كيلومتر عرض داشته باشد، اما سرنوشت بخش بزرگي از اقتصاد جهان از همين گذرگاه باريك عبور ميكند.
