آيا وعده تكميل ۶ ساله محقق ميشود؟
پروژههايي مانند آزادراه تهران - شمال در ايران كم نبودهاند كه سالها ميان وعده و واقعيت در نوسان بودهاند؛ اما آنچه امروز درباره قطعه سوم اين آزادراه مطرح ميشود، تفاوتي اساسي با دورههاي پيشين دارد.
پروژههايي مانند آزادراه تهران - شمال در ايران كم نبودهاند كه سالها ميان وعده و واقعيت در نوسان بودهاند؛ اما آنچه امروز درباره قطعه سوم اين آزادراه مطرح ميشود، تفاوتي اساسي با دورههاي پيشين دارد. براي نخستينبار همزمان با اعلام زمانبندي ۵ تا ۶ ساله براي تكميل منطقه ۳، عمليات اجرايي ۸ كيلومتر ابتدايي آغاز شده، تجهيز كارگاه انجام گرفته و پيشرفت فيزيكي پروژه به حدود ۲۰ درصد رسيده است. اگر در سالهاي گذشته تمركز بر عبور از پيچيدگيهاي فني منطقه ۲ و تونلهاي البرز بود، اكنون گلوگاه اصلي، مديريت زمان و منابع در منطقهاي است كه هم از نظر مهندسي و هم از حيث زيستمحيطي، حساسترين بخش مسير محسوب ميشود. قطعه سوم آزادراه تهران - شمال كه در تقسيمبندي اجرايي با عنوان «منطقه ۳» شناخته ميشود، حلقه اتصال بخشهاي تكميلشده به محورهاي منتهي به چالوس و مازندران است؛ مسيري كه در ايام اوج سفر، به يكي از پرترافيكترين كريدورهاي كشور تبديل ميشود. اكنون به گفته مديران پروژه، اين منطقه پس از طي مراحل مطالعاتي، انتخاب واريانت مسير و اخذ مجوزهاي زيستمحيطي، وارد فاز اجرايي شده است. سعيد شهسواري، مديرعامل آزادراه تهران - شمال، با تشريح آخرين وضعيت اجرايي پروژه اعلام كرده است: بر اساس پيشبينيها، عمليات احداث تونل البرز غربي تا سال ۱۴۰۶ به پايان ميرسد. او تأكيد ميكند: با احداث تونل البرز غربي، عملاً پرونده منطقه ۲ آزادراه تهران - شمال بسته ميشود. اين اظهارات نشان ميدهد كه تمركز مديريتي پروژه بهتدريج از تكميل منطقه ۲ به پيشبرد منطقه ۳ منتقل شده است؛ منطقهاي كه به گفته شهسواري، مطالعات طراحي آن طي سالهاي گذشته انجام شده و يكي از موضوعات اصلي آن «انتخاب واريانت مسير» بوده است؛ فرآيندي كه مستلزم اخذ مجوزهاي زيستمحيطي و تعامل نزديك با سازمان حفاظت محيط زيست بوده است. او در اين باره ميگويد: مجوز زيستمحيطي ۸ كيلومتر ابتدايي منطقه ۳ اخذ شده و براي باقيمانده مسير نيز مطالعات تكميلي انجام شده و اميدواريم طي هفته جاري بتوانيم كريدور نهايي باقيمانده منطقه ۳ را با سازمان حفاظت محيط زيست نهايي كنيم.
۸ كيلومتر اول اولويت براي مهار گلوگاه سياهبيشه
آنچه اكنون در دستور كار قرار گرفته، اجراي ۸ كيلومتر ابتدايي منطقه ۳ است؛ بخشي كه به گفته مديران پروژه، در اولويت نخست قرار دارد تا گلوگاه ترافيكي سياهبيشه مديريت شود. شهسواري توضيح ميدهد: مناقصات مربوط به ۸ كيلومتر ابتدايي منطقه ۳ از اسفندماه سال گذشته برگزار شد. اين بخش در سه فاز و سه جبهه كاري اجرا ميشود و هماكنون سه پيمانكار در پروژه مستقر شدهاند. تحويل زمين و تجهيز كارگاه در حال انجام است و عمليات دهانهگيري تونل نيز آغاز شده است. به گزارش مهر، در كنار اين بخش، يك تونل ۱۱ كيلومتري در قطعه مياني منطقه ۳ پيشبيني شده كه به گفته مديرعامل پروژه، «مسير بحراني پروژه از نظر زمان اجرا محسوب ميشود.» همين تونل است كه معادله زمانبندي ۵ تا ۶ ساله را تعيين خواهد كرد.
تونل ۱۱ كيلومتري آزمون فناوري و تأمين مالي
تجربه سالهاي گذشته نشان داده كه اجراي تونلهاي طويل با روشهاي سنتي، پروژههاي عمراني را بهطور قابل توجهي طولاني ميكند. بر همين اساس، استفاده از دستگاههاي حفاري مكانيزه (TBM) به عنوان پيشنياز اصلي اجراي اين تونل مطرح شده است. شهسواري در اين زمينه تصريح ميكند: استفاده از تجهيزات بهروز در اجراي تونل ۱۱ كيلومتري الزامي است. با حمايت بنياد مستضعفان، فرآيند تأمين و انتقال دستگاه TBM به كشور در حال پيگيري است و حدود يك سال است اين موضوع را دنبال ميكنيم. در اين زمينه به نتايج مثبتي با وزارت راه و شهرسازي رسيدهايم، زيرا حفاري تونل ۱۱ كيلومتري بدون دستگاه TBM از نظر زماني امكانپذير نيست. او ابراز اميدواري ميكند: اميدواريم تا پايان سال با حمايت وزارت راه و شهرسازي موضوع تأمين دستگاه نهايي شود تا بتوانيم از سال آينده عمليات اجرايي مسير بحراني قطعه مياني منطقه ۳ را آغاز كنيم. در همين راستا، حسين دهقان، رييس بنياد مستضعفان انقلاب اسلامي نيز بر ضرورت بهرهگيري از فناوريهاي نوين تأكيد كرده و گفت: در صورت استفاده از روشهاي متداول گذشته، اجراي تونلهاي اين مسير زمانبر خواهد بود، بهويژه آنكه بلندترين تونل آزادراه تهران - شمال در منطقه سه اين مسير واقع شده است. او افزود: در همين راستا، تأمين دستگاههاي حفاري مكانيزه (TBM) با قطر مناسب و متناسب با شرايط زمينشناسي منطقه در دستور كار قرار دارد تا عمليات تونلسازي با سرعت، دقت و ايمني بيشتري انجام شود و زمان اجراي پروژه كاهش يابد.
پيشرفت ۲۰ درصدي؛ چگونه محاسبه شد؟
دهقان درباره وضعيت فعلي پروژه اعلام كرده است: با توجه به تجهيز كارگاه، پيشرفت فيزيكي پروژه حدود ۲۰ درصد برآورد شده است. اين در حالي است كه بخش عمده عمليات سنگين تونلسازي هنوز آغاز نشده و بخش قابل توجهي از اين پيشرفت، مربوط به تجهيز كارگاه، استقرار پيمانكاران و آغاز عمليات اوليه است. او همچنين خبر داد: اين قطعه به طول تقريبي ۸ كيلومتر آغاز شده، اين بخش از آزادراه تهران - شمال يكي از مسيرهاي بحراني به شمار ميرود و در صورت تكميل، بخش قابل توجهي از ترافيك محورهاي منتهي به شمال كشور به اين مسير منتقل خواهد شد.
چالش اصلي؛ پول يا زمان؟
در پروژهاي با برآورد اوليه حدود ۱۰ همت، آن هم در شرايط نوسانات ارزي و تورمي، مهمترين متغير تعيينكننده، پايداري تأمين منابع مالي است. دهقان در اين زمينه تصريح كرد: تأمين منابع مالي همواره يكي از مسائل اساسي در پروژههايي با پيچيدگي اجرايي و عملياتي بالا بوده است. چنين پروژههايي نيازمند تجهيز گسترده كارگاهها و ورود حجم قابل توجهي از ماشينآلات و تجهيزات هستند و در صورت بروز وقفه در تأمين منابع، هزينههاي سربار و ثابت افزايش خواهد يافت. او تأكيد كرد: تمهيدات لازم براي تأمين مالي پروژه انديشيده شده و دولت نيز تا امروز در چارچوب مقدورات خود از اين طرح حمايت كرده است. برنامهريزي صورتگرفته بر ايجاد ثبات در جريان تأمين منابع متمركز است تا ميان پيشرفت فيزيكي پروژه و تخصيص اعتبارات فاصلهاي ايجاد نشود. شهسواري نيز تحقق زمانبندي ۵ تا ۶ ساله را مشروط به همين الزامات ميداند و ميگويد: تحقق اين زمانبندي نيازمند پيشنيازهايي از جمله تأمين بهموقع منابع مالي و همكاري دستگاههاي مرتبط نظير سازمان حفاظت محيط زيست، منابع طبيعي، استانداريها و فرمانداريهاست؛ چراكه آزادراه تهران - شمال در سه استان از جمله استان مازندران قرار دارد. او جمعبندي ميكند: در صورت تحقق اين الزامات، اميدواريم طي ۵ تا ۶ سال آينده پروژه منطقه ۳ را به اتمام برسانيم.
اثرات ترافيكي؛ كاهش گره يا انتقال آن؟
در كنار مسائل فني و مالي، يك پرسش اساسي باقي ميماند: آيا تكميل قطعه سوم، گره ترافيكي را حل ميكند يا آن را به نقطهاي ديگر منتقل خواهد كرد؟ دهقان در اين زمينه هشدار داده است: همزمان با پيشرفت اين قطعه، لازم است دولت براي نحوه توزيع بار ترافيكي در انتهاي مسير نيز برنامهريزي دقيق انجام دهد؛ چراكه در صورت انتقال كامل ترافيك به محدوده چالوس بدون پيشبيني زيرساختهاي تكميلي، احتمال بروز گرههاي ترافيكي در ساير بخشها وجود خواهد داشت. اين اظهارات نشان ميدهد كه پروژه منطقه ۳، صرفاً يك طرح عمراني نيست، بلكه بخشي از يك معادله بزرگتر در مديريت ترافيك كريدور شمال كشور است؛ معادلهاي كه نيازمند هماهنگي ميان وزارت راه، پليس راه، استانداريها و نهادهاي محيطزيستي است.
آزمون بزرگ در پنج سال آينده
اكنون قطعه سوم آزادراه تهران - شمال در نقطهاي قرار گرفته كه از فاز وعدههاي مطالعاتي عبور كرده و وارد مرحله اجرا شده است؛ با ۲۵۰ تا ۳۰۰ نيروي انساني مستقيم، حدود ۱۵۰ دستگاه ماشينآلات سنگين و چند جبهه كاري فعال.
اما تجربه پروژههاي ملي نشان داده كه نقطه تعيينكننده، نه آغاز عمليات، بلكه تداوم بدون وقفه آن است. اگر تأمين TBM در زمان مقرر نهايي شود، منابع مالي با پيشرفت پروژه همگام بماند و مجوزهاي زيستمحيطي بخشهاي باقيمانده بهموقع اخذ شود، بازه ۵ تا ۶ ساله ميتواند از يك وعده خوشبينانه به يك هدف دستيافتني تبديل شود. در غير اين صورت، منطقه ۳ نيز ممكن است به فهرست بخشهايي بپيوندد كه سالها ميان پيشرفتهاي مقطعي و توقفهاي ناخواسته در رفتوآمد بودهاند.پنج سال آينده، نهفقط سرنوشت يك قطعه آزادراه، بلكه ميزان توانايي نظام اجرايي كشور در مديريت همزمان فناوري، محيط زيست، منابع مالي و هماهنگي بيندستگاهي را به آزمون خواهد گذاشت.
