خوشبيني محتاطانه به شانس نهايي ديپلماسي
پس از سالها فراز و فرود در پرونده هستهاي و دورهاي طولاني از توقف گفتوگوهاي رسمي، بار ديگر مسير ديپلماسي ميان ايران و ايالات متحده امريكا فعال شده و دور تازهاي از مذاكرات، اميدها و ترديدهاي همزماني را در فضاي سياسي منطقه و جهان ايجاد كرده است.
پس از سالها فراز و فرود در پرونده هستهاي و دورهاي طولاني از توقف گفتوگوهاي رسمي، بار ديگر مسير ديپلماسي ميان ايران و ايالات متحده امريكا فعال شده و دور تازهاي از مذاكرات، اميدها و ترديدهاي همزماني را در فضاي سياسي منطقه و جهان ايجاد كرده است. دور دوم اين مذاكرات روز سهشنبه در شهر ژنو و بهصورت غيرمستقيم، با واسطهگري عمان برگزار شد؛ نشستي كه اگرچه جزييات دقيق آن هنوز بهطور رسمي منتشر نشده، اما اظهارات مقامهاي دو طرف نشان ميدهد كانال گفتوگو بار ديگر گشوده شده و طرفين تلاش دارند امكان پيشرفت در برخي اصول مشترك را بررسي كنند.از نگاه ناظران، ازسرگيري اين مذاكرات را بايد در بستر يك روند طولاني و پرتنش تحليل كرد؛ روندي كه طي سالهاي گذشته بارها ميان تقابل و تعامل در نوسان بوده است. پس از يك دوره ركود و بياعتمادي عميق، در بهار امسال نشانههايي از احياي گفتوگوها پديدار شد و دو طرف وارد مرحلهاي از رايزنيهاي مقدماتي شدند. با اين حال، حمله نظامي اسراييل به اهدافي در منطقه، فضاي سياسي را بهشدت متشنج كرد و عملاً روند مذاكرات را براي چند ماه متوقف ساخت. اين وقفه، نهتنها شكاف بياعتمادي را عميقتر كرد، بلكه ترديدهاي تازهاي درباره امكان تداوم مسير ديپلماسي به وجود آورد.اكنون با گذشت چند ماه از آن تحولات، بازگشت دو طرف به ميز مذاكره را ميتوان نشانهاي از درك متقابل نسبت به هزينههاي ادامه تنش دانست. هرچند سطح اعتماد ميان تهران و واشنگتن همچنان پايين ارزيابي ميشود، اما هر دو طرف بهصورت رسمي اعلام كردهاند كه مايلاند به ديپلماسي فرصت بدهند. وزير امور خارجه ايران نيز با اشاره به نتايج گفتوگوهاي اخير تأكيد كرده است كه در برخي اصول ميتوان به پيشرفت دست يافت؛ اظهارنظري كه از نگاه تحليلگران حاكي از وجود حداقلي از نقاط مشترك براي ادامه مسير گفتوگوست، هرچند فاصله طرفين در بسياري از موضوعات همچنان قابل توجه است.يكي از محورهاي مهم اين دور از مذاكرات، تأكيد ايران بر تمركز انحصاري گفتوگوها بر موضوع هستهاي است. مقامهاي ايراني تصريح كردهاند كه چارچوب مذاكرات بايد محدود به پرونده هستهاي باقي بماند و ورود به ساير موضوعات مورد اختلاف در دستور كار قرار ندارد. اين رويكرد، تلاشي براي جلوگيري از پيچيدهتر شدن روند مذاكرات و افزايش شانس دستيابي به توافقهاي مرحلهاي تلقي ميشود. در مقابل، طرف امريكايي نيز با حضور در گفتوگوهاي غيرمستقيم، سيگنالي از آمادگي براي بررسي راهحلهاي ديپلماتيك ارسال كرده است، هرچند هنوز چشمانداز روشني از شكل و محتواي يك توافق احتمالي ارايه نشده است.فضاي كنوني مذاكرات را ميتوان تركيبي از احتياط، واقعگرايي و اميد محتاطانه توصيف كرد. تجربه سالهاي گذشته نشان داده كه مسير توافق در پرونده هستهاي همواره پيچيده و شكننده بوده و هر پيشرفتي ميتواند به سرعت تحت تأثير تحولات سياسي و امنيتي قرار گيرد. با اين حال، ازسرگيري گفتوگوها پس از يك دوره توقف طولاني، بهخوديخود يك تحول مهم محسوب ميشود؛ تحولي كه ميتواند زمينه را براي كاهش تنشها و مديريت اختلافات از طريق سازوكارهاي ديپلماتيك فراهم كند.عباس عراقچي وزير امور خارجه كشورمان گفت: ايدههاي مختلفي مطرح شد و اين ايدهها به صورت جدي مورد بحث واقع شد و نهايتاً ما بر يكسري اصول راهنما توانستيم يك موافقت كلي پيدا كنيم كه از اين به بعد براساس آن اصول حركت خواهيم كرد و وارد متن يك توافق احتمالي خواهيم شد. اين بدان معنا نيست كه به سرعت ميتوانيم به توافق برسيم ولي حداقل مسير شروع شده است. اميدواريم هر چه زودتر اين كار انجام شود و آمادگي داريم براي آن وقت كافي بگذاريم ولي وقتي به تدوين متن ميرسد كار يك مقدار مشكلتر و ريزتر ميشود. پيشرفت خوبي نسبت به جلسه گذشته صورت گرفت و الان مسير روشني پيش رو داريم كه به نظرم مثبت است.وي افزود: امروز دومين دور مذاكرات را با هيات امريكايي به صورت غيرمستقيم در محل سفارت عمان در ژنو برگزار كرديم. از ديروز رايزنيها شروع شده بود و گروسي به ژنو آمد و در ابعاد فني بحثهاي خوبي با ايشان انجام شد و ايشان ديدار با هيات امريكايي داشت. در اين دور نسبت به دور گذشته بحثهاي كاملا جدي مطرح شد و فضاي سازندهتري وجود داشت. ايدههاي مختلفي مطرح شد و اين ايدهها به صورت جدي مورد بحث واقع شد و نهايتاً ما بر يكسري اصول راهنما توانستيم يك موافقت كلي پيدا كنيم كه از اين به بعد براساس آن اصول حركت خواهيم كرد و وارد متن يك توافق احتمالي خواهيم شد.عراقچي گفت: اين بدان معنا نيست كه به سرعت ميتوانيم به توافق برسيم ولي حداقل مسير شروع شده است. اميدواريم هر چه زودتر اين كار انجام شود و آمادگي داريم براي آن وقت كافي بگذاريم ولي وقتي به تدوين متن ميرسد كار يك مقدار مشكلتر و ريزتر ميشود. پيشرفت خوبي نسبت به جلسه گذشته صورت گرفت و الان مسير روشني پيش رو داريم كه به نظرم مثبت است. زمان مشخصي تعيين نشد و قرار شد دو طرف روي متنهاي يك توافق احتمالي كار انجام دهند و بعد ما اين متنها را تبادل كنيم و بعد از آن تاريخ ديگري را براي دور سوم در نظر بگيريم. نقشه راه به آن معنا نيست ولي الان تصوير روشنتري داريم كه چه كاري بايد صورت بگيرد و چه كاري در ادامه مسير بايد انجام شود. البته هنوز دو طرف مواضعي دارند كه نزديك شدن به همديكر كار ميبرد ولي حداقل الان يكسري اصول راهنما و راه روشنتري داريم كه در آن مسير حركت كنيم.همچنين وزير امور خارجه كشورمان گفت كه امريكا با حمله به تاسيسات هستهاي ايران كه تحت نظارت آژانس بينالمللي انرژي قرار داشتند، ماهيت ان پي تي را زير سوال برد. سيدعباس عراقچي در سخناني در نشست خلع سلاح سازمان ملل در ژنو اظهار كرد: امريكا با حمله به ايران ماهيت ان پي تي را زير سوال برد و امنيت منطقه را نيز زير سوال برد. كشورهايي كه حمايت تسليحاتي و اطلاعاتي داشتند در اين اقدام شريك هستند؛ آنها قوانين بينالمللي را زير سوال بردند و به علاوه كاركرد سازمانهاي بينالمللي را تحت الشعاع قرار دادند. برنامه هستهاي ايران همواره و بارها تحت بازرسيهاي مستمر و شديد آژانس بوده است و صنعت هستهاي ايران بخشي از منافع ملي ايران است. همكاري ادامهدار زماني اتفاق ميافتد كه بر اساس ايجاد اعتماد جلو برود نه اينكه از آن به عنوان يك ابزار سياسي استفاده شود. عراقچي درباره نقش آژانس در مذاكرات ايران و امريكا گفت: ما در مذاكراتي كه امروز با امريكا داشتيم درباره نقش آژانس در اين رابطه صحبت كرديم و به مذاكرات سازنده با آژانس ادامه ميدهيم تا مذاكرات فني به سرانجام برسد و به راهي برسيم كه مشكلات حل شود و ايران آماده است در يك مذاكرات معنادار و عادلانه شركت كند.اسماعيل بقايي در گفتوگو با خبرنگار اعزامي ایرنا اينگونه اعلام و اضافه كرد: حدود ساعت5 4: 11 به وقت ژنو است و همانگونه كه پيشتر گفتم گفتوگوهاي تهران-واشنگتن به نوعي از ديروز آغاز شده است.وي با بيان اينكه گفتوگوهاي مهمي ميان رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان و همتاي عماني وي صورت گرفته است، اظهار داشت: در همين ارتباط گفتوگوهاي مهمي با مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي انجام شده است.بقايي تاكيد كرد كه ديدگاههاي ايران هم در حوزه هستهاي و هم در زمينه رفع تحريمها و چارچوب كلي هرگونه تفاهمي، با دقت به طرف واسط منعكس شده است.
وي اضافه كرد: امروز نيز طرف امريكايي با طرف عماني و مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي صحبت كرده است و پس از آن نيز ما گفتوگوهايي با رييس دستگاه ديپلماسي عمان و رافائل گروسي داشتيم و به صورت خيلي فشرده اين گفتوگوها در جريان است.وي افزود: گفتوگوها بسيار جدي است و ما وارد مجموعهاي از جزييات در هر دو موضوع رفع تحريمها و مباحث هستهاي شدهايم. حضور مديركل آژانس بينالمللي اتمي نيز خود گويا است كه تلاش دارد در رفت و آمد ميان دو هيات ديدگاههاي دو طرف را نيز به يكديگر منعكس كند و به عنوان متولي مباحث فني مرتبط با موضوع هستهاي ديدگاههاي خود را با طرفين در ميان بگذارد.وي در پاسخ به سوال ايرنا مبني بر اهميت حضور گروسي در اين ديدارها، اظهار داشت: حضور گروسي مهم است و هر تفاهمي كه صورت بگيرد آژانس به عنوان نهاد فني شناخته شده بينالمللي در حوزه منع اشاعه مسووليتيهايي خواهد داشت و در توافق قبلي نيز نقش آژانس خيلي روشن بود و در بخشها و مراحل مختلف اين نقش ديده شده بود.بقايي گفت: بنابر اين حضور گروسي در اين گفتوگوها في النفسه مهم است و ميتواند مفيد ارزيابي شود اما در نهايت تصميمگيران اصلي اين روند هياتهاي نمايندگي دو كشور هستند. هيات نمايندگي جمهوري اسلامي ايران با جديت كامل وارد اين گفتوگوها شده است و در عمل نيز نشان داده است كه به دنبال نتيجه هستيم.سخنگوي وزارت امور خارجه ايران اضافه كرد: ما بارها گفتهايم كه آمادگي داريم اين مذاكرات تا هر زمان كه لازم باشد و به طول انجامد، ادامه دهيم. به هر روي موضوعات، موضوعات پيچيدهاي است و اعتمادي بين طرفين وجود ندارد و ما در اين شرايط بايد گفتوگوها را ادامه دهيم.بقايي اظهار داشت: ملاك و معيار براي ما منافع و حقوق مشروع ملت ايران است و چارچوبها و دستورالعملهاي ما كاملا مشخص است و مواضعي كه تاكنون داشتيم خيلي روشن و ثابت بوده است. بنابراين اميدواريم كه بتوانيم به بهترين وجه نماينده مردم ايران باشيم و بتوانيم منافع ملت ايران را به بهترين وجه محقق بكنيم.در شرايطي كه منطقه همچنان با چالشهاي امنيتي متعددي روبهروست و اقتصاد جهاني نيز از بيثباتيهاي ژئوپوليتيك تأثير ميپذيرد، موفقيت يا شكست اين مذاكرات فراتر از روابط دوجانبه ايران و امريكا اهميت دارد. بسياري از بازيگران بينالمللي با دقت روند گفتوگوها را دنبال ميكنند، زيرا سرنوشت اين مذاكرات ميتواند بر معادلات امنيتي، اقتصادي و سياسي گستردهتري اثر بگذارد. به همين دليل، هرچند بياعتمادي متقابل همچنان سايه سنگيني بر فضاي مذاكرات انداخته است، اما تصميم دو طرف براي بازگشت به مسير ديپلماسي را ميتوان گامي معنادار در جهت آزمودن دوباره امكان حلوفصل اختلافات از راه گفتوگو دانست.
