بورس؛ قرباني انتظارات منفي

بررسي تازه‌ترين آمارها و داده‌هاي رسمي از وضعيت بازار سرمايه نشان مي‌دهد بورس تهران در هفته‌ها و ماه‌هاي اخير يكي از سنگين‌ترين دوره‌هاي افت خود را تجربه كرده است؛ افتي كه از منظر ميزان كاهش ارزش ريالي بازار حتي از ريزش سنگين پس از جنگ ۱۲ روزه نيز فراتر رفته و زنگ هشدار تازه‌اي را براي فعالان اقتصادي و سياست‌گذاران به صدا درآورده است. بر اساس داده‌هاي موجود، ارزش بازار سرمايه از سقف ثبت‌شده در ۲۹ دي‌ماه تاكنون بيش از ۲۷۰۰ هزار ميليارد تومان (همت) كاهش يافته است؛ رقمي معادل افت ۱۸درصدي ارزش كل بازار. اين درحالي است كه پس از جنگ ۱۲ روزه، ارزش بازار حدود ۲۱۴۰ همت افت را تجربه كرده بود كه معادل اصلاح ۲۰درصدي به شمار مي‌رفت. اين مقايسه نشان مي‌دهد اگرچه افت درصدي اخير اندكي كمتر از ريزش پس از جنگ ۱۲ روزه است، اما از منظر ريالي، حجم خروج ارزش از بازار در مقطع فعلي سنگين‌تر بوده است؛ موضوعي كه به گفته كارشناسان، هم از بزرگ‌تر شدن اندازه اسمي بازار و هم از عمق فشار فروش و تداوم بي‌اعتمادي سرمايه‌گذاران حكايت دارد.

    نقش نااطميناني و جنگ رواني

تحليلگران بازار سرمايه بر اين باورند كه آنچه ريزش اخير بورس را از بسياري از سقوط‌هاي گذشته متمايز مي‌كند، ماهيت غيرعيني شوك واردشده به بازار است. درحالي كه جنگ ۱۲ روزه يك رويداد مشخص و عيني با پيامدهاي روشن بود، افت اخير بيشتر تحت تأثير نااطميناني‌هاي سياسي، ابهام در سياست‌گذاري اقتصادي و تشديد انتظارات منفي شكل گرفته است.  به اعتقاد كارشناسان، بازار سرمايه در شرايطي قرار گرفته كه جنگ رواني و بي‌ثباتي انتظارات حتي اثرگذاري بيشتري نسبت به شوك‌هاي واقعي و فيزيكي پيدا كرده است. سرمايه‌گذاران، به‌ويژه سهامداران حقيقي، در فضايي مبهم و غيرقابل پيش‌بيني، ترجيح داده‌اند از بازار خارج شوند يا در موضع انتظار قرار گيرند؛ رفتاري كه به تشديد فشار فروش و تضعيف تقاضا انجاميده است.

    مقايسه با ريزش تاريخي سال ۱۳۹۹

مرور روندهاي تاريخي بورس نشان مي‌دهد اگرچه افت اخير بسيار سنگين است، اما بزرگ‌ترين سقوط ريالي و درصدي بازار سرمايه همچنان به سال ۱۳۹۹ بازمي‌گردد. در آن مقطع، ارزش بازار با كاهش ۳۶۱۱ همت و افت ۳۹درصدي مواجه شد؛ ريزشي كه به عنوان سنگين‌ترين سقوط تاريخ بورس ايران ثبت شده است. با اين حال، تفاوت مهم شرايط فعلي با سال ۱۳۹۹ در اين است كه آن ريزش پس از يك دوره رشد هيجاني و حبابي رخ داد، درحالي كه افت اخير در شرايطي اتفاق افتاده كه بازار پيش‌تر نيز با ركود، كاهش نقدشوندگي و افت اعتماد عمومي دست‌وپنجه نرم مي‌كرد. به بيان ديگر، بورس امروز نه از قله‌هاي هيجاني، بلكه از سطوح فرسوده و كم‌جان در حال عقب‌نشيني است. يكي ديگر از شاخص‌هاي نگران‌كننده، وضعيت ارزش دلاري بازار سرمايه است. بررسي نمودارها نشان مي‌دهد ارزش دلاري بورس تهران كه در اوج سال ۱۳۹۹ به بيش از ۴۰۰ ميليارد دلار رسيده بود، اكنون به محدوده‌اي نزديك به ۸۰ ميليارد دلار سقوط كرده و در حوالي كف‌هاي تاريخي خود نوسان مي‌كند. اين ارقام بيانگر آن است كه بازار سرمايه ايران نه‌تنها از منظر ريالي، بلكه از حيث قدرت و جايگاه دلاري نيز در يكي از ضعيف‌ترين مقاطع خود طي سال‌هاي اخير قرار دارد. به گفته تحليلگران، افت ارزش دلاري بورس نشان‌دهنده كاهش جذابيت بازار براي سرمايه‌گذاران، تضعيف قدرت تأمين مالي بنگاه‌ها و عقب‌ماندگي بازار سهام نسبت به ساير بازارهاي دارايي است.

    خروج نقدينگي و برتري بازارهاي رقيب

هم‌زمان با افت شاخص‌ها، خروج نقدينگي حقيقي از بازار سرمايه شدت گرفته است. در ماه‌هاي اخير، بخش قابل توجهي از سرمايه‌ها به سمت بازارهايي با ريسك كمتر يا بازده كوتاه‌مدت بالاتر حركت كرده‌اند. بازار طلا، سكه و ارز، در مقاطعي عملكردي به‌مراتب بهتر از بورس داشته‌اند و همين موضوع، جذابيت بازار سهام را بيش از پيش كاهش داده است. كارشناسان معتقدند نرخ‌هاي بالاي سود بدون ريسك در شبكه بانكي و اوراق بدهي نيز نقش مهمي در تضعيف بورس ايفا كرده است. زماني كه سرمايه‌گذار مي‌تواند بدون پذيرش ريسك، بازدهي قابل قبول دريافت كند، تمايل كمتري براي حضور در بازاري پرنوسان و متأثر از اخبار سياسي خواهد داشت. يكي از ويژگي‌هاي بارز بورس در ماه‌هاي اخير، وابستگي شديد به اخبار و تحولات سياسي بوده است. نوسان شاخص‌ها در بسياري از روزها نه بر اساس متغيرهاي بنيادي شركت‌ها، بلكه در واكنش به اخبار مربوط به روابط خارجي، تنش‌هاي منطقه‌اي و سيگنال‌هاي سياسي شكل گرفته است. اين وضعيت باعث شده رفتار سرمايه‌گذاران بيش از آنكه تحليلي و بلندمدت باشد، كوتاه‌مدت و هيجاني شود. به گفته فعالان بازار، بورس عملاً به بازاري تبديل شده كه «با خبر بالا مي‌رود و با شايعه فرو مي‌ريزد»؛ وضعيتي كه ثبات و پيش‌بيني‌پذيري را از بازار سلب كرده است.

    ثبات؛ حلقه گمشده بازار سرمايه

تحليلگران معتقدند ادامه اين روند مي‌تواند به فرسايش بيشتر اعتماد عمومي و تضعيف نقش بازار سرمايه در تأمين مالي اقتصاد منجر شود. از نگاه كارشناسان، توقف روند نزولي بورس و بازگشت آن به مسير تعادل، نيازمند تحقق چند پيش‌شرط اساسي است. در وهله نخست، كاهش نااطميناني‌هاي سياسي و شفاف شدن افق روابط خارجي، نقش كليدي در بهبود انتظارات سرمايه‌گذاران دارد. در كنار آن، ثبات در سياست‌هاي اقتصادي، مديريت نرخ سود و حمايت هدفمند از بازار سرمايه مي‌تواند به تدريج اعتماد از دست‌رفته را احيا كند. به باور كارشناسان، تا زماني كه فضاي انتظارات منفي بر بازار حاكم باشد، حتي ارزندگي برخي سهام نيز لزوماً به ورود نقدينگي منجر نخواهد شد.