چالش آب در تهران؛ مصرف غيرمتعارف
تهران در حالي كه سدهاي پايتخت در پايينترين سطح ذخيره در نيم قرن اخير قرار دارند و كارشناسان درباره آن هشدار ميدهند، اصلاح الگوي مصرف ميتواند در مقابله با اين چالش موثر باشد.
تهران در حالي كه سدهاي پايتخت در پايينترين سطح ذخيره در نيم قرن اخير قرار دارند و كارشناسان درباره آن هشدار ميدهند، اصلاح الگوي مصرف ميتواند در مقابله با اين چالش موثر باشد.
استان تهران، با جمعيتي كه از ۱۵ ميليون نفر فراتر رفته، در مواجهه با يكي از شديدترين چالشهاي آب در دهههاي اخير قرار دارد، سدهاي پنجگانه تأمينكننده آب شرب پايتخت در وضعيت وخيمي هستند و حجم ذخيره آنها به سطوح بيسابقهاي كاهش يافته؛ كارشناسان ميگويند اين وضعيت نتيجه تركيبي از خشكسالي طولاني، كاهش شديد بارندگي و مصرف بالاي آب در ميان مشتركان خانگي است.
طبق آمار رسمي و تحليل منابع آب، سدهاي اطراف تهران حجم ذخيرهاي بسيار پايين دارند كه نسبت به سال گذشته بهطور چشمگيري كاهش يافته است. بر اساس دادههاي منتشرشده، مجموع ذخيره اين سدها تنها درصد بسيار كمي از ظرفيت خود را در اختيار دارند و در برخي موارد حتي به حدود ۳تا ۵ درصد رسيدهاند. اگر بارندگي قابل توجهي رخ ندهد، اين منابع ممكن است بيفايده شوند و تأمين آب پايتخت به مخاطره بيفتد. بنا بر گزارشها، بارندگي در سالهاي اخير بهشدت كمتر از متوسط بلندمدت بوده و اين موضوع، كه با پنج سال خشكسالي پياپي همراه است، تأثير عميقي بر منابع آب سطحي و زيرزميني گذاشته است. كاهش ۴۰ تا ۹۶ درصدي بارندگي نسبت به سالهاي گذشته، يكي از بارزترين نمودهاي اين بحران است.
با اينكه منابع آب طبيعي تهران تحت فشار است، مسوولان صنعت آب ميگويند الگوي مصرف خانگي يكي از عوامل اصلي تشديد بحران است، در حالي كه معيار مصرف نرمال براي آب شرب در تهران حدود ۱۳۰ ليتر در روز به ازاي هر نفر در نظر گرفته ميشود، بخش قابل توجهي از شهروندان مصرفي بسيار بيشتر از اين رقم دارد. برخي گزارشها نشان ميدهند درصد بالايي از مشتركان خانگي در سطوحي فراتر از الگوي متعارف مصرف ميكنند و اين فشار مصرفي باعث ميشود منابع موجود سريعتر تخليه شوند.
شركتهاي آب و فاضلاب در تلاش هستند تا از طريق سامانه ۱۲۲ و طرحهاي نصب «كاهنده مصرف» مشتركان را نسبت به مصرف منطقيتر قانع كنند، تاكنون در تهران بيش از يك ميليون دستگاه كاهنده مصرف آب در منازل تعبيه شده كه هدف آن كاهش مصرف غيرضروري و غيرمتعارف است.
مسوولان ميگويند، هر خانوار خانگي در ماه ميتواند تا حدود ۱۲ هزار ليتر آب را بهطور منطقي مصرف كند، اما مصرف فعلي در بخش قابل توجهي از خانوارها از اين مقدار فراتر ميرود. اين مصرف بيش از الگو، فشار بر شبكه توزيع آب و منابع را افزايش داده و همه مشتركان را تحت تأثير قرار ميدهد. بهنام بخشي، سخنگوي آبفاي تهران، در گفتوگو با مهر اعلام كرد: ميزان بارندگي استان تهران در پنج ماه نخست سال آبي جاري به كمتر از ۸۰ ميليمتر رسيده؛ رقمي كه فاصله قابلتوجهي با شرايط نرمال دارد. به گفته او، در يك سال آبي معمولي حدود ۲۸۰ ميليمتر بارندگي مورد انتظار است و بر اين اساس، استان با كسري قابلتوجهي مواجه شده است. بخشي تأكيد كرد: ماه پاياني سال ميتواند در مديريت منابع آبي نقش تعيينكنندهاي داشته باشد. سخنگوي آبفاي تهران با اشاره به افزايش مصرف آب در روزهاي خانهتكاني گفت: شستوشوي حياط، فرش، موكت و خودرو با شلنگ آب فشار زيادي به شبكه وارد ميكند و شهروندان بايد از اين روشها پرهيز كنند.
او همچنين يادآور شد، مصرف لحظهاي آب تهران در زمان تحويل سال گذشته به حدود ۵۸ هزار ليتر در ثانيه رسيده بود؛ رقمي كه به گفته مسوولان، نگرانيهايي درباره پايداري تأمين آب در روزهاي اوج مصرف ايجاد كرده است. وي با بيان اينكه تقريبا ۹۰ درصد ميزان ذخيره آب در سدكرج خالي است و سد لار حدود ۱ درصد آب دارد، گفت: سطح آب در سد لتيان بسيار پايين است. بخشي اضافه كرد: سرجمع ميزان ذخاير سدهاي تهران با احتساب سد طالقان و سدهاي پنجگانه ۱۲۷ ميليون متر مكعب است. به گفته او الگوي مصرف ۱۳۰ ليتر براي هر شهروند در شبانهروز است، اما متاسفانه در حال حاضر سرانه مصرف در تهران بهطور متوسط ۱۹۵ ليتر است، كه با الگو فاصله دارد.
بخشي از شهروندان خواست با صرفهجويي و رعايت الگوي مصرف، به عبور كمتنش از روزهاي پاياني سال كمك كنند.
معاون بهرهبرداري شركت آب منطقهاي تهران همچنين در گفتوگو با خبرنگار مهر از افت قابل توجه ذخاير آبي سدهاي تأمينكننده آب پايتخت خبر داد و اعلام كرد: ميزان آب موجود پشت سدها در مقايسه با شرايط معمول، به حدود يكسوم كاهش يافته است؛ موضوعي كه ميتواند زنگ هشدار تازهاي براي مديريت مصرف آب در ماههاي پيشرو باشد.
راما حبيبي با اشاره به وضعيت منابع آبي استان اعلام كرد: حجم آب ذخيرهشده در سدهاي تهران به شكل محسوسي كاهش يافته و در حال حاضر تقريبا به يكسوم ميزان معمول رسيده است.
به گفته او، تداوم خشكسالي، كاهش بارندگيها و افزايش مصرف، از مهمترين عوامل افت ذخاير سدها محسوب ميشود؛ شرايطي كه مديريت مصرف آب را بيش از گذشته ضروري كرده است.
مسوولان حوزه آب تأكيد ميكنند ادامه اين روند ميتواند تأمين پايدار آب در ماههاي گرم سال را با چالش روبهرو كند و از شهروندان خواستهاند با صرفهجويي و اصلاح الگوي مصرف، به حفظ منابع آبي كمك كنند. كارشناسان نيز هشدار ميدهند كه كاهش ذخاير سدها تنها يك مساله مقطعي نيست و در صورت تداوم كمبارشي، نياز به تصميمهاي جديتر در حوزه مديريت منابع آب اجتنابناپذير خواهد بود.
از سوي ديگر، شركت آب و فاضلاب تهران بهصورت مداوم بر پايداري شبكه آبرساني كار ميكند تا ناپايداري فشار و قطعيهاي شبانه كاهش يابد. اگرچه مسوولان بابت كاهش فشار شبانه از مردم عذرخواهي كردهاند، اما آن را چارهاي براي مديريت كمبود منابع ناميدهاند تا آب براي همه مناطق قابل دسترس باشد.
يكي از اقداماتي كه براي مديريت مصرف در پايتخت در حال اجراست، توزيع كاهندههاي مصرف آب خانگي است، مشتركان ميتواند با مراجعه به سامانه ۱۲۲ اين دستگاهها را براي منزل خود ثبت كنند و كارشناسان پس از بررسي در محل نصب را انجام ميدهند تا مصرف در حد الگو نگه داشته شود. كارشناسان منابع آب همچنين معتقدند كه صرفهجويي فردي و نصب تجهيزات صرفهجويي كافي نيست و چالشهاي ساختاري و مديريتي بايد در دستور كار قرار بگيرد. تركيب كاهش بارندگي، افزايش دما، برداشت بيرويه از منابع زيرزميني و توسعه مصرف بيرويه شهري باعث شده تهران در معرض خطر جدي قرار بگيرد.
تهران بخش بزرگي از منابع آب خود را از چاههاي زيرزميني تأمين ميكند و برداشت بدون برنامه از اين منابع، علاوه بر كاهش ذخاير، ميتواند باعث فرونشست زمين و پايين رفتن سطح سفرههاي آب زيرزميني شود، اين پديده در برخي مناطق شهري گزارش شده و مشكلات ديگري مانند نشست زمين، تركخوردگي سازهها و آسيب به زيرساختهاي شهري را به دنبال دارد.
در تحليلهاي رسانهاي وضعيت آب تهران، از آن به «روز صفر» نام برده ميشود، روز صفر آبي مفهومي است، كه به حالتي اشاره دارد كه منابع آب شهري به حدي كاهش يابد كه آب ديگر به شيرهاي مصرفكنندگان نرسد و بحران آب جديتر از هميشه شود. اين واژه در گزارشهاي كارشناسي براي تهران نيز به عنوان يك سناريوي خطرناك مورد اشاره قرار گرفته است. برخي گزارشها حتي هشدار دادهاند كه اگر مصرف كاهش نيابد و منابع آب بهطور قابل توجهي بازيابي نشود، تهران ممكن است در آيندهاي نزديك با شرايطي مواجه شود كه كمبود آب به سطح بحراني برسد. چالش آب، علاوه بر تهديد منابع طبيعي و شبكه توزيع، پيامدهاي اجتماعي و اقتصادي نيز دارد، كاهش آب تأثير مستقيمي بر زندگي روزمره شهروندان، خدمات شهري، كسبوكارها و بخشهاي خدماتي مانند درمان و بهداشت دارد.
مجبور شدهاند از منابع جايگزين مانند تانكرهاي آب، ذخيرهسازي در مخازن و بطريها استفاده كنند، كه هزينه و زحمت بيشتري براي خانوادهها به همراه دارد.
اين چالش همچنين نكتهاي جدي براي برنامهريزان شهري است. با ادامه روند كنوني پهناي جمعيت شهري افزايش يافته و تقاضا براي آب روزبهروز بيشتر ميشود، در حالي كه منابع آب محدود و كاهشيافتهاند. اين ناهماهنگي بين عرضه و تقاضا نيازمند راهكارهاي بلندمدت، از جمله سرمايهگذاري در تكنولوژيهاي بازيافت آب، نمكزدايي دريا، مديريت هوشمند مصرف و اصلاح سياستهاي تخصيص آب است.
چالش آب در تهران پديدهاي پيچيده است كه فراتر از مديريت مصرف فردي است و با تغييرات اقليمي، كاهش بارندگي، مصرف بالا و ضعف در مديريت منابع آبي گره خورده است. مصرف غيرمتعارف، ذخيره پايين سدها و تهديد «روز صفر» آب، نمايانگر چالش بزرگي است كه نيازمند اقدامات هماهنگ دولتي، مشاركت شهروندي و سياستگذاري بلندمدت است تا آينده تأمين آب پايتخت تضمين شود.
