مرگ گراز ماهي و بر هم خوردن امنيت زيستگاههاي ساحلي
بيستم بهمنماه ۱۴۰۴، لاشه يك گرازماهي در سواحل بكر بندر رستمي در استان بوشهر مشاهده شد. اين رويداد كه بار ديگر توجهها را به وضعيت پستانداران دريايي در خليجفارس جلب كرده، پرسشهاي تازهاي را درباره عوامل تهديدكننده اين گونههاي ارزشمند مطرح ساخته است.
بيستم بهمنماه ۱۴۰۴، لاشه يك گرازماهي در سواحل بكر بندر رستمي در استان بوشهر مشاهده شد. اين رويداد كه بار ديگر توجهها را به وضعيت پستانداران دريايي در خليجفارس جلب كرده، پرسشهاي تازهاي را درباره عوامل تهديدكننده اين گونههاي ارزشمند مطرح ساخته است. كارشناسان محيطزيست معتقدند چنين تلفاتي معمولاً با عوامل انساني مانند گرفتار شدن در تورهاي صيادي، برخورد با شناورها، آلودگيهاي نفتي و صوتي و همچنين برهم خوردن امنيت زيستگاههاي ساحلي ارتباط مستقيم دارد. گرازماهيان بيباله بهطور معمول خورها، خليجهاي آرام و سواحل كمعمق را براي زيست انتخاب ميكنند و همين موضوع آنها را در برابر كوچكترين فشار انساني آسيبپذير ساخته است.
مشاهده لاشه در سواحل بندر رستمي، افزون بر تأييد تنوع زيستي فراتر از تصور رايج در اين منطقه، نشاندهنده غناي اكولوژيك اين سواحل است. در كنار دلفينهاي گوژپشت كه پيشتر در اين محدوده شناسايي شده بودند، حضور گونههاي ديگري نظير گرازماهيان نيز تأييد ميشود كه اهميت حفاظت از اين زيستگاهها را دوچندان ميكند. كارشناسان تأكيد ميكنند مرگ اين گرازماهي تنها از دست رفتنش نيست، بلكه نشانهاي از فشار فزاينده بر اكوسيستم دريايي است. بيتوجهي به اين هشدارها ميتواند در آينده به كاهش جدي تنوع زيستي و برهم خوردن تعادل طبيعي خليجفارس منجر شود. در ادامه، محمدامين طلاب، رييس اداره محيطزيست دريايي استان بوشهر، به تشريح وضعيت اين گونه، عوامل تهديدكننده آن و اقدامات حفاظتي و پژوهشي انجامشده پرداخته است. به گفته طلاب، گرازماهي كه با نام انگليسي Porpoise شناخته ميشود، گونهاي از خانواده دلفينها اما با دستهبندي مجزاست. عمدتاً در مناطق كمعمق خليجفارس و بهويژه در سواحل و خوريات استان بوشهر زندگي ميكنند. او با اشاره به اهميت اين گونه، تأكيد كرد: اگرچه گرازماهي گونهاي بسيار نادر محسوب نميشود، اما يكي از پستانداران دريايي مهم و ارزشمند منطقه به شمار ميآيد.
عوامل انساني؛ تهديدي جدي براي حيات گرازماهيها
طلاب با تاييد نظر كارشناسان مبني بر نقش عوامل انساني در تلفات اين گونه، گفت: متأسفانه عواملي مانند گير افتادن در تورهاي صيادي و برخورد با شناورهاي تندرو از مهمترين دلايل مرگ و مير اين جانوران هستند.
او توضيح داد: از آنجا كه گرازماهيها پستاندار هستند و براي تنفس به هوا نياز دارند، در صورت گرفتار شدن در تورهاي زير آب، دچار خفگي ميشوند. همچنين تصادف با قايقهاي موتوري و شناورهاي پرسرعت نيز تهديدي جدي براي جمعيت اين گونه و ساير پستانداراني مانند نهنگها و دلفينها محسوب ميشود. رييس اداره محيطزيست دريايي بوشهر با اشاره به طول ۹۳۷ كيلومتري سواحل اين استان و بكر بودن بسياري از نقاط آن، گفت: گاهي تلفات در مناطق دورافتاده رخ ميدهد و تيمهاي ما دير به محل ميرسند. با اين حال، در مواردي كه لاشه قابل دسترسي باشد، كارشناسان بلافاصله در محل حاضر شده و اقدام به بيومتري (اندازهگيري و ثبت ويژگيهاي فيزيكي) و نمونهبرداري ميكنند. به گفته وي، در صورت وجود آثار ظاهري مانند جراحت يا آثار ناشي از گير افتادن در تور، علت مرگ حدس زده ميشود و تمامي مستندات براي تحليلهاي آسيبشناسي جمعآوري ميشود.
پايش مستمر پستانداران دريايي؛ اولويت محيطزيست بوشهر
طلاب در بخش ديگري از اين گفتوگو به تشريح برنامه پايش مستمر پستانداران دريايي در استان بوشهر پرداخت و آن را يكي از مهمترين اقدامات حفاظتي دانست. وي اظهار داشت: اين برنامه بهصورت سالانه و با حضور كارشناسان در مناطق مهمي مانند پارك ملي دير-نخيلو و بندر رستمي اجرا ميشود. در اين مناطق، جمعيتهاي مقيمي از دلفينها وجود دارند كه رفتار، زادآوري و تغييرات جمعيتي آنها بررسي و نتايج در قالب گزارشهاي سالانه منتشر ميشود.
در برخي موارد لاشهها به دليل فساد يا تبديل شدن به اسكلت قابل شناسايي نيستند
او تأكيد كرد: پايشها تنها محدود به گونههاي مقيم نيست و مشاهدات مربوط به گونههاي مهاجر و نيز تلفات احتمالي در مناطق دورافتاده نيز ثبت و مستندسازي ميشود. حتي در مواردي كه لاشهها به دليل فساد يا تبديل شدن به اسكلت قابل شناسايي نيستند، تلاش ميشود گونه آنها شناسايي شود. طلاب اين اطلاعات را بسيار ارزشمند دانست. رييس اداره محيطزيست دريايي بوشهر در پاسخ به پرسشي درباره تجهيزات مورد استفاده در اين پايشها، به كارگيري شناورهاي تحقيقاتي، قايقهاي سبك، دوربينهاي فيلمبرداري، دوربينهاي دوچشمي و تلسكوپ را برشمرد و افزود: كارشناسان با بهرهگيري از ابزارهاي ثبت داده و همچنين مشاوره با متخصصان بينالمللي، روشهاي پايش و حركت در مناطق دريايي را بهينه ميكنند.
پستانداران دريايي در رأس هرم غذايي
طلاب با تأكيد بر جايگاه ويژه پستانداران دريايي در اكوسيستم، اظهار داشت: تمامي پستانداران دريايي به دليل قرار داشتن در رأس هرم غذايي، از اهميت فوقالعادهاي برخوردارند و همگي نيازمند پايش و حفاظت مستمر هستند. وي با اشاره به تنوع گونهاي در استان بوشهر، خاطرنشان كرد: در مناطق مختلف استان، گونههاي مقيم و مهاجر متفاوتي حضور دارند. براي مثال، دلفين گوژپشت بهصورت مقيم در استان بوشهر زندگي ميكند، در حالي كه گونههايي مانند دلفين پوزهبطري و دلفين معمولي بهصورت موقت و مهاجرتي در منطقه ديده ميشوند. طلاب با اشاره به علل اصلي تلفات پستانداران دريايي در استان، گفت: بيشترين تلفات ثبتشده، اعم از گرازماهي و ساير گونهها، ناشي از حوادث صيادي است. اين حوادث يا به صورت گير افتادن در تورهاي صيادي و خفگي زير آب رخ ميدهد يا ناشي از برخورد با شناورها و قايقهاي موتوري است. او تأكيد كرد: طبيعي است كه عوامل ديگري مانند مرگومير طبيعي به دليل كهولت سن نيز ميتواند اتفاق بيفتد، اما سهم عمده تلفات به فعاليتهاي صيادي بازميگردد.
